Τον Σεπτέμβριο του 1943 η ζυγαριά άρχισε να κλίνει προς τη νίκη των Συμμάχων στον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο, τον πιο φρικτό πόλεμο που έζησε η ανθρωπότητα μέχρι σήμερα. Με αυτό το δεδομένο, πώς εξηγούνται οι μαζικές εκτελέσεις αθώων στην Ελλάδα, αλλά και σε άλλες υπό γερμανική κατοχή χώρες;
Μια ματιά στο διαδίκτυο αποκαλύπτει πάνω από 3000 θύματα σε μαζικές εκτελέσεις στην Ελλάδα από τις 15/8/43 μέχρι το τέλος της Κατοχής. Επιτελικό σχέδιο ή ωμή εκδικητικότητα κάτω από τη σκιά της τελικής ήττας; Ασφαλώς, η Αντίσταση έκανε την υποχώρηση του κατακτητή πιο δύσκολη από την προέλαση του το 1941. Όμως αυτό δεν αρκεί να δικαιολογήσει την βαρβαρότητα των εκτελέσεων. Πίσω από την τακτική υποχώρηση κρυβόταν η μανία της εκδίκησης, ένα από τα πιο άγρια πάθη της ανθρώπινης φύσης.
Αν η εκδίκηση ήταν ο κύριος λόγος της βαρβαρότητας δεν μας μένει παρά να αναλογιστούμε σε τι κόσμο θα ζούσαμε σήμερα αν επικρατούσε ο ναζισμός. Αυτή η σκέψη με κρατούσε αιχμάλωτο καθώς διάβαζα τα Απομνημονεύματα του Νίκου Κατσαράκη που μόλις κυκλοφόρησαν με την βαθειά συναισθηματική αλλά και αμερόληπτη συμμετοχή του Γιώργου Κατσαράκη και την εμβρίθεια της ιστορικού Άννας Μανουκάκη-Μεταξάκη.
Τύχη αγαθή, θα έλεγε κανείς, δυο βιβλία γύρω από το Ολοκαύτωμα της Βιάννου έκαναν την εμφάνισή τους σχεδόν ταυτόχρονα: Οι Αιματοβαμμένοι Οικισμοί Βιάννου και Ιεράπετρας του Ανδρέα Αγγελάκη και τα Απομνημονεύματα του Νίκου Κατσαράκη από τη Γερμανική Κατοχή της Βιάννου.
Το πρώτο, με τον πληρέστερο ονομαστικό κατάλογο των θυμάτων που έχουμε μέχρι σήμερα, είναι ένα σάλπισμα για στάση προσοχής και σιγής μπροστά σ’ αυτούς που έβαψαν το χώμα της περιοχής με το αίμα τους. Παράλληλα και συμπληρωματικά, τα Απομνημονεύματα του Νίκου Κατσαράκη μπορούν να διαβαστούν ως τίμημα και προσφορά στους ήρωες που επέζησαν: τις χαροκαμένες μάνες, αδελφές, συζύγους. τα ορφανά. τα ξεκληρισμένα νοικοκυριά. Ποιόν από τους δυο ήρωες να πρωτοθαυμάσεις;
Καλά, ΕΣΕΙΣ πεθάνατε νωρίς, θα έλεγε κανείς προς τα θύματα των εκτελέσεων, επικαλούμενος τον τίτλο γνωστού βιβλίου. Η επίκληση αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα καθώς προχωρούμε από τις σελίδες των εκτελέσεων στις σελίδες που περιγράφουν τα γεγονότα μετά την Κατοχή. Σημειώνει ο Γιώργος Κατσαράκης: Ο πατέρας μου έγραψε τα Απομνημονεύματα αφού τα πράγματα είχαν καταλαγιάσει. Τι θα έγραφε ο Νίκος Κατσαράκης την ώρα που θα μπορούσε να βουτήξει την πένα του στο αίμα των μαρτύρων; Βρίσκουμε την απάντηση στις συνομιλίες του με τους οπλαρχηγούς της Αντίστασης.
Μέσα στον ανεμοστρόβιλο του πόνου και του πάθους, ο Νίκος Κατσαράκης καταφέρνει να αρθεί πάνω από τα γεγονότα και να ατενίσει το μέλλον με το μάτι αυτού που μπορεί να δει μακριά: η παλινόρθωση απαιτεί ειρήνη και προϋπόθεση της ειρήνης είναι η συμφιλίωση. Δυστυχώς ο Νίκος Κατσαράκης αντιπροσώπευε τότε μια ελάχιστη μειοψηφία. Το έθνος πλήρωσε το τίμημα. Ο εντολοδόχος του, Γιώργος Κατσαράκης, ένοιωσε βαθιά την υποχρέωση να μην αφήσει στον αναγνώστη το ελάχιστο ίχνος υποψίας ότι ο Νίκος Κατσαράκης ήθελε να αυτοπροβληθεί ως ο Νέστορας της ταραγμένης εποχής που περιγράφει στα απομνημονεύματά του.
Ο ίδιος φυσικά δεν αμφιβάλλει. Θεωρεί όμως ότι ο αναγνώστης έχει το δικαίωμα της αμφιβολίας. Για αυτό και καθυστερεί τη δημοσίευση των Απομνημονευμάτων του πατέρα του για πάνω από 30 χρόνια. Μας εξηγεί τους λόγους: να καταλαγιάσουν τα πάθη και να επιτρέψει το πέρασμα του χρόνου μια πιο αντικειμενική ερμηνεία των γεγονότων. Το αποτέλεσμα είναι μια εμπεριστατωμένη θεμελίωση των συμβάντων από το ψυχρό και αδέκαστο μάτι μιας ιστορικού που έχει εντρυφήσει στα γεγονότα όσο κανείς άλλος.
Ο Γιώργος Κατσαράκης μας πληροφορεί επίσης ότι αυτά που διαβάζουμε αποτελούν μόνο τον «πρώτο» τόμο των απομνημονευμάτων του πατέρα του και ότι είναι αποφασισμένος να μην δημοσιεύσει το «δεύτερο» τόμο. Ζυμωμένος ο ίδιος με τους αγώνες της γενιάς του, λιγότερο βαμμένους με αίμα, αλλά εξ ίσου παθιασμένους από ιδανικά που προδόθηκαν από τους ισχυρούς και αποδείχθηκαν μετέωρα και ανεφάρμοστα από την ψυχρή πραγματικότητα, έκρινε ότι δεν πρέπει «να ξύσει» μια επουλωμένη πληγή, όσο προχωρημένη και οριστική μπορεί να θεωρηθεί η επούλωση. Σεβαστό. Ίσως χρειαστεί ακόμα μια γενιά για να μπορούν τα απομνημονεύματα αυτών που έζησαν στις φρικτές δεκαετίες του 40 και του 50 να διαβαστούν χωρίς φόβο και πάθος.
Διαβάστε τα απομνημονεύματα του Νίκου Κατσαράκη. Όσες λεπτομέρειες και αν γνωρίζετε για το ολοκαύτωμα της Βιάννου δεν αρκούν. Δύσκολα ξεπλένεται το αίμα των αθώων ηρώων, δύσκολα αποπληρώνεται το μαρτύριο αυτών που επέζησαν. Μόνο όταν μπορέσουμε να μετατρέψουμε την μνήμη και την τιμή σε βίωμα και μάθημα θα έχουμε εκπληρώσει το καθήκον μας απέναντι τους.
*Ο Ελευθέριος Ζούρος είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης, αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών