Από τότε που δημιουργήθηκε η δημοκρατία, μέχρι και σήμερα διατηρεί -μετά από κάποιες αμφισβητήσεις- το θετικό της περιεχόμενο. Ακόμα και τα ολοκληρωτικά και αυταρχικά καθεστώτα αυτοπροσδιορίζονται ως δημοκρατικά και η αναστολή των πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων του πολίτη υποτίθεται ότι είναι προσωρινή, για να προστατευτεί η ελευθερία και η δημοκρατία που κινδυνεύει.
Υποστηρίχτηκε ακόμη ότι η δημοκρατία δεν έχει αδιέξοδα και πολλοί καλόπιστα, αλλά και με άγνοια της ιστορίας, το επαναλαμβάνουν άκριτα. Η εμπειρία μας από την πρόσφατη ιστορία δείχνει καθαρά πόσες φορές η δημοκρατία αναιρέθηκε με πραξικοπήματα, που προέκυψαν ακριβώς από κοινωνικά αδιέξοδα και έλλειψη σεβασμού των θεσμών.
Από τον εκδοτικό οίκο «Μεταίχμιο», κυκλοφόρησε το βιβλίο «Πώς πεθαίνουν οι δημοκρατίες», σε μετάφραση του Ανδρέα Παππά. Συγγραφείς του: οι Steven Levitsky και Daniel Ziblatt. Από τον τίτλο του έργου, θεωρείται δεδομένο ότι οι δημοκρατίες πεθαίνουν και οι συγγραφείς εξετάζουν τον τρόπο και τις διαδικασίες με τις οποίες σταδιακά πεθαίνουν.
Οι συγγραφείς είναι πολιτικοί επιστήμονες και διδάσκουν στο Χάρβαρντ. Διαθέτουν το κύρος και το εύρος των επιστημονικών γνώσεων, αλλά και την ευαισθησία και την αγάπη για το δημοκρατικό πολίτευμα και στόχος τους είναι να ανατρέψουν τον εφησυχασμό των πολιτών και να τους προτρέψουν, ώστε να αντιδράσουν στην επιδίωξη όλων εκείνων που υπονομεύουν το δημοκρατικό πολίτευμα.
Πεδίο της έρευνάς τους είναι η Ευρώπη, η Λατινική Αμερική, αλλά επικεντρώνονται σε όσα συμβαίνουν στις ΗΠΑ, από την επανάσταση του 1776 μέχρι σήμερα.
Γνωρίζουμε πολύ καλά ότι και ο Χίτλερ και ο Μουσολίνι κατέλαβαν την εξουσία με εκλογές και οδήγησαν στην τραγωδία του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου. Με εκλογές προέκυψε και στη χώρα μας η δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά, φυσικά με διαφορετικές συνθήκες και κοινωνικές αναφορές. Αλλά και η Χούντα των Συνταγματαρχών, ακολούθησε τη διάβρωση και απαξίωση του Κοινοβουλίου και των πολιτικών θεσμών.
Τα ίδια έγιναν και στη Βενεζουέλα και στη Χιλή και στην Αργεντινή.
Με εξαιρετική επιστημονική επάρκεια και διεξοδική έρευνα, οι συγγραφείς μάς παρουσιάζουν τον σταδιακό εκφυλισμό των θεσμών, την επικράτηση του εθνοπατριωτισμού και τον λαϊκισμό που εξαπατούν τους πολίτες και όταν εκείνοι ξυπνούν, είναι πια πολύ αργά. Παρά τις επιμέρους διαφορές, ο θάνατος της δημοκρατίας ακολουθεί παντού την ίδια πορεία.
Με διάφορα προσχήματα παραβιάζονται τα θεσμικά αντίβαρα, καταργείται η διάκριση των εξουσιών και η δικαστική και νομοθετική εξουσία υποτάσσεται στην εκτελεστική. Ο τύπος και η έκφραση κριτικής σταδιακά αποδυναμώνονται. Η άσκηση κριτικής θεωρείται προδοτική πράξη και οι πολιτικοί αντίπαλοι εχθροί του έθνους. Απορρίπτονται οι κανόνες του παιχνιδιού, γίνονται ανεκτές και ενθαρρύνονται οι πράξεις βίας, περιορίζεται η ελευθερία έκφρασης και επικρατεί ο διχασμός.
Με τη σοφία τους, οι πρώτοι θεμελιωτές της Αμερικανικής Δημοκρατίας δημιούργησαν σοβαρά αντίβαρα στην εξουσία του προέδρου, και εκείνα λειτούργησαν αποτελεσματικά πολλές κρίσιμες στιγμές. Δεν ήταν, όμως, μόνο οι γραπτοί κανόνες, αλλά και οι άγραφοι που έπαιξαν σημαντικό ρόλο.
Όταν η δημοκρατία κινδυνεύει, μία είναι η λύση. Περισσότερη δημοκρατία και διαφάνεια. Και φυσικά ευρύτερη συναίνεση που, βεβαίως, εξασφαλίζει ο νικητής. Εκείνος είναι που οφείλει να σεβαστεί τον ηττημένο, να μην τον θεωρεί προδότη, αλλά συνεργάτη στην κοινή προσπάθεια.
Η δημόσια διαβούλευση είναι απαραίτητη πριν τις αποφάσεις. Πρέπει να τηρούνται τα όρια. Κάθε υπέρβασή τους οδηγεί στην καταστροφή. Τονίζεται επίσης η μεγάλη ευθύνη των κομμάτων στην ανάδειξη των αρχηγών τους και στη μετατροπή των πολιτών σε τυφλούς οπαδούς. Ιδιαίτερο ρόλο από τους άγραφους κανόνες, που αποτελούν πυλώνες μιας δημοκρατίας, έχουν η αμοιβαία ανοχή και η θεσμική αυτοσυγκράτηση.
Όταν τα κόμματα βλέπουν τους αντιπάλους τους ως εχθρούς, ο πολιτικός ανταγωνισμός και η αντιπαράθεση μπορεί να οξυνθούν επικίνδυνα. Οι πολιτικές διαφωνίες δεν πρέπει να προσωποποιούνται. Οι συγγραφείς του έργου αυτού εξετάζουν ιδιαίτερα τα σημεία εκείνα, που έφεραν για πρώτη φορά τον Ντόναλντ Τραμπ στην εξουσία. Η επικράτησή του σήμερα -για δεύτερη φορά- έχει δημιουργήσει ανησυχίες σε ολόκληρο τον κόσμο.
Ζούμε μια κατάσταση ρευστή και αβέβαιη. Κατακτήσεις που μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο φαίνονταν σταθερές, ανατρέπονται και ο κόσμος προχωρεί σε ένα σκοτεινό μέλλον. Είναι η ώρα της ευθύνης όλων. Να υπερασπιστούν τους κανόνες δικαίου και να ανατρέψουν τη λογική που λέει ότι ο ισχυρός διατάζει και ο αδύνατος υποτάσσεται.
Η μελέτη αυτή αποτελεί πολύτιμη συμβολή για την κατανόηση της διαδικασίας που οδηγεί στον θάνατο της δημοκρατίας και αξίζει να διαβαστεί προσεκτικά στους ιδιαίτερα δύσκολους καιρούς, που η ανθρωπότητα, με τις δυνάμεις που διαθέτει, μπορεί να οδηγηθεί σε μια καταστροφική πορεία. Όλοι πρέπει να αναλάβουν τις ευθύνες τους.
Όταν το βιβλίο αυτό κυκλοφόρησε το 2018, χαρακτηρίστηκε το καλύτερο πολιτικό βιβλίο. Τώρα που ο Τραμπ εκλέχτηκε για δεύτερη φορά, ελπίζω οι προβλέψεις τους να μην επαληθευτούν, γιατί κανένας σκοπός δεν αγιάζει τα μέσα.
Ο Ζαχαρίας Καραταράκης είναι φιλόλογος