Ο Εκκλησιαστής είναι ένα από τα θαυμάσια ποιήματα, που εντάχθηκαν με κάποιες αντιρρήσεις στην Παλαιά Διαθήκη και αποδίδεται στον σοφό βασιλιά Σολομώντα. Άλλωστε και άλλος βασιλιάς, ο Δαβίδ, ήταν μεγάλος μουσικός και ποιητής και τη σοφία του μετέδιδε με στίχους. Μπορούμε, φυσικά, να θυμηθούμε τον δικό μας τον νομοθέτη Σόλωνα, με τα διδακτικά και πατριωτικά ποιήματά του.
Ο καθηγητής Μιχάλης Κοπιδάκης, ειδικός μελετητής των εβραϊκών έργων, το εντάσσει στα τρία σοφολογικά κείμενα της Παλαιάς Διαθήκης και κρίνει ότι το χαρακτηρίζει «ηδονοθηρικός ευδαιμονισμός». Μεταφράστηκε από τους 70 σοφούς για τους εξόριστους Εβραίους της Αιγύπτου.
Ο φόβος του θανάτου εξωθεί ορισμένους σε ηδονοθηρικές κραιπάλες και ο λαός μας συνιστά σε μαντινάδες του και παροιμίες «το φάε, πιε και γλέντησε είν’ η ζωή τ’ ανθρώπου». Γνωστές είναι και οι απαξιωτικές για τη ζωή απόψεις των λυρικών ποιητών. Ο Μίμνερμος οικτίρει όσους γεννήθηκαν και ο Θέογνις γράφει επίσης «το άριστο για τον άνθρωπο είναι να μη γεννηθεί / ούτε το φως του καυτερού ήλιου ν’ αντικρίσει. Μια και γεννήθηκε ωστόσο / γοργά της πύλες του Άδη να διαβεί.
Εκεί να κείτεται με πολύ χώμα σκεπασμένος». Ο Πίνδαρος σε ένα Ισθμιόνικό του λέει: «Την ηδονή κυνηγώντας της στιγμής ήρεμος βαδίζω τα γηρατειά να συναντήσω και τον θάνατο» και θεωρεί ότι είμαστε «όνειρο ενός ίσκιου». Ο τραγικός ποιητής Σοφοκλής, στην τραγωδία «Αίας», αποφαίνεται ότι είμαστε «είδωλο και κούφιος ίσκιος».
Στην αξία του Εκκλησιαστή δεν θα αναφερθώ. Έμμεσα συνάγεται από την τεράστια απήχηση που είχε έκτοτε και τις μεταφράσεις του σε όλες τις γλώσσες. Θα αναφέρω μόνο ότι ο Ρώσος σκηνοθέτης, Αντρέι Ταρκόφσκι, είχε πάντοτε μαζί του το ποίημα. Κατά την άποψή μου, ο ποιητής Γιώργος Σεφέρης, στο ποίημά του «Τελευταίος Σταθμός», που γράφει στο ιταλικό λιμάνι Cava dei Tirreni, όπου περιμένει με την εξόριστη ελληνική Κυβέρνηση την επιστροφή στην πατρίδα το 1944 και προφητικά προβλέπει τον εμφύλιο σπαραγμό, εμπνέεται από τον Εκκλησιαστή και εντάσσει στο ποίημα τους στίχους «καιρός του σπείρειν, καιρός του θερίζειν».
Ας σημειώσουμε ότι το 1941, φεύγοντας από την Κρήτη για την Αίγυπτο, πήρε μαζί του λίγο κρητικό χώμα και διατήρησε όσο ζούσε την αγάπη του για την Κρήτη. Η τραγικότητα του εξόριστου, άλλωστε, είναι κύρια αιτία του αντίστοιχου συναισθήματος που διαποτίζει τα ποιήματά του.
Ο Εκκλησιαστής κυκλοφορεί σε πολύ καλή έκδοση από τις εκδόσεις ΟΛΚΟΣ, σε μετάφραση Αλέξανδρου Ίσαρη. Η ανάγνωσή του θα σας ικανοποιήσει.
Αισθάνθηκα ωστόσο βαθειά κατάθλιψη, διαβάζοντας αυτή τη μηδενιστική απόρριψη του κόσμου και της ζωής. Αυτή την παραίτηση από τον κόσμο που ζούμε και οικοδομούμε τα όνειρα και τις προσδοκίες μας. Είναι ριζικά αντίθετη με την αρχαιοελληνική μας παιδεία.
Οι αρχαίοι Έλληνες έχουν πλήρη συναίσθηση της τραγικότητας της ζωής του ανθρώπου, παράλληλα όμως χαίρονται την ομορφιά και θεωρούν ότι η ζωή είναι «μέγα καλό και πρώτο». Όταν στην τραγωδία του Ευριπίδη «Ορέστης», εκείνος ετοιμάζεται να σκοτώσει έναν ταλαίπωρο δούλο -λέγοντάς του ότι ως δούλος δεν αξίζει να ζει- o δούλος τον αποστομώνει, λέγοντάς του ότι αξίζει να ζει για να βλέπει το φως του ήλιου.
Δεν είναι μάταιη η ζωή, κι ας υπάρχει ο θάνατος. Ο Αλμπέρ Καμύ υποστηρίζει ότι πρέπει να συμβιβαστούμε με το παράλογο και να χαρούμε τη ζωή. Δεν είναι μάταια τα χρώματα των λουλουδιών, κι ας μαραίνονται. Δεν είναι μάταιη η φλόγα του έρωτα, κι ας σβήνει.
Δεν είναι μάταιη η αίσθηση της φιλίας, κι ας δοκιμάζεται με τον χρόνο. Και προπαντός, δεν είναι μάταιοι οι αγώνες και η αγωνία του ανθρώπου να δημιουργήσει έναν κόσμο δίκαιο και ειρηνικό. Να γίνει πραγματικά κόσμημα, όπως οραματίστηκαν εκείνοι που έδωσαν αυτό το όνομα. Δεν είναι μάταιες οι επαναστάσεις, κι ας ακυρώνονται κάποτε από την ανεπάρκεια εκείνων που τις διαχειρίστηκαν.
Πολλοί εραστές της ουτοπίας έχουν σταυρωθεί ή αναγκάστηκαν να πιουν το κώνειο. Καθαγιάστηκαν, όμως, στη συνείδησή μας, ακριβώς γι’ αυτή την πίστη τους στην ουτοπία. Μια ουτοπία που βοηθάει πάντοτε στον τοκετό της κοινωνίας.
Ο Ζαχαρίας Καραταράκης είναι φιλόλογος