Η διημερίδα επιτελεστικής ποίησης, που πραγματοποιήθηκε στις 28 και 29 Νοεμβρίου στο Μουσείο Εικαστικών Τεχνών Ηρακλείου, δεν ήταν απλώς μια διοργάνωση. Ήταν μια σύνθετη σύμπραξη φορέων και ανθρώπων, που πίστεψαν ότι η ποίηση μπορεί να αποκτήσει ζωντανή παρουσία και δημόσιο χώρο.
Την πρωτοβουλία και τον σχεδιασμό ανέλαβαν το Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα «Δημιουργική Γραφή» του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας και η EPOPSIS ΑΜΚΕ Πολιτισμού, σε στενή συνεργασία με το Μουσείο Εικαστικών Τεχνών Ηρακλείου, που άνοιξε τους χώρους του και υποστήριξε ενεργά κάθε πτυχή της διοργάνωσης.
Η Περιφέρεια Κρήτης συνέβαλε στη συνολική υποδομή, ενώ ουσιαστική υπήρξε η παρουσία και η στήριξη της Λέσχης Ποίησης Ηρακλείου, του Μουσείου «Λυχνοστάτης» και της Ένωσης Φιλολόγων Νομού Ηρακλείου, που συνέδεσαν τη διημερίδα με την τοπική σκηνή και το ευρύτερο κοινό.
Το επιστημονικό, καλλιτεχνικό και οργανωτικό μέρος της διημερίδας στελέχωσαν άνθρωποι, που έχουν ενεργή παρουσία και σημαντική συμβολή στο σύγχρονο ελληνικό επιστημονικό, ποιητικό και καλλιτεχνικό τοπίο, όπως ο Τριαντάφυλλος Η. Κωτόπουλος, ο Δημοσθένης Αγραφιώτης, στη μνήμη του οποίου αφιερώθηκε η διημερίδα, η Γεωργία Βεληβασάκη και ο Κωνσταντίνος Αθυρίδης.
Κεντρικοί πυλώνες της διοργάνωσης ήταν πολλοί ακόμη δημιουργοί, ερευνητές και performers, που συνέβαλαν με εισηγήσεις, παρουσιάσεις, performance, spoken word & slam poetry events, αναγνώσεις και παρεμβάσεις. Ανάμεσα στις στιγμές που ξεχώρισαν ήταν η μνεία στον διεθνή πρωτοπόρο Julien Blaine, που προσέφερε ιστορικό βάθος και θεωρητικό πλαίσιο στο σύνολο της διοργάνωσης.
Μέσα από αυτές τις συνεργασίες, η διημερίδα δεν παρουσίασε απλώς μια σειρά από συμβάντα που άφησαν ισχυρό αποτύπωμα. Δημιούργησε ένα κοινό πεδίο δράσης, όπου πανεπιστήμια, πολιτιστικοί φορείς, ποιητές, ποιήτριες, καλλιτέχνες και κοινότητες ενώθηκαν με έναν κοινό στόχο, να ανοίξουν νέο πεδίο παρουσίας για την επιτελεστική ποίηση, αναδεικνύοντάς την ως ζωντανή, σύγχρονη και δημιουργικά απαιτητική μορφή τέχνης.
Η διημερίδα επιτελεστικής ποίησης ανέδειξε με εντυπωσιακή καθαρότητα το εύρος, την πολυφωνία και τη δυναμική της σύγχρονης performance poetry στην Ελλάδα. Το πρόγραμμα κινήθηκε με συνέπεια ανάμεσα στη θεωρητική προσέγγιση, την καλλιτεχνική πράξη και τη ζωντανή εμπλοκή του κοινού, δημιουργώντας έναν χώρο, όπου η ποίηση δεν διαβάζεται μόνο, αλλά επιτελείται, δοκιμάζεται και μεταμορφώνεται.
Η ατμόσφαιρα των δύο ημερών κατέδειξε ότι η επιτελεστική ποίηση αποτελεί πλέον ένα πεδίο που αφορά ευρύτερες κοινότητες, από την ακαδημαϊκή έως τις τοπικές καλλιτεχνικές σκηνές.
Οι εισηγήσεις ανέδειξαν την ανάγκη να ιδωθεί η επιτελεστική ποίηση ως σύνθετη καλλιτεχνική πρακτική, με δική της ιστορία, θεωρία και αισθητική. Τονίστηκε ότι η performance poetry βρίσκεται στο σταυροδρόμι πολλών τεχνών και πεδίων, που ενώνει την ποίηση ως κείμενο, ως γραπτό λόγο και ως υλικό προς επεξεργασία, το σώμα ως φορέα νοημάτων, ως σκηνικό εργαλείο και ταυτόχρονα ως ευάλωτη παρουσία, τη φωνή, ως ρυθμό, χροιά, ένταση, ψίθυρο και κραυγή, αλλά και ως μορφή σύνθετης ηχητικής γραφής.
Το οπτικό και ηχητικό περιβάλλον επίσης, με χρήση φωτισμών, ήχων, μουσικής, βίντεο, συγκροτεί μέρος της ποιητικής πρότασης. Τέλος, η τεχνολογία και η ζωντανή δράση μέσα από μικροφωνικές εγκαταστάσεις, βίντεο-προβολές, ηχητικά τοπία, ψηφιακά μέσα, διανοίγουν νέες δυνατότητες σύνθεσης.
Ξεχώρισαν οι προσεγγίσεις γύρω από τη σχέση επιτέλεσης και κειμένου, πώς δηλαδή ένα ποίημα μετασχηματίζεται όταν ειπωθεί, όταν αποσπαστεί, όταν τονιστούν διαφορετικές λέξεις ή όταν μπει σε διάλογο με μουσική και κίνηση. Επίσης, οι εισηγήσεις για την ιστορική σημασία του Julien Blaine και άλλων πρωτοπόρων της διεθνούς επιτελεστικής ποίησης, όπως ο Δημοσθένης Αγραφιώτης, που ανέδειξαν τη συνάντηση του ποιητικού λόγου με τη δράση και το happening με την τέχνη της περφόρμανς.
Για τις νέες αισθητικές δυνατότητες της φωνής και του σώματος ως ισοτίμων φορέων σημασίας και όχι ως απλών διεκπεραιωτών του κειμένου και, τέλος, για την ανάγκη συμπερίληψης της επιτελεστικής ποίησης ως σύγχρονου παιδαγωγικού εργαλείου σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης που μπορεί να φέρει ξανά τους νέους κοντά στον ποιητικό λόγο, αξιοποιώντας διαμεσικά και τεχνολογικά μέσα. Όλα αυτά συνδέονται με μια ουσιαστική καλλιτεχνική, θεωρητική και παιδαγωγική έρευνα, η οποία ήδη αναπτύσσεται.
Η διημερίδα έδειξε, επίσης, ότι στην Ελλάδα διαμορφώνεται πια ένα σταθερό θεωρητικό οικοσύστημα γύρω από την performance poetry: πανεπιστημιακά προγράμματα, ερευνητές, ποιήτριες, ποιητές και καλλιτέχνες που συνομιλούν, παράγουν λόγο, επιχειρηματολογούν και αρθρώνουν ένα συνεκτικό πλαίσιο για το τι είναι και πού μπορεί να φτάσει η επιτελεστική ποίηση.
Τα performance poetry events αποτέλεσαν τον ζωντανό πυρήνα της διοργάνωσης. Εκεί δοκιμάστηκαν στην πράξη όσα συζητήθηκαν θεωρητικά. Ποιητές και ποιήτριες -καλλιτέχνες διαφορετικών υφολογικών κατευθύνσεων από τελετουργικές performances με αργή, σχεδόν ιεροτελεστική κίνηση, έως spoken word και slam poetry με έντονη ρυθμικότητα και δομημένη σκηνική παρουσία- έδειξαν ότι η ποίηση μπορεί να μεταφέρει ρυθμό, ρήξη, σιωπή και ενέργεια, κάνοντας τον λόγο να λειτουργεί σαν χορογραφία ή σαν μουσική παρτιτούρα.
Η φωνή αντιμετωπίστηκε ως υλικό που μπορεί να «σπάει», να ψιθυρίζει, να επαναλαμβάνεται, να παραμορφώνεται και να απλώνεται στον χώρο με τρόπο που παράγει νέο νόημα. Το σώμα λειτούργησε ως ερμηνευτικό εργαλείο, η στάση, η κίνηση, η απόσταση από το κοινό, η αξιοποίηση του τρισδιάστατου χώρου, η υφή του συγκεκριμένου χωροχρόνου, όλα συμμετείχαν στην ποιητική πράξη.
Η σκηνική παρουσία -η εικόνα των performer, η σχέση τους με το μικρόφωνο, το φως, η σιωπή- δεν αποτέλεσε «πλαίσιο», αλλά μέρος του ποιητικού κειμένου που παράγει νέα νοήματα.
Το κοινό δεν λειτούργησε ως απλός θεατής, αλλά ως μάρτυρας και συν-τελεστής ενός ζωντανού, συμμετοχικού και δρασιακού είδους ποίησης, που συγκροτεί το δικό του πεδίο ως performance poetry. Η ένταση στην αίθουσα κατέδειξε ότι η εμπειρία της επιτελεστικής ποίησης δεν είναι μόνο αισθητική, αλλά βαθιά συναισθηματική και σωματική.
Οι ενότητες spoken word και slam έφεραν στο προσκήνιο την ανοιχτή, άμεση και βιωματική διάσταση της ποίησης. Η γλώσσα υπήρξε καθημερινή και ωμή, χωρίς να χάνει τη συγκινησιακή της ένταση. Αναδείχθηκε η θεραπευτική δύναμη της προφορικής ποιητικής έκφρασης, η δυνατότητα να ειπωθούν και να μετουσιωθούν τραύματα, εμπειρίες, φόβοι, κοινωνικές εντάσεις και προσωπικά αδιέξοδα μέσα από έναν τρόπο που ενθαρρύνει την εξομολόγηση και τη μοιρασμένη εμπειρία.
Η απουσία της «λογοτεχνικότητας» με την κλασική έννοια δεν σημαίνει απουσία μορφής, αντιθέτως, τα «λογοτεχνικά πρωτόκολλα» εδώ είναι διαφορετικά, καταγγελτικά, κοινωνικά και πολιτικά, με αφετηρία το προσωπικό βίωμα που ανοίγεται στο συλλογικό.
Στο slam, ο λόγος λειτουργεί ως αιφνίδιο χτύπημα, χωρίς διαμεσικά μέσα, μόνο με τη φωνή και το σώμα. Το ποίημα δοκιμάζεται μπροστά σε ένα ζωντανό, δρων κοινό. Στο πλαίσιο αυτό, γίνεται σαφές ότι το slam και το spoken word είναι απαραίτητα για τη νέα γενιά ποιητών, καθώς ανοίγουν δρόμους έκφρασης πέρα από τις κλασικές μορφές γραπτής ποίησης και συνδέουν τον λόγο με σύγχρονα κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα.
Οι προβολές video poetry ανέδειξαν μια πλούσια περιοχή ποιητικής-καλλιτεχνικής παραγωγής, με μακρά διεθνή και ελληνική διαδρομή, αν και λιγότερο γνωστή στο ευρύ κοινό. Η σύζευξη ποίησης, εικόνας και ήχου δημιουργεί νέα αφηγηματικά πεδία, όπου ο λόγος μετασχηματίζεται μέσα από το μοντάζ, τον ρυθμό, την κίνηση της κάμερας, τα χρώματα και τον χρόνο.
Το video poetry ενεργοποιεί διακαλλιτεχνικό διάλογο, φέρνοντας κοντά ποιήτριες και ποιητές, σκηνοθέτες, εικαστικούς, μουσικούς, sound designers και video-artists και λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στον αναγνώστη και τον θεατή. Παράλληλα, αποτελεί γέφυρα προς το μέλλον της ποιητικής επιτέλεσης, αποδεικνύοντας ότι η ποίηση μπορεί να κινηθεί σε υβριδικές μορφές χωρίς να απωλέσει την πυκνότητα, την πολυσημία και τη συγκίνησή της.
Το εργαστήριο αποτέλεσε μια πρακτική πλατφόρμα, όπου η θεωρία και η σκηνική πράξη συναντήθηκαν. Εκεί δοκιμάστηκαν τεχνικές γραφής, φωνής και παρουσίασης, μέσα από διαδικασίες δοκιμής και πλάνης, πειραματισμού και επεξεργασίας. Οι συμμετέχουσες και οι συμμετέχοντες μοιράστηκαν κείμενα, τα διάβασαν φωναχτά και πειραματίστηκαν με τον τρόπο παρουσίασής τους. Το εργαστήριο κατέδειξε ότι η επιτελεστική ποίηση χρειάζεται σταθερές παιδαγωγικές δομές για να ριζώσει ουσιαστικά, πέρα από σκηνές και φεστιβάλ.
Η συνολική εμπειρία των δύο ημερών ανέδειξε ξεκάθαρα ότι η επιτελεστική ποίηση έχει εισέλθει οριστικά στον ελληνικό λογοτεχνικό χάρτη, όχι ως παροδικό ρεύμα ή συγκυριακό φαινόμενο, αλλά ως αυτόνομο, ώριμο και πολυεπίπεδο πεδίο, με ιστορία, θεωρητικό υπόβαθρο, ποιήτριες και ποιητές-καλλιτέχνες, κοινό και δομές που το στηρίζουν.
Ο διάλογος θεωρίας και πράξης είναι πλέον ενεργός και αμφίδρομος: από τη θεωρία στην πράξη και από τη δράση πίσω στη θεωρία που εμπλουτίζεται. Πανεπιστήμια, πολιτιστικοί οργανισμοί, συμπόσια, φεστιβάλ, ομάδες καλλιτεχνών και τοπικές σκηνές καλούνται να στηρίξουν τη συνέχεια και τη διεύρυνση του πεδίου, το οποίο ήδη από το 2021 έχει ενταχθεί ως διδακτικό αντικείμενο στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα «Δημιουργική Γραφή» του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας. Η performance poetry δεν «ενώνει» απλώς.
Δημιουργεί κοινότητες. Φέρνει κοντά διαφορετικές ηλικίες, δημιουργούς, φοιτητές και ανθρώπους του πολιτισμού, αλλά και όσους ίσως δεν θα προσέγγιζαν την ποίηση μέσα από το βιβλίο. Και τελικά, η ποίηση παύει να είναι «αντικείμενο του κόσμου» και γίνεται πολυαισθητηριακή εμπειρία μέσα από το σώμα, τη φωνή, την κίνηση, την εικόνα και τον ήχο. Η διημερίδα απέδειξε ότι η ποίηση δεν είναι μόνο λόγος, είναι πράξη, συνάντηση και συμβάν, μια ζωντανή διαδικασία που μπορεί να μετακινήσει, να συγκινήσει και να ανοίξει νέους δρόμους έκφρασης για τους δημιουργούς και νέους τρόπους πρόσληψης για το κοινό.