«Οκτώβρης, Οκτωβράκης… το μικρό καλοκαιράκι», είναι το παιχνιδιάρικο καιρικό ρητό, που δίνει κέφι και εξηγεί πάντα την καλοκαιριάτικη αναλαμπή του φθινοπώρου. Χρυσός, καθάριος ήλιος, που τον πλαισιώνουν στις φωτεινές του ώρες τα «αγιοδημητράτικα» λουλούδια, τα χρυσάνθεμα.
Έχει ο Έλληνας πολλές αδυναμίες, που ψυχολογικά τού βγαίνουν. Μία είναι και αυτή που τον κάνει να μη θέλει να «κλειστεί» στον χειμώνα. Χαίρεται λοιπόν με την ψυχή του και εκμεταλλεύεται τον Οκτώβρη για τις τόσες ευκαιρίες που του δίνει, να οργώσει και να σπείρει, να μαζέψει ξύλα για το μαγείρεμα και τη ζεστασιά του, να φυτέψει τα λαχανικά του, να κατέβει στα κοντινά κέντρα, προκειμένου να προμηθευτεί τα του οίκου του, καθώς και τον ρουχισμό της οικογένειας.
Μιλάμε βέβαια για εποχές που έχουν παρέλθει, γιατί στη σημερινή μας εποχή πολλά έχουν αλλάξει και πολλές συνήθειες έχουν παραποιηθεί. Κάπου όμως, κάποια πράγματα, τέτοιες μέρες παραμένουν και ισχύουν, όπως η έγνοια των κτηνοτρόφων να κατεβάσουν τα κοπάδια τους με όλα τους τα σύνεργα από τα ελεύθερα βουνά στα φιλόξενα και χαρούμενα χειμαδιά του ελληνικού κάμπου και των παραθαλάσσιων περιοχών. Συνειδητά απευθύνει τον αποχαιρετισμό του προς τον χειμώνα ο ελληνικός λαός, με το να προσφωνεί χαϊδευτικά το τελευταίο «καλοκαιράκι» του Οκτώβρη, βάζοντας κάποια γιορταστικά ορόσημα.
Για παράδειγμα της Αγίας Πελαγίας, 8 του μήνα, παλιότερα, ακόμα και οι πιο τολμηροί ναυτικοί έπρεπε να «δέσουν» τα πλοία τους, αφού η θάλασσα αρχίζει να αγριεύει. Του Αγίου Λουκά, στις 18 Οκτωβρίου, θα έπρεπε να έχει τελειώσει το σποροφύτεμα των κουκιών, τα οποία αποτελούσαν τη σπουδαιότερη και θρεπτικότερη τροφή για τους παλιότερους και φυσικά τη γιορτή του Άη Δημήτρη που οι τσοπάνηδες έπρεπε να έχουν κατέβει από τα βουνά και να έχουν συμφωνηθεί οι καινούργιες σεμπριές και οι εμποροαγροτικές κοινοπραξίες, για το χειμωνιάτικο εξάμηνο. Πραγματικά θαυμαστοί και ισορροπημένοι ρυθμοί ζωής, στα χρόνια που οι άνθρωποι έμειναν αβοήθητοι, αλλά ήταν κυρίαρχοι στη βιολογική και έμπειρη σκέψη τους, από τα βιώματα των αιώνων. Ο μήνας έχει επικρατήσει να λέγεται «Αγιοδημήτρης» ή «Αϊδημητριάτης» από τη μεγάλη γιορτή του Αγίου Δημητρίου. Πρόκειται για κτηνοτροφική και γεωργική γιορτή.
Τα παλιά χρόνια οι Αθηναίοι ονόμαζαν τον Οκτώβρη «Μαιμακτηριώνα» από την αντίστοιχη γιορτή του γεωργικού Δια Μαιμάκτη (χειμωνιάτικου), από τον οποίο ζητούσαν τις προσωρινές του καλοσύνες για να σπείρουν.
Κύρια φθινοπωρινή έγνοια των αγροτών μας, ιδιαίτερα στα χρόνια που ζούσαν, ήταν πάντα το τεχνικό όργωμα και η σπορά. Ησιόδεια ελληνική φροντίδα, τόσο στον υπολογισμό του κατάλληλου καιρού, όσο και στα σύνεργα. Το αλέτρι, πολύτιμο και ιερό εργαλείο, θεωρήθηκε στα χρόνια του ένα θαυμαστό μηχανολογικό επίτευγμα. Είναι σκόπιμο και συμφέρον να προφθάσει κανείς το όργωμα και το σπάρσιμο των δημητριακών του μέσα στον Οκτώβρη. Τότε θα έχει απόδοση κι ευκαρπία:
«Οκτώβρη και δεν έσπειρες,
οκτώ σωρούς δεν έκαμες!». Τέτοιες μέρες… περί τα τέλη του Οκτώβρη!
Η ελληνική ποιμενική ζωή παρουσιάζεται, στους μικρούς χώρους και στα νησιά μας, τοπική. Στους ευρύτερους χώρους, σε μεγάλες εκτάσεις από την Πελοπόννησο μέχρι τις εκτάσεις των Βαλκανίων, παρουσιάζεται νομαδική και μετακινούμενη. Στις δύο αυτές περιπτώσεις αλλάζουν κάποια πράγματα, ως προς τη διαβίωση και φυσικά ως προς τον πολιτισμό. Υπάρχει πράγματι διαφορά ανάμεσα στους ελεύθερους κτηνοτρόφους και στους κτηνοτρόφους των πεδινών περιοχών, καθώς και των παράλιων τόπων. Υπάρχει ανακάτεμα πολιτισμών. Τον χειμώνα με το κατέβασμα και τις οικονομικές ανάγκες των ορεινών και το καλοκαίρι με την έξοδο των πεδινών στα βουνά. Κάτι που φαίνεται ακόμα και στα πανηγύρια, αλλά και σε άλλες χαρούμενες εκδηλώσεις.
Το εορταστικό ορόσημο του Αγίου Δημητρίου μοιάζει με πύλη, που αναγκαστικά φέρνει τους ορεινούς προς τους κάμπους και τα κέντρα, ενισχύοντας πάντα για ένα εξάμηνο ή ανανεώνοντας τα κοινά στοιχεία της χειμωνιάτικης ζωής που θα τ’ ανανεώσει στη συνέχεια, παίρνοντας σειρά το ανέβασμα της άνοιξης, από τη γιορτή του Άη Γιώργη μέχρι τον Οκτώβρη, με πανηγύρια και χορούς.
Όλα αυτά, αυτές τις μέρες είναι τα ταξίδια της στάνης, από τα βουνά στα χαμηλά, αλλά και το αντίστροφο. Περιγράφονται με απίστευτο λυρισμό, αποτελούν βέβαια ένα μεγάλο «διάβα ζωής», ειδικά σε παλιότερους καιρούς από μια αγνή και ελεύθερη κοινότητα ανθρώπων που πάντα πάσχιζαν, αγωνίζονταν, πάλευαν για να εξασφαλίσουν τροφή, ενδυμασία, στέγη και ό,τι άλλο μπορούσαν για το καλό της οικογένειας και της κοινωνίας!
Ο φετινός Οκτώβρης μάς μπήκε λίγο απότομα, φέρνοντας μεν τις ποθητές βροχοπτώσεις, αλλά παράλληλα και μεγάλες καταστροφές με τις κατά τόπους πλημμύρες λόγω των ακραίων καιρικών φαινομένων.
Να ευχηθούμε καλό μήνα σ’ όλους από τη στήλη μας, και να επουλωθούν το συντομότερο οι πληγές που άφησαν τα έντονα καιρικά φαινόμενα στους ανθρώπους και στις περιουσίες τους.