Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) θεωρείται σύμβολο της τεχνολογικής προόδου του 21ου αιώνα. Ωστόσο, οι φιλοσοφικές της ρίζες ανιχνεύονται ήδη στην αρχαία ελληνική σκέψη.
Από τους μύθους και τη φιλοσοφία έως τα μηχανικά επιτεύγματα των Ελλήνων μηχανικών, η ιδέα της τεχνητής νόησης εκφράζει τη διαχρονική ανθρώπινη επιθυμία να μιμηθεί τη φύση και να δημιουργήσει ζωή μέσω της τέχνης και του νου.
- Ο μύθος των τεχνητών όντων
Η έννοια της «μηχανικής νοημοσύνης» εμφανίζεται πρώιμα στην ελληνική μυθολογία. Ο Ήφαιστος, θεός της φωτιάς και της μεταλλουργίας, που θεωρείται και ο πατέρας της ρομποτικής, δημιούργησε τις χρυσές θεραπαινίδες που μπορούσαν να κινούνται, να μιλούν και να υπακούν.
Πρόκειται για τις πρώτες περιγραφές ανθρωποειδών αυτόματων, που ενσωματώνουν την ιδέα της τεχνητής ζωής. Παράλληλα, ο Τάλως, ο χάλκινος γίγαντας φύλακας της Κρήτης, αποτελεί ένα είδος μυθικού ρομπότ.
Ο Τάλως ήταν δημιούργημα του Ηφαίστου, περιπολούσε το νησί και υπάκουε σε εντολές, κινούμενος από το «ιχώρ», ένα είδος υγρού που -σύμφωνα με τη μυθολογία- ήταν το περιεχόμενο του κυκλοφορικού συστήματος του γίγαντα. Κατ’ άλλους όμως, το «αίμα» του γίγαντα ήταν υδράργυρος, ένα ρευστό που λειτουργούσε ως «ενέργεια» ή «πρόγραμμα» με τις σημερινές έννοιες της τεχνολογίας.
Το «ιχώρ» -σύμφωνα με τη μυθολογία- ήταν το αιθέριο χρυσό υγρό, το αίμα των θεών και των αθανάτων. Οι μύθοι αυτοί εκφράζουν τη βαθιά πεποίθηση ότι ο άνθρωπος μπορεί να δημιουργήσει συστήματα αυτοματισμού, χρησιμοποιώντας τη νοητική του ικανότητα.
- Φιλοσοφικές θεμελιώσεις της νόησης
Ο Πλάτων ήταν ο πρώτος που συνέδεσε τη νόηση με τη δημιουργία. Στον «Τίμαιο» μιλά για τον Νου, μια κοσμική δύναμη που οργανώνει το χάος σε τάξη. Ο Νους για τον Πλάτωνα είναι η αρχή που προσδίδει μορφή και νόημα στην ύλη. Αυτή η αντίληψη προϊδεάζει για τη σημερινή ΤΝ. Δηλαδή, συστήματα που μετασχηματίζουν αδόμητη πληροφορία σε δομημένη.
Ο «Τίμαιος» του Πλάτωνα είναι ένας από τους πιο φιλοσοφικά πλούσιους διαλόγους του. Αν και γράφτηκε πάνω από δύο χιλιάδες χρόνια πριν, έχει ενδιαφέρουσες αναλογίες και φιλοσοφικές σχέσεις με τη σύγχρονη συζήτηση για την ΤΝ.
Ο Αριστοτέλης θεωρείται ο θεμελιωτής της τυπικής λογικής με τη θεωρία των συλλογισμών.
Στα έργα του «Κατηγορίαι» και «Αναλυτικά Πρότερα», ανέπτυξε τη συλλογιστική, ήτοι το πρώτο συστηματικό μοντέλο επινόησης κανόνων σκέψης. Ο συλλογισμός του Αριστοτέλη υποδεικνύει ότι η νόηση μπορεί να οργανωθεί σε βήματα που οδηγούν σε συμπέρασμα.
Παράδειγμα: 1. Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί. 2. Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος. ⇒Άρα, ο Σωκράτης είναι θνητός. Η διαδικασία αυτή μπορεί να γραφεί συμβολικά ως εξής:
∀x(A(x)→B(x)),” ” A(Σωκράτης)⇒B(Σωκράτης)
Με άλλα λόγια, ο Αριστοτέλης δημιούργησε τον πρώτο λογικό αλγόριθμο σκέψης, όπου η λογική ακολουθεί κανόνες, έτσι ακριβώς όπως λειτουργούν τα σύγχρονα προγράμματα ΤΝ. Στο έργο «Κατηγορίαι» εισάγει επίσης τις δέκα κατηγορίες, που αποτελούν τις θεμελιώδεις έννοιες, στις οποίες μπορεί να υπαχθεί οποιαδήποτε οντότητα.
Πρόκειται για την Ουσία, το Ποσόν, το Ποιόν, το Προς τι, το Πού, το Πότε, το Κείσθαι, το Έχειν, το Ποιείν και το Πάσχειν. Πρόκειται για μια πρώιμη μορφή οντολογικής ταξινόμησης του κόσμου. Αυτή η θεώρηση των σχέσεων και των ιδιοτήτων προσομοιάζει τα σημερινά σημασιολογικά δίκτυα και συστήματα αναπαράστασης γνώσης.
- Τα αυτόματα της ελληνιστικής εποχής
Η έννοια της τεχνητής δράσης πέρασε από τη θεωρία στην πράξη με τους μηχανικούς της Αλεξάνδρειας. Οι επινοήσεις τους αποτελούν τα πρώτα τεκμήρια εφαρμοσμένης αυτοματοποίησης. Αναφέρονται οι πιο σημαντικοί εκπρόσωποι:
Φίλων ο Βυζάντιος
Υπήρξε από τους σημαντικότερους μαθηματικούς και μηχανικούς της ελληνιστικής περιόδου. Στο έργο «Πνευματικά», μελέτη για τις δυνατότητες που παρέχει ο αέρας και ο ατμός, περιγράφει υδραυλικές και αεροκινούμενες συσκευές. Αυτές οι μηχανές χρησιμοποίησαν αρχές ανατροφοδότησης (feedback), μια βασική έννοια για τη σύγχρονη κυβερνητική και ρομποτική. Το κυριότερο συγγραφικό του έργο, η λεγόμενη «Μηχανική Σύνταξη», που ήταν μια εγκυκλοπαίδεια των εφαρμοσμένων μηχανικών τεχνών της εποχής.
Κτησίβιος ο Αλεξανδρεύς
Ανακάλυψε μεταξύ άλλων το Υδραυλικό Ωρολόγιο, το Υδραυλικό Μουσικό Όργανο (Ύδραυλις) και Έμβολο κυλίνδρου. Δημιούργησε μηχανές που ρύθμιζαν αυτόματα τη ροή των υγρών, εισάγοντας την ιδέα της μηχανικής αυτορρύθμισης. Επίσης βλητικές μηχανές που λειτουργούσαν με πεπιεσμένο αέρα. Ο Ανυψωτήρας ήταν ανυψωτική μηχανή για μεγάλα βάρη που λειτουργούσε με πίεση νερού.
Ήρων ο Αλεξανδρεύς
Ο μεγαλύτερος μηχανικός της ελληνιστικής εποχής. Δημιούργησε μεταξύ άλλων τα θεατρικά αυτόματα που εκτελούσαν προκαθορισμένες κινήσεις, τον αυτόματο πωλητή νερού, ο οποίος ενεργοποιούταν από νόμισμα, την Αιολόσφαιρα, την πρώτη συσκευή με περιστροφική κίνηση ατμού και πρόδρομο της ατμομηχανής.
- Ηθικές και φιλοσοφικές διαστάσεις
Για τους αρχαίους Έλληνες, η τέχνη (η τεχνολογία) δεν ήταν αντίπαλος της φύσης αλλά η συνέχισή της. Ο Αριστοτέλης έλεγε ότι η τέχνη «μιμείται τη φύση»· μέσα από αυτήν, ο άνθρωπος εκφράζει τη δημιουργικότητα και τη σκέψη του. Ωστόσο, ήδη από τότε τέθηκαν ουσιαστικά ερωτήματα:
Μέχρι πού μπορεί να φτάσει η ανθρώπινη δημιουργία χωρίς να υπερβεί το μέτρο;
Διαθέτει ψυχή ή βούληση ένα τεχνητό δημιούργημα;
Τι σημαίνει νόηση και τι την καθιστά πραγματικά «ανθρώπινη»;
Αυτοί οι φιλοσοφικοί προβληματισμοί αποτελούν την αρχαία ρίζα της σύγχρονης ηθικής της ΤΝ, όπου ζητήματα συνειδητότητας και ευθύνης των μηχανών αποκτούν κεντρική σημασία.
- Από τον Τάλω έως τον Τούρινγκ
Η πορεία από τους μύθους και τις μηχανές των αρχαίων στην ψηφιακή εποχή ακολουθεί μια συνεχή γραμμή εξέλιξης:
Όμηρος – Ήφαιστος – Τάλως
Αριστοτέλης – Συλλογιστική Λογική
Ήρων & Κτησίβιος – Αυτόματα της Αλεξάνδρειας
Ντεκάρτ – Ο νους ως μηχανή
Babbage & Lovelace – Αναλυτική Μηχανή
Alan Turing – Υπολογιστικός Νους
Σύγχρονη ΤΝ – Λογικός Προγραμματισμός – Ρομποτική κ.ά
Ένα μοναδικό νήμα ενώνει αυτά τα στάδια, η ιδέα ότι η σκέψη μπορεί να περιγραφεί και να αναπαραχθεί τεχνητά. Από την ποίηση του Ομήρου έως τους αλγορίθμους της μηχανικής μάθησης, η ελληνική παράδοση προσφέρει το πρώτο φιλοσοφικό πλαίσιο για αυτή τη μίμηση της νόησης.
- Συμπέρασμα
Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν γεννήθηκε ξαφνικά στον 20ό αιώνα, αλλά αποτελεί τον καρπό μιας μακράς ελληνικής διανοητικής παράδοσης που αναζητούσε την ουσία της νόησης και τη σχέση ανθρώπου-μηχανής. Οι Έλληνες έθεσαν τα τρία θεμέλια, πάνω στα οποία οικοδομήθηκε μετέπειτα η ΤΝ:
Μυθολογικό υπόβαθρο: μέσα από μορφές, όπως ο Τάλως και οι χρυσές υπηρέτριες του Ήφαιστου, οι οποίοι απετέλεσαν τους οι πρωτοπόρους «τεχνητούς οργανισμούς» του ανθρωπίνου πολιτισμού.
Φιλοσοφικό υπόβαθρο: μέσω του Πλάτωνα και κυρίως μέσω του Αριστοτέλη, που συνέλαβαν τη σκέψη ως σύστημα λογικών σχέσεων και κατηγοριών.
Τεχνολογικό υπόβαθρο: με τους εφευρέτες της Αλεξανδρινής Σχολής, οι οποίοι μετέτρεψαν τη θεωρία σε μηχανική υλοποίηση.
Η αρχαία ελληνική σκέψη διαμόρφωσε έτσι το πλαίσιο, μέσα στο οποίο μπορούμε να κατανοήσουμε την ΤΝ όχι ως ψυχρή τεχνολογία, αλλά ως αντανάκλαση του ανθρώπινου Λόγου, δηλ. της ικανότητας του ανθρώπου να οργανώνει, να μιμείται και να δημιουργεί.
Η σύγχρονη ΤΝ αποτελεί, κατά κάποιον τρόπο, την πραγμάτωση ενός αρχαίου ελληνικού ιδανικού, ότι ο άνθρωπος, μέσω της σκέψης και της τέχνης (τεχνολογίας), μπορεί να αναπαράγει τη νόηση και να προσεγγίσει την ίδια τη δημιουργικότητα της φύσης. Η επιστροφή στις ρίζες αυτές δεν είναι επιστροφή στο παρελθόν, αλλά αναγνώριση της συνέχειας ανάμεσα στον αρχαίο Νου του Λόγου και τη σύγχρονη τεχνολογία της ΤΝ.
Η Ιωάννα Δ. Μαλαγαρδή είναι δρ. Υπολογιστικής Γλωσσολογίας-ιστορικός