«Βρισκόμαστε» σήμερα σ’ αυτόν τον ιερό χώρο, τιμώντας τον Άγιο Χαράλαμπο, τον άγιο αυτό ιερέα, τον καταγόμενο από τη Μαγνησία της Μικράς Ασίας, αυτόν που έζησε κατά τα έτη 82 έως 202 μετά Χριστόν εποχής και υπέστη μαρτυρικό θάνατο κατά τους διωγμούς των χριστιανών.
Ιδιαίτερη ήταν η λατρεία των Καστρινών, αλλά και των κατοίκων του νομού Ηρακλείου προς τον Άγιο Χαράλαμπο, αφού ήταν ο προστάτης και ο θεραπευτής για τις λοιμικές αρρώστιες, ιδιαίτερα της ασθένειας της πανώλης που τόσο ήταν διαδεδομένη.
Χαρακτηριστική η υμνογραφία που είναι αφιερωμένη στον σημερινό εορταζόμενο Άγιο Χαράλαμπο «ότι με τη βοήθειά του της πανώλους λοιμικής απαλλατόμεθα νόσου». Αλλά και στο συναξάρι του, αναφέρεται ότι κατά το μαρτύριό του, ζήτησε ο ίδιος από τον Χριστό να του δώσει τη χάρη.
«Εις όποιον τοπον ευρεθεί κομμάτι από το λείψανόν του και εις όποιαν χώραν τον εορτάζουν, να μη γένη ποσώς πείνα, ούτε πανούκλα να θανατώνει τους ανθρώπους». Συχνά, ο Άγιος Προστάτης αυτής της λοιμικής επιδημίας, της τόσο φοβερής, συχνά εικονίζεται να ποδοπατεί την πανώλη, η οποία αυτοπροσωποποιείται σαν κακόμοιρη γυναίκα, ανακουφίζοντας μ’ αυτόν τον τρόπο τους ανθρώπους και γεμίζοντάς τους με ελπίδα και αισιοδοξία!
Η πόλη μας, το Ηράκλειο, πλήρωσε βαρύ φόρο θυμάτων το έτος 1592.
Στο λιμάνι του Χάνδακα κατέπλευσε στις 28 Γενάρη 1591 ένα πλοίο από την Κωνσταντινούπολη με φορτίο κυρίως αλίπαστα, αλλά και άλλα εμπορεύματα. Τα υγειονομικά έγγραφα δεν έφεραν καμμία υποψία· όμως, το κακό έγινε και πολλοί, ο ένας μετά τον άλλο, εξαιτίας της προαναφερόμενης λοιμώδους αρρώστιας άφησαν την τελευταία τους πνοή!
Όλοι τους είχαν ελπίδα, την πίστη στον τιμώμενο Άγιο Χαράλαμπο. Η σημερινή μου αναφορά γίνεται για τον Άγιο Χαράλαμπο της Παλιάμας!
Παλιάμα! Ένας ερειπωμένος οικισμός. Ένα χωριό, μικρό σε κατοίκους, με χριστιανούς μόνο κατοίκους! Επτά οικογένειες το πολύ ήταν οι κάτοικοί του. Ένας οικισμός με ενορία, που λίγο μετά τον πόλεμο του σαράντα επήλθε η εγκατάλειψή του.
Ίσως ετυμολογικά ο όρος, το τοπωνύμιο «Παλιάμα» να προέρχεται από τις λέξεις παλιά-μονή. Προφανώς υπήρξε ένα καθολικό μικρού μοναστηριού, που ήκμασε κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας. Ο οικισμός της Παλιάμας αναφέρεται στον «καστροφύλακα» το 1583 και αναφέρεται και σ’ άλλες απογραφές μέχρι το 1928, με 37 κατοίκους. Λέγεται ότι οι Τούρκοι έσφαξαν μέσα σ’ αυτόν τον χώρο της Εκκλησίας χριστιανούς.
Για τον λόγο, όμως, αυτόν, η Διοίκηση του Ηρακλείου τιμωρήθηκε ύστερα από ενέργειες των Ρώσων και της Τουρκικής Διοίκησης. Πολλές είναι οι μαρτυρίες, ότι υπάρχουν τοιχογραφίες στον σημερινό Ναό.
Σχετικά με τον πληθυσμό της Παλιάμας, αναφέρονται τα εξής: Στα 1583 με 66 κατοίκους, στα 1834 με έξι (6) χριστιανικές οικογένειες, στα 1881 με έξι (6) χριστιανικές οικογένειες στον Δήμο Ζαρού, το 1900 με 37 κατοίκους στον ίδιο Δήμο, στα 1920 έδρα ομώνυμου αγροτικού Δήμου με 48 κατοίκους, το 1928 στην κοινότητα Ζαρού με 37 κατοίκους. Στις επόμενες απογραφές δεν γίνεται καμία αναφορά. Επίσης, γίνεται αναφορά για κάποιες οικογένειες με ονόματα στην περιοχή αυτή όπως: οι Μαλιαράκηδες, Παπαηλιάκηδες, Αλεξάκηδες, Κακουλάκηδες, Σαλούστροι, Αντωνάκηδες και άλλοι.
Στην επαρχία Καινουργίου, έδρα Διοικήσεως του Χάνδακος για τον οικισμό της Παλιάμας αναφέρονται 10 άτομα, από τα οποία 6 είναι πλούσιοι, 3 μεσαίας τάξεως, 1 πτωχός-εργαζόμενος, έτος 1671.
Ο ιστορικός Νίκος Ανδριώτης, συνεργάτης και φίλος της ΒΔΒ, σε μια έκδοση της Βικελαίας με τίτλο: «Πληθυσμός και οικισμοί της ανατολικής Κρήτης 16ος-19ος αιώνας», μας λέει για τον οικισμό της Παλιάμας. Οι ιστορικές πηγές αναφέρουν τον οικισμό πριν από τον 16ο αιώνα.
Το 1577 αναφέρεται Paliamo, το 1583 και το 1630 Pagliama -το 1583 με 66 κατοίκους, το 1671 Palyama με 10 υπόχρεους σε φόρο, το 1834 Paliamo με 6 χριστιανικές οικογένειες, το 1881 Παληάμα με 36 χριστιανούς κατοίκους, το 1900 Παλιάμα με 37 χριστιανούς κατοίκους, το 1920 με 48 κατοίκους και το 1928 με 37. Ανήκε στην κοινότητα Ζαρού.
Θα κλείσω τη σημερινή μου αναφορά με την ίδρυση και λειτουργία του ιστορικού σχολείου της Παλιάμας. Κάποιοι δημογέροντες από το χωριό Παλιάμα, με έγγραφό τους στις 28 Οκτωβρίου 1881, ζητούν από την τμηματική Εφορεία του τμήματος Ηρακλείου να λειτουργήσει το σχολείο της Παλιάμας σε χώρο ευρυχωρότατο, που παραχωρεί ο Εμμανουήλ Αλεξάκης, διδάσκαλος, μέχρι το σχολείο αποκτήσει δικό του χώρο.
Για όλα αυτά ενημερώνουν τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Κρήτης, ο οποίος έχει την ευθύνη ως πρόεδρος της χριστιανικής δημογεροντίας και πρόεδρος της τμηματικής Εφορείας Ηρακλείου. Προηγουμένως, με άλλο τους έγγραφο -φέρον ημερομηνία την 13η Οκτωβρίου 1881- εκ μέρους της Παλιάμας και των μετοχίων Παναγιάς, Δρόσων, Καλαθιανών και από Μάκρες, ζητούν να αναλάβει την εκπαίδευση των παιδιών τους κάποιοι κάτοικοι, ο εκ Γέργερης καταγόμενος διδάσκαλος Μιχαήλ Κυριακίδης.
Χαρακτηριστικά πρέπει ν’ αναφερθούν τα ονόματα των δασκάλων, που υπηρέτησαν στο Δημοτικό Σχολείο της Παλιάμας. Μιχαήλ Κυριακίδης από Γέργερη, Εμμανουήλ Αλεξάκης από Παλιάμα, Εμμανουήλ Σπινθάκης από Πιτσίδια και Σταύρος Σκανδαλάκης από Βασιλικά Ανώγεια.
Παλιάμα… Ένας ιστορικός οικισμός, με πλούσια ιστορία και μοναδική προσφορά σ’ αυτό τον τόπο!
Ευχαριστώ από καρδιάς τον αγαπητό φίλο Μιχάλη Παπαηλιάκη, συνοδοιπόρο και συνεργάτη σε πολλά κείμενά μου, ο οποίος απλόχερα μου προσέφερε τις δύο φωτογραφίες.