Η Ανατολίτικη σφήκα (Vespa orientalis) είναι κοινωνικό είδος σφήκας που απαντάται κυρίως σε θερμές περιοχές της Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής, μεταξύ άλλων στην Ελλάδα, την Κύπρο, την Τουρκία, την Αίγυπτο και την Αραβική Χερσόνησο.
Η βασίλισσα μπορεί να φτάσει περίπου τα 35-40 χιλιοστά σε μήκος, ενώ οι εργάτριες είναι μικρότερες. Χαρακτηριστικός είναι ο κοκκινοκάστανος χρωματισμός της, σε συνδυασμό με τις κίτρινες ζώνες στην κοιλιά και τις κίτρινες κηλίδες στο μέτωπο, ανάμεσα στις κεραίες (Eικ.1).
Η μορφολογία και ο χρωματισμός της την κάνουν σχετικά εύκολα αναγνωρίσιμη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε μεγάλη σφήκα που συναντάμε στην πόλη είναι απαραίτητα Vespa orientalis.
Γιατί ακούμε τόσο συχνά για τη Vespa orientalis σήμερα;
Ένας βασικός λόγος είναι η αυξανόμενη παρουσία της σε αστικές και περιαστικές περιοχές. Η V. orientalis έχει καταγραφεί και εγκατασταθεί σε διάφορες περιοχές της Ευρώπης, μεταξύ άλλων στη νότια και βόρεια Ιταλία, στη νότια Γαλλία, στη νότια Ισπανία και στο Βέλγιο.
Η ικανότητά της να αξιοποιεί το αστικό περιβάλλον, σε συνδυασμό με τις υψηλές θερμοκρασίες και τη διαθεσιμότητα τροφής, διευκολύνει την παρουσία της κοντά στον άνθρωπο. Έτσι, ένα είδος που ήταν ήδη γνωστό στα ελληνικά οικοσυστήματα γίνεται πλέον περισσότερο ορατό και σε άλλες ευρωπαϊκές περιοχές, γεγονός που έχει αυξήσει το επιστημονικό και μελισσοκομικό ενδιαφέρον γύρω από αυτό.
Γιατί τη βλέπουμε περισσότερο στην πόλη;
Η αυξημένη ορατότητα της V. orientalis τα τελευταία χρόνια δεν μπορεί να αποδοθεί σε έναν μόνο παράγοντα.
Το αστικό περιβάλλον προσφέρει συνδυασμό συνθηκών που μπορούν να διευκολύνουν την επιβίωση και την ανάπτυξη μιας αποικίας: διαθέσιμη τροφή, νερό, προστατευμένες θέσεις για φωλεοποίηση και υψηλές θερμοκρασίες.
Παράλληλα, η άνοδος της θερμοκρασίας και η μεγαλύτερη διάρκεια των θερμών περιόδων εξετάζονται ως πιθανοί παράγοντες που μπορούν να επηρεάσουν τη δραστηριότητα και την εξάπλωση θερμόφιλων ειδών. Ωστόσο, η πληθυσμιακή δυναμική της V. orientalis επηρεάζεται και από άλλους παράγοντες, όπως η διαθεσιμότητα τροφής, οι κατάλληλες θέσεις φωλεοποίησης και η προσαρμογή της στο ανθρωπογενές περιβάλλον.
Η πόλη προσφέρει τροφή
Οι αστικές περιοχές διαθέτουν πολλές εύκολα προσβάσιμες πηγές τροφής.
Οι σφήκες χρειάζονται πρωτεΐνες για την ανάπτυξη των προνυμφών, ενώ οι ενήλικες χρησιμοποιούν και σακχαρούχες τροφές ως πηγή ενέργειας.
Υπολείμματα τροφών, ώριμα ή πεσμένα φρούτα, ανοιχτοί κάδοι απορριμμάτων, χώροι εστίασης, αλλά και εκτεθειμένες τροφές κατοικίδιων μπορούν να αποτελέσουν διαθέσιμες πηγές τροφής.
Ρωγμές, τοίχοι και κτήρια ως θέσεις φωλεοποίησης
Το δομημένο περιβάλλον προσφέρει επίσης πολλές πιθανές θέσεις για τη δημιουργία φωλιών.
Ρωγμές και ανοίγματα σε τοίχους, παλιά ή ακατοίκητα κτήρια, κεραμίδια, σοφίτες και άλλες προστατευμένες κοιλότητες μπορούν να προσφέρουν κατάλληλες συνθήκες για την εγκατάσταση μιας αποικίας.
Η φωλιά που εντοπίστηκε στο Ηράκλειο το 2026, σε τοιχίο μέσα στον αστικό ιστό, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της προσαρμογής.
Η «θερμική νησίδα» της πόλης
Το αστικό περιβάλλον μπορεί να δημιουργεί υψηλότερες θερμοκρασίες σε σχέση με τις γύρω περιοχές, εξαιτίας της μεγάλης έκτασης κτηρίων, τσιμέντου και ασφάλτου.
Το φαινόμενο αυτό, γνωστό ως «αστική θερμική νησίδα», είναι ιδιαίτερα σημαντικό για ένα θερμόφιλο είδος όπως η V. orientalis.
Οι υψηλές θερμοκρασίες μπορούν να παρατείνουν την περίοδο δραστηριότητας των σφηκών, ενώ οι ηπιότερες χειμερινές συνθήκες ενδέχεται να επηρεάζουν την επιβίωση των γονιμοποιημένων βασιλισσών και την έναρξη νέων αποικιών.
Νερό και προστατευμένα σημεία
Το νερό είναι επίσης απαραίτητο για τις σφήκες. Στο αστικό περιβάλλον μπορεί να είναι διαθέσιμο σε πισίνες, σιντριβάνια, ποτίσματα κήπων, αλλά και σε σημεία όπου συγκεντρώνεται νερό.
Έτσι, μια πόλη μπορεί να προσφέρει ταυτόχρονα τροφή, νερό, θερμότητα και προστατευμένες θέσεις φωλεοποίησης -ένα σύνολο συνθηκών που μπορεί να διευκολύνει την παρουσία του είδους.
Ο ετήσιος κύκλος της αποικίας
Ο κύκλος ζωής μιας αποικίας ακολουθεί εποχιακή πορεία.
Άνοιξη: Η γονιμοποιημένη βασίλισσα βγαίνει από τη διαχείμαση και αναζητά κατάλληλο σημείο για να δημιουργήσει νέα φωλιά. Εκεί γεννά τα πρώτα αυγά και ξεκινά την ανάπτυξη της νέας αποικίας.
Καλοκαίρι: Εμφανίζονται οι πρώτες εργάτριες, οι οποίες αναλαμβάνουν την αναζήτηση τροφής, τη φροντίδα των προνυμφών και την επέκταση της φωλιάς. Καθώς ο αριθμός των ατόμων αυξάνεται, αυξάνεται και η δραστηριότητα γύρω από τη φωλιά. Φωλεοποίηση εξωτερικά του τοίχου (Εικ.2).
Φθινόπωρο: Η αποικία φτάνει στην ώριμη φάση του ετήσιου κύκλου της και παράγονται νέα αναπαραγωγικά άτομα, μεταξύ των οποίων βασίλισσες και αρσενικά.
Χειμώνας: Η παλιά αποικία σταδιακά ολοκληρώνει τον κύκλο της, ενώ οι νέες γονιμοποιημένες βασίλισσες διαχειμάζουν σε προστατευμένα σημεία και μπορούν να αποτελέσουν την αρχή νέων αποικιών την επόμενη άνοιξη.
Όταν η φωλιά βρίσκεται κοντά στον άνθρωπο
Η παρουσία μιας V. orientalis δεν σημαίνει από μόνη της ότι υπάρχει άμεσος κίνδυνος για τον άνθρωπο. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται, όμως, όταν έχει εγκατασταθεί ενεργή φωλιά κοντά σε κατοικίες, χώρους εργασίας ή σημεία με συχνή ανθρώπινη παρουσία.
Η ενόχληση μιας ενεργής φωλιάς μπορεί να προκαλέσει αμυντική συμπεριφορά από την αποικία. Τα τσιμπήματα μπορεί να είναι ιδιαίτερα επώδυνα και, όπως συμβαίνει γενικότερα με τα τσιμπήματα υμενόπτερων, σε ευαίσθητα άτομα μπορεί να προκαλέσουν σοβαρή αλλεργική αντίδραση.
Για τον λόγο αυτό, η φωλιά δεν πρέπει να προσεγγίζεται ή να καταστρέφεται από μη ειδικούς.
Τι μπορούμε να κάνουμε για πρόληψη
Η πρόληψη μπορεί να περιορίσει τις πιθανότητες εγκατάστασης μιας φωλιάς κοντά σε κατοικίες και άλλους χώρους ανθρώπινης δραστηριότητας.
- Ελέγχουμε τοίχους, στέγες και άλλα σημεία των κτηρίων για ανοίγματα και, όπου είναι ασφαλές, τα σφραγίζουμε.
- Ελέγχουμε σπασμένα ή μετακινημένα κεραμίδια και πιθανά ανοίγματα σε σοφίτες και αποθηκευτικούς χώρους.
- Δεν αφήνουμε εκτεθειμένα τρόφιμα, ώριμα ή πεσμένα φρούτα και τροφές κατοικίδιων σε μπαλκόνια, αυλές και κήπους.
- Διατηρούμε τους κάδους απορριμμάτων καλά κλεισμένους.
- Δεν πλησιάζουμε ενεργή φωλιά και δεν επιχειρούμε μόνοι μας την απομάκρυνσή της.
Πώς αντιμετωπίζεται η φωλιά;
Όταν μια ενεργή φωλιά βρίσκεται σε κατοικημένο χώρο και απαιτείται απομάκρυνση, η διαχείρισή της θα πρέπει να ανατίθεται σε κατάλληλα εκπαιδευμένους επαγγελματίες, οι οποίοι διαθέτουν τον απαραίτητο προστατευτικό εξοπλισμό και εφαρμόζουν τις κατάλληλες διαδικασίες.
Η προσέγγιση μιας ενεργής αποικίας χωρίς γνώση και προστασία μπορεί να αυξήσει σημαντικά τον κίνδυνο τσιμπημάτων.
Ένας σημαντικός θηρευτής των μελισσών
Η Ανατολίτικη σφήκα είναι ιδιαίτερα γνωστή στους μελισσοκόμους, καθώς μπορεί να θηρεύει την κοινή μέλισσα (Apis mellifera).
Κατά τους θερμούς μήνες, ιδιαίτερα το καλοκαίρι και το φθινόπωρο, η δραστηριότητα των αποικιών αυξάνεται και η παρουσία της κοντά σε μελισσοκομικές εγκαταστάσεις μπορεί να δημιουργήσει πρόσθετη πίεση στις μελισσοκομικές αποικίες.
Η σχέση της με τη μελισσοκομία είναι ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους το είδος παρακολουθείται με ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Υπάρχουν ήδη διάφορες προσεγγίσεις για την προστασία των μελισσοσμηνών από την Ανατολίτικη σφήκα V. orientalis. Αυτές περιλαμβάνουν μηχανικά συστήματα περιορισμού της εισόδου στις κυψέλες “entrance reducers”, ειδικά προστατευτικά πλέγματα “hornet guards”, καθώς και παγίδες με ελκυστικά δολώματα.
Στο ΙΜΒΒ μελετάμε το πρόβλημα της V. orientalis στο πλαίσιο της ευρύτερης ερευνητικής μας δραστηριότητας στο Εργαστήριο Μοριακής Εντομολογίας, με στόχο την κατανόηση της βιολογίας και την αναζήτηση αποτελεσματικότερων, επιλεκτικών, και περιβαλλοντικά φιλικών μεθόδων αντιμετώπισής του.
Από το φυσικό περιβάλλον στην πόλη
Η παρουσία της V. orientalis στο Ηράκλειο δεν αποτελεί απλώς ένα ζήτημα που αφορά τη μελισσοκομία. Αποτελεί και ένα ακόμη παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο τα είδη προσαρμόζονται και αξιοποιούν το σύγχρονο αστικό περιβάλλον.
Η τροφή, το νερό, οι διαθέσιμες θέσεις φωλεοποίησης και οι ιδιαίτερες θερμικές συνθήκες των πόλεων δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο η Ανατολίτικη σφήκα μπορεί να βρει ευκαιρίες επιβίωσης.
Η καταγραφή της παρουσίας της μέσα στα Ενετικά Τείχη του Ηρακλείου υπενθυμίζει ότι η άγρια ζωή δεν βρίσκεται μόνο έξω από την πόλη. Συχνά βρίσκεται δίπλα μας, προσαρμόζεται στις αλλαγές του περιβάλλοντος και αξιοποιεί ακόμη και τις ανθρώπινες κατασκευές για να επιβιώσει.
Ο Ιωάννης Λειβαδάρας είναι τεχνικός Εργαστηρίου ΙΤΕ/ΙΜΒΒ