Τις τελευταίες δεκαετίες, ολοένα και συχνότερο έρχεται στη δημοσιότητα το δημογραφικό πρόβλημα και οι κίνδυνοι που εγκυμονεί αυτό για το μέλλον των χωρών στη δύση.
Το ουσιώδες και επίμαχο πρόβλημα είναι ότι τόσο οι Ηνωμένες Πολιτείες, όσο και όλα τα άλλα σύγχρονα δημοκρατικά έθνη-κράτη, έχουν γονιμότητα σε ποσοστό κάτω από το όριο της αναπλήρωσης, ένα καθόλου ευκαταφρόνητο, γεγονός που σημαίνει ότι ο πληθυσμός τους χωρίς μετανάστευση, αργά και σταδιακά θα συρρικνώνεται!
Ο συνδυασμός, όμως, της μετανάστευσης μεγάλης κλίμακας με την χαμηλή γονιμότητα των ντόπιων πληθυσμών, προμηνύει ότι στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως και σε πολλές χώρες της Ευρώπης, το τμήμα του πληθυσμού που θα αποτελείται από πρόσφατους μετανάστες και τους απογόνους τους, πρώτης και δεύτερης γενιάς, θα διογκώνεται με την πάροδο του χρόνου ραγδαία.
Αυτή η παρατήρηση και το χωρίς μετανάστευση γεγονός δεν θα φαινόταν απαραίτητα να απειλεί την πολιτισμική πλειοψηφία, αν οι μετανάστες αφομοιώνονταν γρήγορα και ανώδυνα στη γλώσσα και τον πολιτισμό της νέας τους χώρας. Αποτελεί, όμως, σοβαρό πρόβλημα αν μεγάλος αριθμός μεταναστών επιλέξει να μην αφομοιωθεί ή αν αποθαρρυνθεί να το υλοποιήσει.
Η αφομοίωση, βεβαίως, απαιτεί απαραίτητο χρόνο και όπως ανέφερε κάποτε η Επιτροπή των ΗΠΑ για τη Μεταναστευτική Μεταρρύθμιση της δεκαετίας του 1990, με επικεφαλής την πρωτεργάτρια των πολιτικών δικαιωμάτων, Αφροαμερικανίδα Μπάρμπαρα Τζόρνταν (1936-1996), η ικανότητα αφομοίωσης της Αμερικής αρχίζει να καταρρέει, όταν οι νεοφερμένοι έρχονται κατά κύματα και συσσωρεύονται στις κοινωνίες τους πολύ γρήγορα.
Διαχρονικά, και στις μέρες μας, υπάρχει μεγάλη μερίδα πολιτών στους κόλπους των συντηρητικών Αμερικανών που ουδόλως εκτιμούν και υποβαθμίζουν τη διαδικασία και τη δύναμη της προσαρμογής και της αφομοίωσης των μεταναστών.
Αλλά, όπως αποδείχτηκε από τον 18ο αιώνα έως τον 21ο, οι ανησυχίες πολλών ότι οι ομάδες μεταναστών δεν θα αφομοιωθούν ποτέ στο κυρίαρχο ρεύμα της Αμερικής ήταν μάλλον υπέρμετρες και σε μεγάλο βαθμό αδικαιολόγητες.
Θα μπορούσαμε να προσάψουμε, ως χαρακτηριστικό και ενδεικτικό παράδειγμα, την πληθώρα των Ιρλανδών καθολικών μεταναστών, ο μαζικός ερχομός των οποίων στην Αμερική δεν ανέτρεψε την αμερικανική δημοκρατία για λογαριασμό του Βατικανού.
Οι σημερινοί, επίσης, Μεξικανο-αμερικανοί μετανάστες έχουν την τάση να αφομοιώνονται ικανοποιητικά με τον ίδιο ρυθμό επί πολλές γενιές, όπως έκαναν άλλωστε και οι Ευρωπαίοι μετανάστες του παρελθόντος, ανατρέποντας έτσι τους φόβους ότι θα μετατρέψουν το νοτιοδυτικό αμερικανικό τμήμα σε αμιγώς ισπανόφωνες επαρχίες.
Οι μόνες εθνοτικές διασπορές, που διατήρησαν την ταυτότητά τους με την πάροδο του χρόνου στις ΗΠΑ, ήταν οι αυτό-διαχωριζόμενες αιρετικές κοινότητες, όπως οι Άμις και οι Χασιμιστές. Ωστόσο, ο αριθμός τους είναι τόσο μικρός που ο διαχωρισμός τους δεν έχει προκαλέσει σημαντικά προβλήματα, όπως εκείνα που θα προέκυπταν αν ένα μεγάλο μέρος των πολιτών των ΗΠΑ οδηγούνταν σε σχηματισμό συγκεκριμένου αυτονομιστικού θρησκευτικού θύλακα.
Βεβαίως, και είναι γνωστό ότι υφίστανται μερικά νομικά εμπόδια στην αφομοίωση. Για το μεγαλύτερο μέρος της αμερικανικής ιστορίας, πάντως, οι μετανάστες κατατάσσονταν σε μια φυλή όταν έρχονταν στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι Σκανδιναβοί μετανάστες κατατάσσονταν στη λευκή Αμερική και οι Αϊτινοί στη μαύρη, κ.ο.κ., έτσι ώστε για μεγάλο χρονικό διάστημα υπήρχαν προβλήματα στους γάμους μεταξύ των διαφόρων φυλών, ενώ κάποιες κατηγορίες στις απογραφές των ΗΠΑ εξακολουθούν ακόμα να χρησιμοποιούνται για την ταξινόμηση των μεταναστών, καθώς και των γηγενών.
Η «πανεθνικότητα», σήμερα, είναι ένας πολιτικός νεολογισμός που χρησιμοποιείται για την ομαδοποίηση διαφόρων εθνοτικών ομάδων, με βάση τη σχετική πολιτιστική τους προέλευση. Οι γεωγραφικές, γλωσσικές, θρησκευτικές ή φυλετικές ομοιότητες, χρησιμοποιούνται συχνά μόνες ή σε συνδυασμό για να χαράξουν πανεθνικά όρια.
Τα αποτελέσματα είναι συχνά κάπως περίεργα και παράλογα. Κατά την άφιξή τους στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι μετανάστες από την Ελλάδα, π.χ., κατατάσσονται στην κατηγορία «μη ισπανόφωνοι λευκοί», ενώ οι μετανάστες από την Ινδία, την Κίνα και τις Φιλιππίνες κατατάσσονται στην φυλή των Ασιατών και των κατοίκων των Νησιών του Ειρηνικού.
Οι Αραβο-αμερικανοί αντιμετωπίζονται ως μη ισπανόφωνοι λευκοί, επίσης, αλλά ορισμένοι υποστηρίζουν εδώ την δημιουργία μιας νέας κατηγορίας. Εκείνη της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής, μια εθνικότητα που θα περιλαμβάνει τους Άραβες, τους Πέρσες και για μερικούς, γιατί όχι και τους Εβραίους.
Οι ωφελημένοι των φυλετικών ποσοστώσεων, εκτός από την ελίτ των μαύρων και των ισπανόφωνων Αμερικανών, περιλαμβάνουν πλούσιους και μορφωμένους μετανάστες, εύπορους επαγγελματίες από τη Δυτική Αφρική, για παράδειγμα, ή Νοτιο-αμερικανούς ανώτερης κοινωνικής τάξης.
Παρατηρώντας τώρα κάποιες κατηγορίες φυλών μέσα στις ΗΠΑ, που προήλθαν από μαζική μετανάστευση, διαπιστώνουμε ότι δεν υπάρχει τόσο σημαντικό χάσμα μεταξύ όλων των φυλών των Αμερικανών και των ξένων υπηκόων, αλλά περισσότερο μεταξύ των αποκαλούμενων λευκών, μαύρων, ισπανόφωνων και Ασιατών.
Αλλά τώρα, ισχυρίζονται πολλοί, που το αμερικανικό χωνευτήρι έχει δημιουργήσει μια μεταφυλετική, μετα-εθνοτική πολιτισμική πλειοψηφία στις Ηνωμένες Πολιτείες, είναι καιρός να καταργηθούν εντελώς οι επίσημες φυλετικές ταξινομήσεις, ενώ η έως τώρα σχέση φυλής και έθνους από τους συντηρητικούς ρατσιστές και τους αριστερούς πολυπολιτισμικούς, έρχεται όλο και περισσότερο σε αντίθεση με την ήδη δημιουργηθείσα κοινωνική πραγματικότητα.
Η εθνική ταυτότητα στο μέλλον θα είναι ως επί το πλείστον όπως εκείνη στο παρελθόν, αλλά με μια μεταφυλετική διαφορά. Στο παρελθόν, τα μέλη μιας φυλής συνήθως ακούγονταν το ίδιο και έμοιαζαν επίσης κάπως έτσι. Στα σημερινά έθνη-χωνευτήρια, τροποποιημένα από τα πολυποίκιλα κύματα μετανάστευσης της ιστορίας, τα μέλη της πλειοψηφούσας φυλής θα ακούγονται το ίδιο, ακόμη και αν φαίνονται διαφορετικά!
Ωστόσο, αν παρατηρήσουμε την κατάσταση, κάπως διαχρονικά, αντιλαμβανόμαστε ότι, στην ουσία, στις περισσότερες γωνιές του πλανήτη οι κοινωνίες είναι το αποτέλεσμα πολλών ανθρώπων που έφυγαν και άλλων που ήρθαν. Εμείς, δηλαδή ο homo sapiens, εμφανιστήκαμε στο προσκήνιο πριν από περίπου 300.000 χρόνια.
Οι πρώτοι αστικοί οικισμοί υπήρχαν πριν από 12.000 χρόνια, ενώ κάθε εγκατεστημένη ιστορική κοινωνία αναπτύχθηκε πάνω στα οστά μιας προηγούμενης, ακόμα κι αν για αυτή δεν μπορέσαμε να μάθουμε κάποια πράγματα. Και κάθε ανθρώπινη μετανάστευση ήταν μια διαδικασία με τους νεοφερμένους να αφομοιώνονται, να καταστρέφουν, ή ακόμα να καταστρέφονται από τους πληθυσμούς που συνάντησαν σε αυτές τις ανήσυχες μεταναστεύσεις.
Έτσι λοιπόν, όσα διαδραματίζονται σήμερα σε διάφορα σημεία της γης, δεν μας προσφέρουν κάποια καινούργια και ιδιαίτερη γνώση!
Ωστόσο, σε μερικά πολυεθνικά κράτη, όπου διαφορετικοί άνθρωποι αυτοπροσδιορίζονται ως διαφορετικές εθνότητες με πίστη σε διαφορετικά έθνη, μπορεί να αποσυνδέσουν αισθητά την αφοσίωση στο κράτος.
Για παράδειγμα, ένας Βρεττανός από το Μπαγκλαντές που ταυτίζεται με την εθνικότητα εκείνου του κράτους, μπορεί να είναι πιο πιστός σε αυτό παρά στο βρεττανικό, κάτι που θα μπορούσε να αποδειχθεί ιδιαίτερα δύσκολο σε περιόδους πολέμου ή άλλων ειδικών περιπτώσεων κρίσης. Το ίδιο φυσικά θα μπορούσε να ισχύσει και στην Αμερική σε περιόδους συγκεκριμένων κρίσεων.
Έτσι, η φυλετική ταυτότητα μπορεί να είναι περίπλοκο ζήτημα, αλλά δεν ισχύει το ίδιο και για την εθνικότητα, ειδικά αν οι άνθρωποι επιλέγουν ποιας συγκεκριμένης εθνικότητας θέλουν να είναι ως αποτέλεσμα διαφορετικών πολιτισμικών ηθών, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα όσα επικίνδυνα συμβάντα παρατηρούμε συχνά τις τελευταίες δεκαετίες στις περισσότερες πόλεις του Ηνωμένου Βασιλείου.
Αλλά οι ΗΠΑ είναι μια νέα χώρα, που βασίστηκε και στηρίζεται ακόμα στη μετανάστευση και πρέπει να εκπληρώσει τον σκοπό της, παρά το γεγονός ότι παρουσιάζεται ως διχασμένη, την ώρα που η μετατροπή της Αγγλίας σε πολυφυλετική γη και κοινωνία έχει αποσταθεροποιήσει αρκετά την εθνική της κοινότητα.
Η μετανάστευση εκεί ήταν επίσης άδικη για την εργατική τάξη, η οποία έπρεπε να αντιμετωπίσει το κύριο βάρος, με δεδομένη την παρατήρηση ότι η φθηνή εισαγόμενη εργασία εδραίωσε την κοινωνική ανισότητα.
Ταυτόχρονα, η εισαγωγή αντιδραστικών θρησκειών όπως ο Ινδουισμός και το Ισλάμ σε μια εποχή πολιτιστικής παρακμής ήταν περίεργη και εν πολλοίς άστοχη, αφού η μαζική μετανάστευση και η πολυπολιτισμική κοινωνία δεν είχαν ποτέ την επίσημη δημοκρατική εντολή. Αντιστρέφοντας τον συλλογισμό, οι ίδιοι οι μετανάστες οφείλουν να αναρωτηθούν γιατί αγωνίστηκαν οι χώρες τους για να αποκτήσουν ανεξαρτησία από την πολύχρονη αγγλική αποικιοκρατία!
Στις ΗΠΑ, οι περισσότεροι δεν αντιδρούν στη μετανάστευση, αλλά αυτό στο οποίο αντιτίθενται είναι η μετανάστευση χωρίς πρόθεση αφομοίωσης. Οι άνθρωποι που μεταναστεύουν νόμιμα και αποκτούν την υπηκοότητα και δεν ορκίζονται πίστη σε ένα έθνος, ένα κράτος ή μια ηγεσία, αλλά να υπερασπίζονται το Σύνταγμα.
Αλλά αυτό που δηλώνουν ότι είναι πρόθυμοι να υπερασπιστούν μπορεί να αλλάξει, οποιαδήποτε στιγμή οι πολίτες συμφωνήσουν με αυτές τις αλλαγές. Όλα αυτά υπαινίσσονται ότι οι άνθρωποι που επιθυμούν να ζήσουν, ως πολίτες, εντός των Ηνωμένων Πολιτειών, αναμένεται να κάνουν περισσότερα από το να τηρούν απλώς τους νόμους.
Αναμένεται να κάνουν ό,τι είναι απαραίτητο για να υπερασπιστούν τις ιδέες πάνω στις οποίες βασίζεται το νέο τους έθνος. Γιατί όταν αυτές οι ομάδες γίνουν πλειοψηφία, δεν θα έχουμε ευρωπαϊκές ή αμερικανικές, αλλά ισλαμικές, για παράδειγμα, αξίες, με όλα τα γνωστά που συνεπάγεται αυτό.
Και βεβαίως, το να είσαι μουσουλμανική μειονότητα μέσα σε μια δυτική κουλτούρα, για μερικούς, είναι προτιμότερο από το να ζεις σε χώρα με τη μουσουλμανική κουλτούρα σε πλειοψηφία, και ίσως σε τελική ανάλυση αυτός να είναι, για πολλούς, ένας άλλος λόγος που έρχονται στη Δύση.
Το κρίσιμο ερώτημα φυσικά σήμερα δεν είναι πώς προήλθε κάποιο συγκεκριμένο έθνος, χώρα, κράτος, φυλή ή εθνικότητα, μια συναρπαστική αναμφίβολα απασχόληση για τους ιστορικούς, αλλά πώς μια συγκεκριμένη χώρα, έθνος, κράτος, κ.λπ., επιλέγει να χειριστεί τα ζητήματα της μαζικής μετανάστευσης. Οι άνθρωποι μετατοπίζονται και μετακινούνται από φτωχά, σπαρασσόμενα από τον πόλεμο, αναρχικά, βίαια, ουσιαστικά απολίτιστα έθνη, πολιτείες ή χώρες στη λίγο-πολύ φιλόξενη Δύση.
Και φυσικά, το κύριο ερώτημα που αυτόματα αναδύεται, είναι τι θα γίνει στη συνέχεια! Πολλά χρόνια πριν, ο Τζίμι Κάρτερ έλεγε: «Δεν γινόμαστε χωνευτήρι αλλά ένα όμορφο μωσαϊκό. Διαφορετικοί άνθρωποι, διαφορετικές πεποιθήσεις, διαφορετικές λαχτάρες, διαφορετικές ελπίδες, διαφορετικά όνειρα»
(We become not a melting pot but a beautiful mosaic. Different people, different beliefs, different yearnings, different hopes, different dreams). Και τώρα που το αμερικανικό χωνευτήρι δημιούργησε την μετα-φυλετική, μετα-εθνοτική πολιτιστική πλειοψηφία στις Ηνωμένες Πολιτείες, διερωτώνται πολλοί αν ήρθε ο καιρός να καταργηθούν εντελώς οι επίσημες φυλετικές ταξινομήσεις.
Η νίκη του Ντόναλντ Τραμπ για δεύτερη θητεία και με τις γνωστές απόψεις του περί μετανάστευσης, μπορεί κάλλιστα να σηματοδοτήσει μια ριζική αλλαγή σε αυτό το σημείο, σε επίπεδο έθνους-κράτους, κ.λπ., αλλά οψόμεθα!
Όπως και να ’χει, όμως, η κατάσταση σε διάφορα μέρη του πλανήτη μας δημογραφικά, η έλευση νέων μεταναστών σε πολλές δυτικές χώρες και η αναπόφευκτη, όπως έχει δείξει η πείρα, ανάμειξη φυλετικών, εθνοτικών και εθνικών ταυτοτήτων θα συνεχίσει να υφίσταται και, καλώς ή κακώς, μάλλον θα βαίνει αυξανόμενη προϊόντος του χρόνου!
Ο Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης είναι τέως διευθυντής Χειρουργικής και συγγραφέας