Πώς μπορεί να αποφευχθεί η έκπληξη μιας εκλογικής νίκης ενός πολιτικού σαν τον Τραμπ στην Ελλάδα; Δεν αναφέρομαι γενικά στη στρατηγική αποτροπής μιας τέτοιας εκλογής, αλλά, τουλάχιστον, στην αποφυγή της έκπληξης, του αιφνιδιασμού των πολιτών που δεν την επιθυμούν.
Το να ηττηθούμε, αφού έχουμε παλέψει, διαφέρει ριζικά από μια ήττα που προκύπτει από έλλειψη κινητοποίησης, λόγω μιας ανυπόστατης πίστης στη νίκη.
Το απρόσμενο της εκλογικής νίκης κάθε «Τραμπ» βασίζεται:
(α) στον εφησυχασμό που δημιουργεί η αίσθηση ότι ορισμένα δικαιώματα και ελευθερίες παραμένουν θεμελιώδη για την κοινωνία μας -επειδή υπήρξαν τέτοια για δεκαετίες στο παρελθόν, είναι νομικά κατοχυρωμένα, το σύστημα τα ενστερνίζεται κ.λπ., ενώ πλέον η κοινωνική τους συναίνεση έχει διαρραγεί. Και, κατά συνέπεια, στην πεποίθηση ότι κάποιος που πρεσβεύει ανοιχτά την καταπάτησή τους δεν μπορεί να κερδίσει εκλογές. Συχνά, όμως, γίνεται έτσι, σχετικά ξαφνικά.
(β) στον τρόπο με τον οποίο επιχειρούμε να τα υπερασπιστούμε.
Θα προσπαθήσω να δείξω ότι η επίκληση του κοινωνικά θεμελιώδους και αδιαπραγμάτευτου χαρακτήρα ενός δικαιώματος, ως αυτοτελούς επιχειρήματος υπεράσπισης σε μια κοινωνία, όπου αυτό δεν υφίσταται πλέον ως θεμελιώδες, όχι μόνο δεν το προστατεύει αποτελεσματικά, αλλά, αποκλείοντας τμήματα της κοινωνίας από τη δημόσια σφαίρα, υπονομεύει τη δημοκρατία γενικότερα. Πρόσφατο παράδειγμα αποτελεί η υπεράσπιση του δικαιώματος στην αυτοδιάθεση τού γυναικείου σώματος.
Το ότι δεν είναι πλέον θεμελιώδες στην ελληνική κοινωνία, γίνεται αντιληπτό από το ότι, αν ήταν, δεν θα το συζητούσαμε, όπως δεν το αναφέραμε καν για δεκαετίες. Το ότι εμφανίζεται ως θέμα στον δημόσιο διάλογο, το ότι χρειάζεται να φωνάξουμε για τον θεμελιώδη χαρακτήρα του, προδίδει ότι δεν είναι πλέον θεμελιώδες.
Η συζήτηση αυτή δεν άνοιξε τώρα, στην Ελλάδα, από την Καρυστιανού, αλλά πριν δεκαετίες, σε όλες τις «ανεπτυγμένες» δυτικές κοινωνίες (Τραμπ, ευρωπαϊκή νέο-ακροδεξιά, AfD, ReformUK, National Rally κ.λπ.), λόγω μιας σειράς παραγόντων με αυξητικές τάσεις.
Ζώντας στη φούσκα του on και off-line περίγυρού μας, ίσως δεν αντιλαμβανόμαστε ότι όσοι ζητούν να τεθεί το δικαίωμα αυτό προς συζήτηση, αποτελούν ήδη ένα πολιτικά ισχυρό κοινωνικό υποκείμενο.
Είναι πράγματι αδιανόητο ένα εκατομμύριο πολίτες να θέτουν ως κεντρικό αίτημα την απαγόρευση της αυτοδιάθεσης του γυναικείου σώματος; Για να συνειδητοποιήσουμε τη δύναμη του 1 εκατ., ας αναλογιστούμε ότι «ΝΔ 41%» = 2,3 εκατ. ψηφοφόροι.
Τι αποτελέσματα έχει η επίκληση του θεμελιώδους-αδιαπραγμάτευτου χαρακτήρα ενός δικαιώματος, ως αυτοτελούς επιχειρήματος στον δημόσιο διάλογο, σε μια κοινωνία που δεν έχει την κοινωνική συναίνεση που απαιτεί ένα θεμέλιο αλλά παρ’ όλα αυτά έχει επαρκή κοινωνικό-πολιτική συναίνεση, ώστε να επικρατεί στη δημόσια σφαίρα;
(α) Δεν πείθει όσους διαφωνούν.
(β) Συσπειρώνει αλλά ταυτόχρονα εφησυχάζει, λόγω της δημόσιας επικράτησης, όσους ήδη συμφωνούν.
(γ) Ωθεί τους διαφωνούντες στην αποσιώπηση των θέσεών τους.
Ο συστημικός εξοβελισμός από τη δημόσια συζήτηση θεμάτων, τα οποία θίγουν κάποια αξία που η κοινωνία «μας» θεωρεί αδιαπραγμάτευτη, δεν αποτελεί πρακτική που χρειάζεται να τεστάρουμε. Είναι ήδη εμπεδωμένη εδώ και χρόνια και δεν έχει ενισχύσει τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Αντίθετα, ο αποκλεισμός τέτοιων συζητήσεων, η κάθαρση της δημόσιας σφαίρας από ακραίες, «λαϊκιστικές» ιδέες, είναι πιο επικίνδυνη από την κανονικοποίηση που επιφέρει η αποδοχή τους ως αντικειμένων δημόσιας αντιπαράθεσης:
- Είναι αποδεδειγμένα αντιπαραγωγική ως προς τον περιορισμό της εξάπλωσής τους. Αφορίζουμε εκείνους, για τους οποίους η διαπραγμάτευση κάποιου δικαιώματος ή δικαιωμάτων έχει ήδη αποτελέσει θεμέλιο συγκρότησης ως κοινωνικής ομάδας, να συνεχίζουν τον διάλογο εντός μιας φαινομενικά αποκλεισμένης σφαίρας, όπου θεμελιώνουν μια εναλλακτική κοινωνία που κάποτε, σχετικά ξαφνικά, κερδίζει εκλογές.
- Υποστηρίζοντας τον εξοβελισμό κάποιων ιδεών ως ακραίων ή/και «λαϊκιστικών» συμμετέχουμε στη δημιουργία ενός τόπου εξορίας για ένα τμήμα της κοινωνίας και τις ιδέες του, χωρίς να συνειδητοποιούμε ότι ο τόπος αυτός δεν ελέγχεται από εμάς, και δεν αφορά αποκλειστικά συντηρητικές, ακροδεξιές ιδέες, αλλά και εμάς τους ίδιους.
- Επικυρώνουμε τον διχασμό της κοινωνίας και, κατά συνέπεια, αποκλείουμε τη συμπόρευσή της σε άλλα εξίσου μεγάλα ζητήματα, όπως είναι η αντιμετώπιση της άνισης κατανομής του πλούτου, της δικαιοσύνης κ.λπ. Το Occupy, οι Indignados, το 60% του δημοψηφίσματος 2015, οι κινητοποιήσεις των Τεμπών, δεν συντελέστηκαν αποκλειστικά από προοδευτικούς αριστερούς, αλλά από μια ευρύτερη κοινωνική συμμαχία.
Ο Θεοχάρης Παπαδάκης είναι γενικός γραμματέας στον Εμπορικό Σύλλογο Ηρακλείου και μέλος της Συντονιστικής Επιτροπής της Ηράκλειας Πρωτοβουλίας