Με τη θέσπιση αυτής της παγκόσμιας ημέρας (2017), επιδιώκεται η ανάδειξη του θεμελιώδους ρόλου που διαδραμάτισε η ελληνική γλώσσα ανά τους αιώνες, ως ένα μοναδικό εργαλείο για την ορθή απόδοση επιστημονικών όρων και στην εν γένει πρόοδο της Επιστήμης και της Τέχνης.
Δεν είναι δε καθόλου παράξενο που ένας Έλληνας επιστήμονας, με ελάχιστες γνώσεις μιας ξένης γλώσσας, να μπορεί να διαβάζει βιβλία της ειδικότητας του. Είναι η γλώσσα, που μπορεί να εκφράσει με ακρίβεια τον ενδιάθετο λόγο, να μορφοποιήσει τον στοχασμό, να διατυπώσει ιδέες.
Η πιο ουσιώδης προσφορά της ελληνικής γλώσσας ξεπερνάει το θέμα του λεξιλογίου. Είναι έτσι δομημένη η ελληνική γλώσσα, που για κάθε τι νέο που γεννά η επιστήμη, να μπορεί να γεννηθεί και η αντίστοιχη λέξη.
Έτσι, η Φιλοσοφία, τα Μαθηματικά, η Μουσική, η Αστρονομία μπόρεσαν και αναπτύχθηκαν κάτω από τον καταγάλανο ουρανό της Ελλάδας, της Γεννήτριας Μήτρας της Αρμονίας, της Φιλοτιμίας, της Φιλίας, της Αγάπης στη Ζωή και τη Γνώση, για να φωτίσουν το ανθρώπινο πνεύμα και δικαίως οι Δελφοί θεωρήθηκαν ο Ομφαλός της Γης.
Οι διάφοροι κατακτητές, όπως και οι ποικίλες περί την ζωή σκοταδιστικές θεωρίες που κουβαλούσαν, δεν είχαν καταφέρει ποτέ να αποκτήσουν πραγματικά ερείσματα γιατί, μέσα στην μακραίωνη ιστορική του διαδρομή, ο Έλληνας είχε αναπτύξει τη γλώσσα, έναν μαθηματικά δομημένο κώδικα επικοινωνίας, σε άφθαστο βαθμό τελειότητας, διατηρώντας τη ζωντανή και εξελισσόμενη για τέσσερεις χιλιετίες, συντελώντας, έτσι ώστε η συλλογική μνήμη να είναι βαθιά ριζωμένη στην καρδιά του έθνους των Ελλήνων.
Μια γλώσσα, που όταν την μιλάς, άμεσα σχηματίζονται οι εικόνες των λεγομένων σου, γιατί το σημαίνον, η λέξις, γεννάται από το σημαινόμενο, το αντικείμενο.
Για παράδειγμα: α στερητικό + πύρ + βάλλω = απυρόβλητο, εκεί που ως γνωστό κανόνισαν να είναι όσοι κατά καιρούς είναι σε θέσεις ευθύνης, οι ανεύθυνοι (η επιτομή του παραλογισμού).
Οι Έλληνες στοχαστές έβαλαν τάξη στις έννοιες, οδήγησαν τον άνθρωπο από τον μύθο στον λόγο. Ο λόγος σημαίνει πρώτα το όργανο της σκέψης, μετά τη δυνατότητα του σκέπτεσθαι, ύστερα τη λειτουργία της σκέψης, σημαίνει και την εσωτερική έννοια που εμφανίζεται στον νου, την ιδέα που συνδέεται άρρηκτα με την αλλαγή, την μεταβολή, τον μετασχηματισμό, τη λέξη που εξωτερικεύεται, τον προφορικό λόγο, και τέλος τον γραπτό λόγο.
Βάζοντας τάξη στη λειτουργία του λόγου, οι Έλληνες σοφοί επινόησαν τους λογισμούς, τον συλλογισμό, τη λογική και τον παραλογισμό.
Αν σήμερα αναλύουμε τις προτάσεις του λόγου με την ορολογία της γραμματικής, το χρωστάμε στην ελληνική λογική του λόγου «υπο-κείμενο», «αντι-κείμενο», «υπο-τακτική».
Τα Δελφικά Παραγγέλματα (147), που -κατά τον Πλάτωνα- ήταν αφιέρωμα των επτά σοφών στο Μαντείο των Δελφών, αν τα διαβάσεις, καταλαβαίνεις τα περισσότερα μετά από τόσα χρόνια..
Μια γλώσσα που διακρίνει τη ζωή, από τον βίο και από την πολιτεία του ατόμου.
Μια γλώσσα, που έχει λέξεις για λεπτές έννοιες όπως: άμιλλα, θαλπωρή και φιλότιμο, που δεν έχουν απόδοση σε άλλες γλώσσες.
Όταν καταργείς λέξεις, όπως «ελευθερία», «δικαιοσύνη» ή «επανάσταση» και τις αντικαθιστάς με γενικούς όρους ή τις εξαφανίζεις τελείως, αφαιρείς από τον άνθρωπο τα εργαλεία της κριτικής σκέψης και έτσι, αν δεν έχεις τη λέξη για να περιγράψεις κάτι, παύεις σταδιακά να έχεις και την ικανότητα να το σκεφτείς.
Το ίδιο κάνεις, όταν εισάγεις ακατάληπτους όρους που χρησιμοποιούνται συχνά για να κρύψουν δυσάρεστες αλήθειες (π.χ. «βελτιστοποίηση ανθρώπινου δυναμικού» αντί για «απολύσεις» ή «ομάδα αλήθειας» για να την σκεπάσεις και να παραγάγεις ψέματα).
Όταν χρησιμοποιείς λέξεις-ταμπέλες όπως τοξικός, φασίστας, ανάρχας τελειωμένος, σταματάς την ανάλυση της συμπεριφορά κάποιου. Η ταμπέλα «κλείνει» τη συζήτηση πριν καν αρχίσει.
Σταδιακά, όταν οι λέξεις χάνουν το βάθος τους, οι άνθρωποι χάνουν την ικανότητα να διακρίνουν το «γκρίζο» ανάμεσα στο άσπρο και το μαύρο.
Στο δυστοπικό μυθιστόρημα «1984» του Τζορτζ Όργουελ, η «Νέα Ομιλία» (Newspeak) είναι η επίσημη γλώσσα της Ωκεανίας και αποτελεί ένα από τα πιο διορατικά και τρομακτικά στοιχεία του έργου. Στο «1984», ο στόχος δεν ήταν απλώς η συντομία, αλλά η εξάλειψη των αποχρώσεων.
Όπως λέει ένας χαρακτήρας στο βιβλίο, ο Syme: «Στο τέλος θα κάνουμε το έγκλημα της σκέψης κυριολεκτικά αδύνατο, γιατί δεν θα υπάρχουν λέξεις για να το εκφράσει κανείς». Ο Orwell προειδοποιούσε ότι η φτωχή γλώσσα οδηγεί σε μια κατάσταση «αυτόματου πιλότου».
Όπως μας έλεγε και ο Αντισθένης: «Αρχή σοφίας, η των ονομάτων επίσκεψις».
Σήμερα, πολλοί αναρωτιούνται αν βιώνουμε μια «μοντέρνα Νέα Ομιλία».
Η ψηφιακή νοημοσύνη μπορεί να λύσει πολλά από τα καθημερινά μας προβλήματα, αλλά μπορεί παράλληλα να μας επιβάλει ένα τελείως νέο αξιακό μοντέλο. Ενώ εμείς, σε μεγάλο ποσοστό, εξακολουθούμε να είμαστε «ρομαντικοί» και να πιστεύουμε ότι τα όποια προβλήματα θα τα λύσουν άλλοι, ένας από μηχανής Θεός.
Η Υγεία και η Παιδεία είναι υποστελεχωμένες, και οι αμοιβές στους λειτουργούς της Υγείας και της Παιδείας, αλλά και σε μεγάλο μέρος του στελεχιακού δυναμικού του ευρύτερου δημόσιου τομέα υπολείπονται των αμοιβών του μέσου ανειδίκευτου εργάτη της Ε.Ε.
Εδώ, βέβαια, ο ΤΖΑΜΠΑΣ ΠΕΘΑΝΕ. Όχι όμως για όλους. Ξένοι επενδυτές κάνουν πάρτι, αγοράζοντας φτηνά τις περιουσίες των υπερχρεωμένων Ελλήνων και του Δημοσίου, που εξακολουθεί να είναι γενναιόδωρο στους κομματικούς φίλους, που βαφτίζονται ειδικοί σύμβουλοι και για τους οποίους, Ο ΤΖΑΜΠΑΣ ΖΕΙ και είναι ο κολλητός τους.
Και ενώ μόλις έχουμε μπει σε μια κάποια «κανονικότητα» μετά την πανδημία, αντί να δούμε πώς θα αντιμετωπίσουμε την αισχροκέρδεια και τον «εισαγόμενο» πληθωρισμό, δεν ασχολούμεθα με τίποτε άλλο πέρα από το θέμα της συμβίωσης των ομοφυλόφιλων ζευγαριών και τις κοσμικές εμφανίσεις της πρέσβειρας Κίμπερλι Γκίλφοϊλ, για το Survivor, για “influencers” στα χιόνια, και για το αν το φόρεμα της τάδε pop star ήταν κακό γούστο. Και ξεχνάμε τους νεκρούς των Τεμπών, της «Βιολάντα», και των μεταναστών της Χίου, τα αίσχη στον ΟΠΕΚΕΠΕ, τους Σμηνάρχους κατασκόπους και τους εργατοπατέρες καταχραστές, την οπαδική βία, τις συμμορίες ανηλίκων και το μπούλινγκ στα σχολεία, τις γυναικοκτονίες, τη διαφθορά, τη φοροδιαφυγή και τη φοροαπαλλαγή των εχόντων και ένα «πόθεν έσχες» αίσχος.
Πολύ φοβούμαι ότι άνομα συμφέροντα -εντός και εκτός Ελλάδος- έχουν βαλθεί να μας ισοπεδώσουν, να αφανίσουν την ιστορική και συλλογική μνήμη μας. Η μόνη διέξοδος -κατά τον Πλάτωνα- είναι η απόκτηση γνώσεων και μόρφωσης, που θα μας επιτρέψει να δούμε τα πράγματα με τις πραγματικές τους διαστάσεις και χωρίς φόβο να τα αντιμετωπίσουμε και να πράξουμε τα δέοντα.
Μα περισσότερο ανησυχώ με τη συνεχιζόμενη υποβάθμιση της δημόσια παρεχόμενης παιδείας, που δεν λέει να σταματήσει, γιατί όπως προανέφερα το συγκριτικό πλεονέκτημα του έθνους μας είναι το δώρο, που μας έκαναν οι πρόγονοί μας: «Η ΓΛΩΣΣΑ», που ενώ μέσω αυτής μπορέσαμε να υπάρχουμε σαν έθνος μέχρι και σήμερα, τώρα με αποκλειστική ευθύνη της Πολιτείας, αυτή ολοένα και περιορίζεται, με τους θεράποντες αυτής (τους εκπαιδευτικούς) να αντιμετωπίζονται σαν αναγκαίο κακό που η Τεχνητή Νοημοσύνη σύντομα θα μας απαλλάξει από αυτό. Ας το διαφυλάξουμε, λοιπόν, αυτό το δώρο των προγόνων μας μιλώντας την σωστά. Είναι χρέος εθνικό.
Για τη σωστή χρήση της γλώσσας, παραθέτω στίχους του Βιτσέντζου Κορνάρου από τον Ερωτόκριτο:
«κι οπού κατέχει να μιλεί με γνώσιν και με τρόπον,
κάνει και κλαίσιν και γελούν τα μάτια των ανθρώπων»
Και κλείνοντας, θα κάνω σύγκριση της λέξης άγαλμα με το αντίστοιχο λατινικό statua. Το άγαλμα ετυμολογείται από το αγάλλομαι (ευχαριστιέμαι), επειδή όταν βλέπουμε ένα όμορφο αρχαιοελληνικό άγαλμα, η ψυχή μας ευχαριστείται, αγάλλεται με την αντίστοιχη λατινική λέξη statua από το ελληνικό «ίστημι», που το ονόμασαν έτσι επειδή στέκει ακίνητο. Προσέξτε την τεράστια διαφορά σε φιλοσοφία μεταξύ των δύο γλωσσών, αυτό που σημαίνει στα ελληνικά κάτι τόσο βαθύ εννοιολογικά, για τους Λατίνους είναι απλά ένα ακίνητο πράγμα.
Η δε θέαση ενός ωραίου πράγματος ή το άκουσμα μιας ωραίας μουσικής μάς προσφέρει αγαλλίαση (αγάλλομαι+ίαση), που -όπως είναι διαπιστωμένο- το κάθε ωραίο μάς ευχαριστεί και συνεπώς συμβάλλει θετικά στη φυσική μας κατάσταση. Αλλά και η λέξη «ωραίος» προέρχεται από την «ώρα». Διότι για να είναι κάτι ωραίο, πρέπει να έλθει και στην ώρα του.
Ο Γιώργος Αγγελάκης είναι μαθηματικός