Όταν σήμερα μιλούμε για δημοκρατία, αναφερόμαστε και θεωρούμε ως πρότυπό της την Αθήνα, όπου για πρώτη φορά διαμορφώθηκε και η λέξη και η έννοια «δημοκρατία». Παραμένει, βέβαια, αναπάντητο το ερώτημα, γιατί τότε και γιατί σε αυτόν τον χώρο γεννήθηκε η ιδέα ότι όλοι οι πολίτες έχουν δικαίωμα να συμμετέχουν και να αποφασίζουν για την κοινή τους τύχη, ψηφίζοντας νόμους που όλοι οφείλουν να σέβονται.
Η αρχή γίνεται στα τέλη του 6ου αι. π.Χ., με μια μεγάλη πολιτική μορφή, τον Κλεισθένη. Θα ακολουθήσουν οι Περσικοί Πόλεμοι και η μεγάλη νίκη που ανέδειξε την Αθήνα ως πρώτη δύναμη και δημιουργήθηκε η Αθηναϊκή Συμμαχία, που μετεβλήθη σε Ηγεμονία.
Ανθίζει η τραγωδία, δημιουργείται ο Παρθενώνας, ακμάζουν η φιλοσοφία και οι σοφιστές, ενώ επίσης διαμορφώνεται ο πρώτος ευρωπαϊκός διαφωτισμός.
Θα ακολουθήσει ο Πελοποννησιακός Πόλεμος, η ήττα και με τον ήχο των αυλών θα κατεδαφιστεί το μεγάλο τείχος της Αθήνας, που προστάτευε την πόλη. Το 404 π.Χ. εγκαθίστανται οι τριάκοντα τύραννοι, με τον Κριτία αρχηγό, μαθητή του Σωκράτη. Ανατρέπονται το 403 π.Χ. από μια ετερόκλητη ομάδα με ηγέτη τον Θρασύβουλο, μια ηγετική μορφή που η ιστορία έχει αδικήσει.
Εδώ ακριβώς επικεντρώνεται μια εξαιρετική πραγματεία που εκδόθηκε από τον εκδοτικό οίκο ΠΟΛΙΣ, με συγγραφείς τον Vincent Azoulay και τον Paulin Ismard. Είναι και οι δύο πανεπιστημιακοί δάσκαλοι, με λαμπρή πνευματική και συγγραφική διαδρομή. Το έργο αυτό είναι καρπός πολλών επιστημών.
Της ιστορίας, της κοινωνιολογίας, της αρχαιολογίας κ.ά. και εξετάζει την «ιστορία ως χορικό». Τίτλος του: «ΑΘΗΝΑ 403». Η συγγραφή του προϋποθέτει μακρόχρονη επιστημονική έρευνα όλων των πηγών και επιτυγχάνει όχι μόνο να αποκαλύψει στοιχεία άγνωστα για μια τραγική στιγμή, αλλά και να μας χαρίσει μια απολαυστική ανάγνωση, που μας βοηθάει να συνειδητοποιήσουμε σημερινές εξίσου τραγικές στιγμές.
Η αθηναϊκή κοινωνία συγκροτείται από πολλούς και διαφορετικούς χορούς, όπως την αρχαία τραγωδία. Υπάρχουν οι ελεύθεροι πολίτες, οι μέτοικοι, οι δούλοι και οι γυναίκες με διαφορετικούς ρόλους. Όσο ανθούσε η δημοκρατία, συλλειτουργούν και συμπράττουν. Με την επιβολή των τριάκοντα, έχουμε μια μεγάλη ανατροπή. Πολλοί αυτοεξορίζονται, άλλοι στερούνται τα πολιτικά τους δικαιώματα, άλλοι δολοφονούνται και στερούνται την περιουσία τους.
Έχουμε τους «εν άστει» και εκείνους που συγκεντρώνονται στον Πειραιά και κατορθώνουν να νικήσουν και να αποκαταστήσουν τη δημοκρατία με μια βασική αρχή «μή μνησικακεῖν», δηλαδή να μην αρχίσει η καταδίκη και εξόντωση όσων παρέμειναν στην πόλη πέρα από τους πρωτεργάτες.
Φυσικά, αυτό δεν ήταν εύκολο και στο γενικότερο κλίμα, θύμα υπήρξε κι ο ίδιος ο Σωκράτης, που υποχρεώθηκε να πιει το κώνειο χωρίς να θελήσει, ενώ μπορούσε να φύγει από την πόλη όπου έζησε και την οποία υπηρέτησε. Ο διάλογος «Κρίτων» του Πλάτωνος μάς διδάσκει κυρίως ότι οι νόμοι πρέπει να είναι σεβαστοί. Οι περισσότεροι συνεργάζονται όμως, όπως πάντα, οι φανατικοί παραμένουν δυστυχώς φανατικοί και τότε και τώρα.
Στη μελέτη αυτή αξιοποιούνται εξαντλητικά όλες οι πηγές και δίδεται η προσωπογραφία αρκετών άγνωστων προσώπων, ακόμα και δούλων που κέρδισαν ισοπολιτεία, αλλά και γυναικών που είναι γνωστές μόνο από επιγραφές και επιτύμβιες στήλες. Ο Κριτίας, θεωρούν οι συγγραφείς ότι είναι ένας «οργανικός διανοούμενος» της ολιγαρχίας και με τον θάνατό του υποστήριξε τις ιδέες του.
Παρουσιάζεται ακόμα η στάση πολλών, που έμειναν αμέτοχοι στην εμφύλια σύγκρουση. Συγκρίνεται η νικηφόρος πορεία του Θρασύβουλου με του Γκαριμπάλντι και του Μάο Τσε Τουνγκ. Όπως δείχνουν, ο Θρασύβουλος ήταν από τους μεγαλύτερους ήρωες στην ιστορία της Αθήνας και ο καταστροφέας της ο Αλκιβιάδης και η εκστρατεία στη Σικελία, όπου με άθλιες συνθήκες εξοντώθηκε το άνθος των Αθηναίων πολιτών, όπως περιγράφει ο Θουκυδίδης.
Θα ήθελα, επίσης, να σημειώσω ότι οι Σπαρτιάτες νικητές αρνήθηκαν -παρά την απαίτηση των συμμάχων τους- να υποδουλώσουν τους Αθηναίους, χάρη στη μεγάλη τους προσφορά στους Περσικούς Πολέμους.
Έτσι, ένα χρόνο μετά την ήττα τους, η Αθηναϊκή Δημοκρατία ανασυγκροτείται, δημιουργεί σταθερούς θεσμούς και συνεχίζει την πορεία της, παραμένοντας πάντοτε ένα πρότυπο πολίτευμα, που αποτελεί και σήμερα λαμπρό παράδειγμα για μίμηση στην παγκόσμια κοινωνία που βιώνει μια ρευστότητα και αβεβαιότητα.
Ο Ζαχαρίας Καραταράκης είναι φιλόλογος