Εν τω γεννάσθαι της, η Τέχνη απαιτεί στιγμές χλιδής: βιώνεται σαν μία τελετουργία εν μέσω ακριβώς τούτου του αιτήματος για χλιδή, που δεν είναι άλλο από τον ακίνητο χρόνο, τη σειρά εκείνη των γιορτινών δευτερολέπτων μέσα στην οποία κατατίθεται το ίχνος της όποιας ιδιοφυΐας.
Αναρωτιέται κανείς κάτω από ποιες συνθήκες έγραψαν τα κύρια έργα τους ο Sartre ή ο Levinas, το 1943 αμφότεροι, ενόσω η χώρα τους βρισκόταν υπό ναζιστική κατοχή. Ο δεύτερος μάλιστα βρισκόταν σε στρατόπεδο συγκέντρωσης τότε, χωρίς καμία πρόσβαση σε σημειώσεις ή βιβλιογραφία -αλλά εκεί, σ’ εκείνες τις συνθήκες κράτησης, όπου ακόμη και δύο γουλιές νερό θεωρούνταν θησαυρός των μακαρίων.
Ο ακίνητος χρόνος, μια πρόγευση ύπνου γλυκού, μια πρόγευση επιστροφής στην αγάπη που ήταν εν αρχή -όπως το θέτει η Kristeva- επινοείται λοιπόν: δεν χαρίζεται και δεν υπάρχει σε κανένα ρεαλιστικό πρόγραμμα ενός κόσμου ρευστού, όπως είναι αυτός της Τέχνης και της Φιλοσοφίας.
«Ο εξωτερικός Κόσμος αρχίζει από το σώμα μου», δήλωσα κάποτε -στις αρχές της δεκαετίας του 1990- σε μία αξιοσέβαστη συμμαθήτριά μου, κρύβοντας με τα δυο μου χέρια το πρόσωπο, κλαίγοντας, πνίγοντας σ’ έναν παρήγορο λυγμό μια βαθιά εσωτερική ένταση, έκπληξη και αγωνία.
Δεν είχα διαβάσει, όμως, ακόμη ούτε Schopenhauer, ούτε Merleau-Ponty. Θά ‘πρεπε να είχα μάθει τότε από καιρό να καταγράφω την πραγματικότητα, όπως τη βίωνα εσωτερικά, κι αυτό χωρίς αγωνία, χωρίς τρόμο -αν κάτι τέτοιο θα μπορούσε να γίνει εφικτό.
Γιατί, αυτή η φράση θυμίζει πολύ έντονα τον Μορίς Μερλώ-Ποντύ (Maurice Merleau-Ponty).
Στη φαινομενολογία του, ο Μερλώ-Ποντύ υποστηρίζει ότι το σώμα δεν είναι απλώς ένα αντικείμενο μέσα στον κόσμο, αλλά ο τρόπος με τον οποίο έχουμε κόσμο. Ο κόσμος δεν «υπάρχει πρώτα έξω» και μετά τον αντιλαμβανόμαστε· αναδύεται μέσα από τη βιωμένη σωματική εμπειρία. Με αυτή την έννοια, ο «εξωτερικός κόσμος» όντως αρχίζει από το σώμα.
Έτσι, τώρα αναπνέω. Τώρα ερωτεύομαι. Και τώρα παύω. Κι αυτό που με καλεί στη ζωή ξανά, δεν είναι παρά η επόμενη τελετουργία σιωπής ή χλιδής -καθώς αναδύεται λαθραία ανάμεσα στον βρώμικο κόσμο της φτώχειας και της νόσου κι εκείνον, τον σιωπηρά αιτούμενο, της χλιδής και της ευρωστίας.
ΙΙ
Δομική μεταφυσική
Η δομική μεταφυσική της πραγματικότητας είναι μια φιλοσοφική προσέγγιση που προσπαθεί να απαντήσει στο ερώτημα «τι είναι τελικά το πραγματικό;», όχι με βάση τα πράγματα καθαυτά, αλλά με βάση τις δομές και τις σχέσεις που τα συγκροτούν.
Κεντρική ιδέα
Δεν είναι τα «αντικείμενα» το θεμελιώδες επίπεδο της πραγματικότητας, αλλά οι δομές, τα μοτίβα, οι σχέσεις και οι κανόνες οργάνωσης. Τα πράγματα υπάρχουν επειδή εντάσσονται σε δομές -όχι το αντίστροφο.
Βασικές θέσεις
Οντολογικός δομισμός: Οι δομές είναι πιο θεμελιώδεις από τα επιμέρους όντα. Ένα ηλεκτρόνιο, π.χ., δεν ορίζεται από «ουσία», αλλά από τη θέση του σε ένα σύστημα σχέσεων.
Σχεσιακή πραγματικότητα: Η ταυτότητα ενός όντος προκύπτει από τις σχέσεις του, όχι από εσωτερικά, αμετάβλητα χαρακτηριστικά. Και όμως, η ταυτότητα τού εναγώνιου υποκειμένου, που προσδιορίζει τον καλλιτέχνη ή τον φιλόσοφο, μένει σταθερή -οριακά σταθερή και μόνη. Τουτέστιν, είναι εκεί και τον χαρακτηρίζει.
Αλλά και ο εναγώνιος άνθρωπος οντώνεται ερχόμενος αδιάλειπτα σε επαφή, είτε με το Άλλο, είτε με το θείο. Αναζητά, δηλαδή, ένα κάποιο σύστημα σχέσεων, όπου ακριβώς και πρόκειται να δράσει ή και να επι-δράσει. Αναζητά δηλαδή, κάποιο πεδίο -κάτι που να προσφέρει νόημα.
Μια υπαρξιακή συνέπεια
Αν η πραγματικότητα είναι δομή, τότε: η αλλαγή είναι έννοια θεμελιώδης, η ταυτότητα είναι ρευστή, και το «είναι» δεν είναι πράγμα, αλλά σχέση. Το όντως ον δηλαδή, αποκλείεται -κέντρο δεν υπάρχει φαινομενικά, παρά σημεία αναφοράς. Κι όμως, στη σύγχρονη αστροφυσική, βλέπουμε το κέντρο του Γαλαξία…
Συμβαίνει, λοιπόν, μια έγερση ενός παλμού από το όντως ον στο σχεσιακό ον -και το αντίστροφο: αυτός ο παλμός προσδιορίζει την αγωνία. Προσέξτε: οι στοχασμοί οριοθετούν τη ζωή μας, προσιδιάζοντας στην ιδιοσυγκρασία μας, και σαν μοτίβο ιδιαίτερο σε κάποιο ρούχο αγαπημένο, επαναλαμβάνουν την ίδια την ουσία του καθενός μας στον καθένα από μας.
Ο Μπάμπης Λάσκαρις είναι κοινωνικός ανθρωπολόγος, μέλος της Ελληνικής Φιλοσοφικής Εταιρείας