Η ψηφιοποίηση της δικαιοσύνης και η εκτεταμένη διαθεσιμότητα νομικών δεδομένων έχουν δημιουργήσει νέες προκλήσεις, αλλά και ευκαιρίες για τη νομική επιστήμη και πράξη.
Η συνεχής παραγωγή νομολογίας, η πολυπλοκότητα της σύγχρονης νομοθεσίας και η ανάγκη ταχείας και ακριβούς νομικής πληροφόρησης καθιστούν ολοένα δυσκολότερη την παραδοσιακή νομική έρευνα. Στο πλαίσιο αυτό, η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) αναδεικνύεται ως εργαλείο που δύναται να μετασχηματίσει τον τρόπο, με τον οποίο οι νομικοί αναλύουν, ερμηνεύουν και αξιοποιούν τα νομικά δεδομένα και τη νομολογία.
Η χρήση συστημάτων ΤΝ στη νομική πρακτική δεν αποσκοπεί στην υποκατάσταση του νομικού, αλλά στην υποστήριξη της επιστημονικής και επαγγελματικής του δραστηριότητας.
Ωστόσο, η ενσωμάτωση τέτοιων τεχνολογιών εγείρει κρίσιμα ζητήματα δεοντολογίας, διαφάνειας, ευθύνης και προστασίας θεμελιωδών δικαιωμάτων, τα οποία απαιτούν προσεκτική θεσμική και επιστημονική προσέγγιση.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η εφαρμογή της ΤΝ στον χώρο της δικαιοσύνης και ειδικότερα η λεγόμενη “predictive justice”, δηλαδή η χρήση αλγοριθμικών συστημάτων για την πρόβλεψη δικαστικών αποφάσεων ή τη στατιστική εκτίμηση της πιθανότητας έκβασης μιας υπόθεσης. Το φαινόμενο αυτό προκαλεί έντονο επιστημονικό διάλογο, καθώς αγγίζει τον πυρήνα της δικαστικής λειτουργίας και των θεμελιωδών αρχών του κράτους δικαίου.
Έννοια και είδη νομικών δεδομένων
Ως νομικά δεδομένα νοούνται τα σύνολα πληροφοριών, που προκύπτουν από τη λειτουργία του δικαίου και των θεσμών του. Σε αυτά περιλαμβάνονται η νομοθεσία, η νομολογία όλων των δικαιοδοτικών επιπέδων, τα δικονομικά έγγραφα, οι διοικητικές πράξεις, καθώς και διεθνείς και ενωσιακές πηγές δικαίου.
Τα δεδομένα αυτά χαρακτηρίζονται από τη γλωσσική τους πολυπλοκότητα, την ερμηνευτική τους ασάφεια και τον έντονο κανονιστικό χαρακτήρα.
Η ΤΝ καλείται να επεξεργαστεί κείμενα που δεν είναι απλώς περιγραφικά, αλλά φέρουν περιεχόμενο με επιχειρηματολογία. Η ιδιαιτερότητα αυτή διαφοροποιεί ριζικά τη νομική ανάλυση από άλλες εφαρμογές ανάλυσης δεδομένων και καθιστά αναγκαία την ανάπτυξη εξειδικευμένων αλγοριθμικών προσεγγίσεων.
Τα δικόγραφα είναι τα γραπτά έγγραφα, που υποβάλλουν οι διάδικοι (ή οι πληρεξούσιοι δικηγόροι τους) στα δικαστήρια για να ξεκινήσουν, να συνεχίσουν μια δικαστική διαδικασία. Περιέχουν νομικούς ισχυρισμούς, αιτήματα και πραγματικά περιστατικά.
Τεχνητή Νοημοσύνη και ανάλυση νομολογίας
Η συμβολή της ΤΝ στην ανάλυση νομολογίας εδράζεται κυρίως σε τεχνικές μηχανικής μάθησης και επεξεργασίας φυσικής γλώσσας (Natural Language Processing). Μέσω αυτών, τα συστήματα ΤΝ είναι σε θέση να αναγνωρίζουν πρότυπα, να ταξινομούν δικαστικές αποφάσεις και να εντοπίζουν σχέσεις μεταξύ νομικών εννοιών και αναλύουν ή να ελέγχουν επιχειρήματα.
Ένα από τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα της ΤΝ είναι η δυνατότητα εξαγωγής ολοκληρωμένων μονάδων πληροφορίας, η οποία υπερβαίνει την απλή χρήση λέξεων-κλειδιών.
Αντί να περιορίζεται σε γλωσσικές ταυτίσεις, η ΤΝ μπορεί να εντοπίζει αποφάσεις που σχετίζονται με την ίδια νομική προβληματική, ακόμη και όταν αυτή διατυπώνεται με διαφορετικούς όρους, κάνοντας χρήση της οντολογίας των όρων.
Παράλληλα, επιτρέπει την ανάλυση νομολογιακών τάσεων, δηλαδή την αποτύπωση της εξέλιξης της δικαστικής ερμηνείας συγκεκριμένων κανόνων ή αρχών σε βάθος χρόνου. Ιδιαίτερη σημασία έχει και η δυνατότητα συσχέτισης αποφάσεων βάσει της ratio decidendi (λόγος της απόφασης ή αρχή που οδηγεί στην απόφαση), γεγονός που ενισχύει τη συστηματική προσέγγιση της νομολογίας και διευκολύνει τη συγκριτική νομική ανάλυση.
Οι αυτοματοποιημένες περιλήψεις αποφάσεων, τέλος, συμβάλλουν στην ταχύτερη κατανόηση του σκεπτικού και του διατακτικού, χωρίς να υποκαθιστούν μια αναλυτική μελέτη.
Οφέλη για τη νομική έρευνα και πράξη
Η αξιοποίηση της ΤΝ προσφέρει ουσιαστικά πλεονεκτήματα στον νομικό. Πρώτον, μειώνει δραστικά τον χρόνο που απαιτείται για τη συλλογή και επεξεργασία νομολογιακού υλικού, επιτρέποντας την εστίαση στην ουσιαστική ερμηνεία και αξιολόγηση.
Δεύτερον, αυξάνει την πληρότητα της έρευνας, καθώς καθιστά ευκολότερο τον εντοπισμό αποφάσεων, που ενδέχεται να διαφύγουν της ανθρώπινης προσοχής. Τρίτον, ενισχύει τη στρατηγική διάσταση της νομικής επιχειρηματολογίας, παρέχοντας δεδομένα για τη στάση των δικαστηρίων σε παρόμοιες υποθέσεις.
Κίνδυνοι και περιορισμοί της χρήσης ΤΝ
Παρά τα πλεονεκτήματα, η χρήση ΤΝ στην ανάλυση νομικών δεδομένων ενέχει σημαντικούς κινδύνους. Τα συστήματα ΤΝ εκπαιδεύονται σε υφιστάμενα δεδομένα και, ως εκ τούτου, τείνουν να αναπαράγουν τις πιθανές ασάφειες που ενυπάρχουν στη νομολογία ή στη νομοθεσία. Η αναπαραγωγή αυτή μπορεί να οδηγήσει σε παγίωση προβληματικών ερμηνειών και να περιορίσει τη δυναμική εξέλιξη του δικαίου.
Πρώτον, η χρήση της προγνωστικής δικαιοσύνης (predictive justice) εγείρει σοβαρά ηθικά ζητήματα. Η προγνωστική δικαιοσύνη αναφέρεται στη χρήση της ΤΝ και στατιστικών/μαθηματικών εργαλείων για την ανάλυση ιστορικών νομικών δεδομένων (δικαστικές αποφάσεις, νομοθεσία, νομικά επιχειρήματα), με σκοπό την πρόβλεψη των πιθανών εκβάσεων νομικών υποθέσεων.
Τα αλγοριθμικά συστήματα εκπαιδεύονται σε ιστορικά δεδομένα, τα οποία ενδέχεται να αντανακλούν κοινωνικές ανισότητες, στερεότυπα ή παγιωμένες ερμηνευτικές επιλογές. Κατά συνέπεια, υπάρχει ο κίνδυνος η ΤΝ να αναπαράγει και να ενισχύει υφιστάμενες αδικίες, προσδίδοντάς τους μάλιστα τον μανδύα της τεχνολογικής ουδετερότητας. Επομένως τίθεται το ζήτημα της μεροληψίας.
Δεύτερον, ανακύπτει το ζήτημα της διαφάνειας και της επεξηγησιμότητας. Πολλά συστήματα ΤΝ λειτουργούν ως «μαύρα κουτιά», των οποίων η εσωτερική λογική δεν είναι εύκολα κατανοητή ούτε από τους ίδιους τους δημιουργούς τους.
Η έλλειψη επαρκούς αιτιολόγησης συγκρούεται με τη θεμελιώδη αρχή της αιτιολογημένης δικαστικής κρίσης, η οποία αποτελεί βασικό στοιχείο της δίκαιης δίκης και της λογοδοσίας της δικαστικής εξουσίας.
Επιπλέον, η περιορισμένη επεξηγησιμότητα πολλών αλγοριθμικών μοντέλων μπορεί να δημιουργήσει αντίφαση με την αρχή της αιτιολογημένης κρίσης. Ένα αποτέλεσμα που δεν μπορεί να εξηγηθεί επαρκώς, δεν μπορεί να αποτελέσει ασφαλές θεμέλιο νομικής επιχειρηματολογίας. Τέλος, ελλοχεύει ο κίνδυνος υπερβολικής εξάρτησης του νομικού από την ΤΝ, γεγονός που ενδέχεται να υπονομεύσει την κριτική σκέψη και την ερμηνευτική του αυτονομία.
Κανονιστικό πλαίσιο στην Ευρωπαϊκή Ένωση
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει υιοθετήσει μια ανθρωποκεντρική προσέγγιση στη ρύθμιση της ΤΝ. Ο EU AI Act (Κανονισμός της Ε.Ε. για την Τεχνητή Νοημοσύνη) εισάγει ένα σύστημα κατηγοριοποίησης βάσει κινδύνου, αντιμετωπίζοντας τα συστήματα ΤΝ που χρησιμοποιούνται στον χώρο της δικαιοσύνης ως δυνητικά υψηλού κινδύνου.
Για τα συστήματα αυτά, προβλέπονται αυξημένες υποχρεώσεις διαφάνειας, ανθρώπινης εποπτείας και ποιότητας δεδομένων. Παράλληλα, η επεξεργασία νομικών δεδομένων μέσω ΤΝ υπόκειται στον GDPR (General Data Protection Regulation – Γενικός Κανονισμός για την Προστασία των Δεδομένων), ιδίως όταν αφορά ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα.
Η απαγόρευση πλήρως αυτοματοποιημένης λήψης αποφάσεων και η υποχρέωση προστασίας των δικαιωμάτων των υποκειμένων των δεδομένων αποτελούν κρίσιμες εγγυήσεις για τη θεσμικά ορθή χρήση της ΤΝ.
Συμπεράσματα
Η Τεχνητή Νοημοσύνη συνιστά ένα ισχυρό εργαλείο υποστήριξης της νομικής έρευνας και της ανάλυσης νομολογίας, με σημαντικές επιπτώσεις τόσο στη νομική πράξη, όσο και στη νομική επιστήμη. Η αξιοποίησή της μπορεί να ενισχύσει την αποτελεσματικότητα, την πληρότητα και τη συστηματικότητα της νομικής ανάλυσης. Ωστόσο, η χρήση της πρέπει να συνοδεύεται από θεσμικές εγγυήσεις, κριτική στάση και πλήρη επίγνωση των περιορισμών της τεχνολογίας.
Η ΤΝ δεν μπορεί και δεν πρέπει να υποκαταστήσει την ανθρώπινη νομική κρίση. Αντιθέτως, ο ρόλος της είναι επικουρικός, ενταγμένος σε ένα πλαίσιο όπου η ευθύνη, η ερμηνεία και η στάθμιση αξιών παραμένουν κατεξοχήν ανθρώπινες λειτουργίες. Αφού προτείνεται ως υποστηρικτικό εργαλείο, δεν υπάρχει κανένας λόγος να διαθέτει κανενός είδους «συνείδηση».
Το μόνο που χρειάζεται είναι να κάνει ορθή λογική ανάλυση των επιχειρημάτων, που αναφέρονται στα εν λόγω κείμενα. Η αντικατάσταση του ανθρώπου από τη μηχανή στην Νομική παραμένει ανέφικτη. Η σχέση θα είναι στο προβλέψιμο μέλλον συμπληρωματική.
Υπάρχει πλούσια διεθνής βιβλιογραφία σχετική με το αντικείμενο. Ενδεικτικά αναφέρεται η εργασία “Explanation in AI and law: Past, present and future” των K. Atkinson, T. Bench-Capon και D. Bollegala (2020), που πρόκειται για μια τεχνολογικά ενημερωμένη προσέγγιση της σχέσης ΤΝ και Δικαίου. Άλλη εργασία με πιο σύγχρονες εξελίξεις επί του θέματος: “AUTOMATING INTERNATIONAL HUMAN RIGHTS ADJUDICATION” V. Fikfak∗ & L. R. Helfer, Michigan Journal of International Law (2025).
Η Ιωάννα Δ. Μαλαγαρδή είναι δρ. Υπολογιστικής Γλωσσολογίας-ιστορικός