Το παρακάτω κείμενο εμπεριέχεται στο -υπό ολοκλήρωση και υπό έκδοση- δοκίμιο με αναφορά στο Άγιον Όρος και την Αθωνική Πολιτεία.
Το κείμενο ως προδημοσίευση-προανάρτηση είναι σπονδυλωτό και περιλαμβάνει 4 ξεχωριστές αλλά επικαλυπτόμενες θεματικές ενότητες, που φέρουν τους εξής τίτλους:
Α. Άγιον Όρος – Αθωνική Πολιτεία
Σύμβολο και Κιβωτός της Ορθοδοξίας
για τον Ελληνισμό και τον κόσμο
Β. Άγιον Όρος – Αθωνική Πολιτεία
Οικιστικό-πολιτισμικό απόθεμα
για την Ελλάδα, την Ευρώπη και την οικουμένη
Γ. Άγιον Όρος – Αθωνική Πολιτεία
Οικολογικό απόθεμα
για την Ελλάδα, την Ευρώπη και την οικουμένη
Δ. Ολιστικό πρόγραμμα ανασυγκρότησης και αναγέννησης του Άγιου Όρους
Άθως Ι – Άθως ΙΙ – Άθως ΙΙΙ – Άθως + (plus)
• Ως οφειλόμενος φόρος τιμής και μνήμης είναι αφιερωμένο στον αείμνηστο Ανδρέα Παπανδρέου, στον αείμνηστο Κωστή Μοσκώφ, στον αείμνηστο Γέροντα Βασίλειο Γοντικάκη, στον αείμνηστο Αρχιεπίσκοπο Αναστάσιο Γιαννουλάτο και στον αείμνηστο Διονύση Σαββόπουλο.
Πέντε αγαπημένα μου πρόσωπα, που καθόρισαν και σημάδεψαν ως σηματωροί, ο καθένας με τον δικό του καταλυτικό τρόπο, το βίωμά μου, τις σχέσεις μου και το οδοιπορικό μου στο Άγιον Όρος και στην Αθωνική Πολιτεία.
Η εφημερίδα «Π» δημοσιεύει σήμερα το Α΄ και Β΄ μέρος του δοκιμίου ως ακολούθως:
Α. Άγιον Όρος-Αθωνική Πολιτεία
«Σύμβολο και Κιβωτός της Ορθοδοξίας» για τον Ελληνισμό και τον κόσμο
1. Το «Θεοσκέπαστο και Χριστοφρούρητο» Άγιον Όρος, το «Περιβόλι της Παναγίας» κυρίως με τις κοινοβιακές αλλά και τις ιδιόρρυθμες ασκητικές δομές τού μοναχισμού, μέσα στον δικό του οριοθετημένο χώρο και χρόνο, κατοχυρώνει αδιαμφισβήτητα και διαχρονικά ένα άβατο συμβολικό και πραγματικό.
Αναδεικνύει ένα λίκνο με θρησκευτική αναζήτηση, με θεϊκή ενόραση, με φιλοσοφικό στοχασμό, με εναργή γνώση και ζώσα μνήμη, συνυφασμένο με την Ορθοδοξία και τον Ελληνισμό, με τον Πολιτισμό και το Περιβάλλον.
•Άγιον Όρος, Αθωνική Πολιτεία.
Τέσσερις λέξεις άρρηκτα δεμένες με ανεξίτηλα ίχνη στον χώρο και τον χρόνο, που παραπέμπουν με τη μοναδική μακραίωνη παράδοσή τους και με την ανεπανάληπτη εξέλιξή τους στην αναζήτηση της αλήθειας και του νοήματος της ζωής των ανθρώπων σύμφωνα με τις αρχές, τις παραδοχές, τις αξίες και τους κανόνες του Χριστιανισμού στην ορθόδοξη έκφρασή του.
Τέσσερις λέξεις που σηματοδοτούν αέναα την ιερότητα ενός τόπου, ενός τοπίου απείρου φυσικού κάλλους και ενός μοναδικού οικιστικού αρχιτεκτονικού συνόλου ευλογημένου από τον Θεό, προικισμένου από τη Φύση και την ανθρώπινη δημιουργία, εξαγνισμένου με την πίστη, την άσκηση, την προσευχή, την κατάθεση ψυχής και τη στάση ζωής των μοναχών και των ασκητών.
Η αναφορά αφορά και τις 20 Ιερές Μονές και κάθε μία ξεχωριστά.
Έτσι το όνομα κάθε Μονής μπορεί ισοδύναμα και αθροιστικά να σηματοδοτήσει ως πρόσθετο διακριτό τοπόσημο και ως ιστορικό ορόσημο τους συνειρμούς των λέξεων Άγιον Όρος-Αθωνική Πολιτεία.
2.Ας πιάσουμε το νήμα της ιστορίας για να ανιχνεύσουμε τους χρόνους της γέννησης και της εξέλιξης της μοναστικής ζωής στον Άθω.
Η ίδρυση των ιερών κοινοβίων στο Άγιον Όρος ξεκινά από τον 10ο αιώνα.
Η πρώτη Ιερά Μονή που ιδρύθηκε, από τον Όσιο-Άγιο Αθανάσιο τον Αθωνίτη, ως πρωτόκτιστη Μονή και «μήτρα» του Κοινοβιακού Μοναχισμού, ήταν η Ιερά Μονή Μεγίστης Λαύρας το 963 μ.Χ.
Κατ’ αντιστοιχία, κάθε Ιερά Μονή έχει ξεχωριστά τη δική της ιδρυτική χρονολογία, με τη δική της διαχρονική εξέλιξη, με τη δική της ιδιαίτερη συμβολή στην υπερ-χιλιόχρονη διαδρομή του Αγίου Όρους και της Αθωνικής Πολιτείας.
Οι περισσότερες Ιερές Μονές του Αγίου Όρους ιδρύθηκαν με συνδρομή και άλλες φορές με απόφαση-εντολή Βυζαντινών αυτοκρατόρων και πατριαρχών ή άλλων επιφανών χριστιανών ηγεμόνων και αξιωματούχων.
3.Το Άγιον Όρος εντάσσεται οργανικά στην ελληνική επικράτεια, ως αυτοδιοίκητη μοναστική Αθωνική Πολιτεία με δικό της Καταστατικό Χάρτη, με δική της δομή και δημοκρατική λειτουργία.
Αποτελείται από τα κτηριακά συγκροτήματα-μνημεία των 20 Ιερών Μονών, τις 12 σκήτες και τα 500 περίπου μετόχια, καθίσματα, ησυχαστήρια, καλύβες, κελιά με συγκεκριμένη κατανομή και αναφορά σε κάθε Μονή ξεχωριστά.
• Σε αυτά τα αλληλοεξαρτώμενα κτηριακά σύνολα, οι μοναχοί και οι ασκητές κοινοβιούν, ασκούνται, ιερουργούν και προσεύχονται, υπηρετούν διά βίου με τον λόγο τους ψαλμούς και την ηχώ της σιωπής τους, δημιουργούν με καταμερισμό εργασίας, ζουν με κοινοτισμό και συνείδηση στις αυτοδιοικούμενες μοναστικές κοινότητές τους.
Οι αδελφότητες στο Αγιώνυμον Όρος, στον Ιερό Χώρο της Οδηγήτριας Θεοτόκου ως «Αγαπητοί εν Χριστώ Αδελφοί», εκφράζουν με έναν αυθεντικό και στρατευμένο τρόπο ζωής κάθε μέρα και κάθε νύχτα, τελετουργικά και νοερά, με ευλάβεια την ακράδαντη Τριαδική πίστη τους στον Θεό-Δημιουργό, στο φωτεινό Άγιον Πνεύμα και στο φωτο-στεφανωμένο Πρόσωπο του Ιησού Χριστού, κηρύσσοντας τον Λόγο του παντού και στους πάντες.
Αυτές οι κοινότητες, που αποτελούν την έκφραση της πρωτότυπης και της ιδιότυπης Αθωνικής Πολιτείας και μιας ιδιοπρόσωπης κοινωνίας, είναι θεματοφύλακες μιας μακραίωνης θρησκευτικής ζωντανής και εμπλουτισμένης παράδοσης, μιας ανεπανάληπτης και αδιατάρακτης πολιτισμικής και οικολογικής συνέχειας.
Σε αυτά τα κτηριακά σύνολα βρίσκουν στέγη και τροφή οι απασχολούμενοι σε διάφορες εργασίες συντήρησης, αποκατάστασης και προστασίας των κτηρίων, των κειμηλίων και του φυσικού περιβάλλοντος.
• Σε αυτά τα κτηριακά σύνολα κάθε χρόνο φιλοξενούνται οι εκατοντάδες χιλιάδες προσκυνητές και επισκέπτες, οι οποίοι θέλουν μέσα σε συνθήκες μυσταγωγίας, διαλογισμού και νοερού αυτοπροσδιορισμού:
-να νιώσουν με την πίστη τους πιο κοντά στην Ορθοδοξία, και τον Χριστιανισμό, στον Δημιουργό-Θεό, εγγυητή της αρμονίας του Σύμπαντος και του Κόσμου,
-να νιώσουν το μυστήριο, το δέος και τη «μαγεία» του Άλλου (της Φύσης), να νιώσουν την αιώνια συμβίωση του Ανθρώπου, με αρμονία και ειρήνη με το Άλλο, (με το Φυσικό Οικοσύστημα),
-να συνομιλήσουν γνήσια και χωρίς περισπασμούς με τον «βαθύτερο» εαυτό τους, να επικοινωνήσουν υπαρξιακά και πνευματικά, να ταυτιστούν ψυχικά και αξιακά με τους Άλλους (τους Συνανθρώπους), συνάπτοντας ένα ιδεατό συμβόλαιο αλληλεγγύης και συνταύτισης.
4.Στο επιβλητικό και συνάμα υποβλητικό Άγιον Όρος οι εκατοντάδες χιλιάδες προσκυνητές, επισκέπτες, οδοιπόροι και περιηγητές, μετέχοντας ή παρακολουθώντας τις θρησκευτικές λειτουργίες-τελετουργίες, τον όρθρο και τον εσπερινό, τις άγιες αγρυπνίες, τις ακολουθίες και τους χαιρετισμούς, ακούγοντας τους ύμνους-υμνωδίες, τους ψαλμούς-ψαλμωδίες και τα κηρύγματα του Ευαγγελίου με το ηχόχρωμα, την τονικότητα και τους βυζαντινούς εναρμόνιους ρυθμούς και συμβιώνοντας με το μοναχικό-ασκητικό φρόνημα της ορθόδοξης παράδοσης, αποκτούν ένα ξεχωριστό, ανεπανάληπτο, μοναδικό θρησκευτικό-πνευματικό βίωμα.
Ανακαλύπτουν την πανανθρώπινη γήινη κλίμακα σεβασμού, αγάπης, ειρήνης και συν-αλληλίας προς το Άλλο και τους Άλλους. Ανακαλύπτουν τη χθόνια ρίζα και την ταπεινότητα του Ανθρώπου ταυτοχρόνως με την ουράνια κλίμακα, με τη θεία φώτιση και τη χάρη του Δημιουργού.
• Μέσα σε αυτή την «ένθεη κατάσταση» μέθεξης και κατάνυξης, μύησης και έκστασης, οι πιστοί και οι θρησκευόμενοι ριζώνουν, ενισχύουν, εμπλουτίζουν και ανανεώνουν την πίστη τους με την υπερφυσική και ελπιδοφόρα δύναμή της.
Οι «αγνωστικιστές» αισθάνονται κάποιες ρωγμές στις απόλυτες βεβαιότητες, κάποια νέα και διαφορετικά σκιρτήματα στις φιλοσοφικές τους σκέψεις, θεωρήσεις και αναζητήσεις για το βαθύτερο ανθρώπινο «είναι» σε σχέση με το επίπλαστο «φαίνεσθαι».
Αισθάνονται νέα και διαφορετικά σκιρτήματα για τις αρχές, τις αξίες, το περιεχόμενο, τις ιεραρχήσεις της ζωής των ανθρώπων ως προσώπων με συμμετοχή και αναφορά σε συλλογικές βιωματικές κοινότητες και κοινωνίες συνοχής, αλληλεγγύης και συνευθύνης και όχι ως «εγωπαθών» μεμονωμένων ατόμων ξεκομμένων από τους Άλλους, χωρίς καμία σχέση με το «Εμείς», δίχως δεσμούς με τις κοινότητές τους και τις κοινωνίες τους.
Προβάλλει ως μεγάλη ευχή, μετά λόγου γνώσεως και αλήθειας, αυτό το βίωμα και αυτό το σκίρτημα ως απόσταγμα ζωής, ψυχικής και πνευματικής ανάτασης, να αξιωθούν να το αισθανθούν όλοι οι άνθρωποι, πιστοί και μη, θρησκευόμενοι και μη.
«Άξια εστί» για κάθε άνθρωπο αυτή η ανεπανάληπτη εμπειρία της ονομαζόμενης «.… Θέωσης….» ως αναζήτηση, επικοινωνία και ταύτιση με τον «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν» δημιουργό του σύμπαντος και του Κόσμου.
• Στο Άγιον Όρος, στην Αθωνική Πολιτεία, στις 20 Ιερές Μονές, συνολικά και κατά αντιστοιχία σε κάθε Μονή ξεχωριστά εμπεδώνεται, διαχρονικά από τους ορθόδοξους ασκητές και μοναχούς, η σχέση του Ανθρώπου με τον Θεό, η σχέση του Ανθρώπου με τον Συνάνθρωπο και τον Χριστιανισμό, η σχέση του Ανθρώπου με τη Φύση, η σχέση του Ανθρώπου με τον Πολιτισμό.
Αυτή η σχέση εμπεδώνεται με διαχρονική υπόσταση και μοναδική έκφραση με τους πιο γνήσιους αλλά και ακραίους όρους πίστης, αυτογνωσίας, ευαισθησίας, ταπείνωσης, αλήθειας, ευθύνης και ελευθερίας, με όρους υπαρξιακής γνώσης, κοινοβιακής ζωής, μεγάλης θέλησης και ισχυρής ελπίδας.
5. Όλες οι προηγούμενες αναφορές και περιγραφές για το Άγιον Όρος συμπυκνώνονται και επικυρώνονται με θρησκευτική, στοχαστική και παιδαγωγική διαύγεια στον μεστό λόγο του Παναγιώτατου Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου.
• Παραθέτω με σεβασμό αυτούσια τον ευλογημένο λόγο με τις σημαίνουσες θεόπνευστες λέξεις του Ποιμενάρχη της Ορθοδοξίας:
«…Αι Ιεραί Μοναί είναι τόποι ολικής αφιερώσεως και αφοσιώσεως εις τον Θεόν, υπακοής και ταπεινώσεως, προσευχής και αγιωσύνης.
Οι Μοναχοί είναι «μάρτυρες της όγδοης ημέρας», διασώζουν «την αίσθηση κατευθύνσεως προς τα Έσχατα» εντός της Εκκλησίας, αρνούνται την «εξοικείωση» με τον Κόσμον και «δεν αφήνουν την Εκκλησία να βολευτεί στον Κόσμο και να εκκοσμικευθεί…».
«…Δικαίως σεμνύνεται το Αγιώνυμον Όρος διά τους γενναιόφρονας Μοναστάς, τους Κυρηναίους του Σταυρού τού Κυρίου και ευλάλους Κήρυκες της Αναστάσεως Αυτού, τους πλήρεις θεογνωσίας και ανθρωπογνωσίας ασκητάς, τους αδιαλείπτως υμνούντας και θαυμάζοντας το υπέρ παν όνομα του Θεού της αγάπης.
Είναι χαρακτηρηστικόν ότι εις τας συγχρόνους εκκοσμικευμένας κοινωνίας, αι Ιεραί Μοναί είναι πόλος έλξεως και καταφυγή δι’ αναριθμήτους ανθρώπους, ότι κρατούν ανοικτήν την πύλην του Ουρανού…».
«…Η Ορθόδοξος ημών Παράδοσις είναι ταμιευτήρ υψηλών αξιών, εμπνέει, αποκαλύπτει την αλήθειαν των πραγμάτων, οδηγεί εις δημιουργικήν κατάφασιν της ζωής.
«Το Ναι στον Θεό δεν σημαίνει Όχι στον Κόσμο και τη ζωή». Είναι αδιανόητο, ο άνθρωπος, ο «πλεκτός εξ αμφοτέρων, ουρανίων χθονίων τε», ο «επίγειος και ουράνιος», ο «πρόσκαιρος και αθάνατος», το κατά χάριν «Θεούμενον ζώον» να είναι παθητικός, εσωστρεφής και κλειστός. …..».
6. Η Μοναστική Πολιτεία του Άθω και όλες οι εξέχουσες Ιερές Μονές πάνω από 10 αιώνες συμβολίζουν και εκπροσωπούν όχι μόνον για τους χριστιανούς αλλά και για όλο τον κόσμο, ένα μοναδικό και αναντικατάστατο «κεκτημένο» ανάμεσα στο ανθρώπινο, το φυσικό και το υπερφυσικό.
Συμβολίζουν και εκπροσωπούν ένα συμβόλαιο επικοινωνίας και συνύπαρξης του Θεού, της Φύσης και του Ανθρώπου μέσα από την πιο αρμονική, γόνιμη και δημιουργική σχέση.
• Η περίκλειστη και οριοθετημένη χερσόνησος του Άθω έχει το δικό της μοναδικό αποτύπωμα στη συμπαντική-πλανητική αιωνιότητα, στην αρχαιοελληνική, ελληνιστική, βυζαντινή, μεταβυζαντινή αιωνιότητα, στην πολιτισμική και ιστορική αιωνιότητα, στη θρησκευτική και ορθόδοξη χριστιανική αιωνιότητα.
Αυτές οι αιωνιότητες στον «άχρονο χρόνο» και την αδιάκοπη ροή του, έχουν μία αδιατάρακτη συνέχεια με αλληλοδιαδοχή, αλληλοεπίδραση και αλληλοτροφοδότηση. Αυτές οι αιωνιότητες αλληλοπροσδιορίζονται και αλληλοσυμπληρώνονται μέσα από μια ασταμάτητη γόνιμη συνομιλία.
• Στο Άγιον Όρος ο «άχρονος χρόνος» με την αιωνιότητά του συνομιλεί, συνυπάρχει και συνυφαίνεται με τον «άτοπο τόπο», με τις αδιασάλευτες ταυτότητες, ισορροπίες και αρμονίες των οικοσυστημάτων και των οικιστικών συνόλων, με τις αφιερωμένες στον Θεό-Δημιουργό μοναστικές κοινότητες.
Αυτό το συναπάντημα του χρόνου, του τόπου και του ανθρώπου (με τους μοναστές-ασκητές) ως αλληλένδετη παράσταση και αναπαράσταση κοινοβιακής και ασκητικής ζωής, πίστης και προσευχής, αναζήτησης και στοχασμού δεν εκπροσωπεί μία ουτοπία. Αντιθέτως, ταυτίζεται με μία διαχρονική, βιωματική πνευματική κατάσταση, μία ζώσα και παλλόμενη μνήμη, μια ζώσα τελετουργική-θρησκευτική-πολιτισμική πραγματικότητα, που εξακοντίζεται και εγγράφεται μέσα στους αιώνες στο βαθύτατο παρελθόν ως παράδοση και στο απώτατο μέλλον ως ελπίδα.
• «Άξια εστί» η απόδραση από τον στιγμιαίο και τον εφήμερο χρόνο και από τον ευμετάβολο τόπο της συμβατικής και απρόσωπης εγκόσμιας καθημερινότητας. «Άξιοι Εστί» οι δραπέτες από τις φυλακές των άγονων εμμονών για τα περιττά και των ματαιόδοξων επιδόσεων της συμβατικής ζωής ως ελεύθεροι, ταπεινοί, συμμέτοχοι και δημιουργοί των αιώνιων αναζητήσεων και κατακτήσεων.
7.Τη γεωφυσική, πολιτισμική και θρησκευτική σκυτάλη αυτής της αέναης διαδρομής του Άγιου Όρους στον αιώνιο «άχρονο χρόνο» και «άτοπο τόπο» τα τελευταία 1.000 χρόνια, τους τελευταίους 10 αιώνες, την κρατάει επάξια η Ορθοδοξία με τον μοναχισμό και τον ασκητισμό, με την παράδοση και τη δημιουργία, με τον λόγο και τη σιωπή της Αθωνικής Πολιτείας.
• Είναι πασιφανές γιατί στο Άγιον Όρος υπάρχει το άσβεστο φως με συνεχή ακτινοβολία.
-Γιατί θεωρείται ένα διαχρονικό σύμβολο πίστης, μία «Κιβωτός της Ορθοδοξίας», ένα «διαχρονικό πολιτισμικό και οικολογικό απόθεμα».
-Γιατί έχει κατοχυρωθεί ως πνευματική πρωτεύουσα με αδιάκοπη συνέχεια μιας μακραίωνης παράδοσης, ως το πανορθόδοξο μοναχικό κέντρο με οικουμενική αναφορά, αναγνώριση και καταξίωση.
-Γιατί αποτελεί ένα μοναδικό κέντρο αναφοράς για τα πανορθόδοξα-οικουμενικά δίκτυα των πιστών χριστιανών (ορθοδόξων και άλλων δογμάτων), καθώς και για τα δίκτυα του Ελληνισμού και του φιλελληνισμού σε κάθε γωνιά του κόσμου.
• Όλες οι Μονές και καθεμία ξεχωριστά με τη μακραίωνη διαδρομή τους, με τον Βίο και την Πολιτεία τους, με την αφοσίωση, την πίστη και τα έργα των γερόντων και των μοναχών τους ως μια «μικρογραφία» του Όρους δίνει αναμφίβολα τη δική τους αξιόπιστη απάντηση στα παραπάνω γιατί.
Β. Άγιον Όρος-Αθωνική Πολιτεία
«Οικιστικό-πολιτισμικό απόθεμα» για την Ελλάδα, την Ευρώπη και την οικουμένη
1.Οι Ιερές Μονές του Αγίου Όρους ως υποβλητικά και εντυπωσιακά, μεγαλόπρεπα και μοναδικά κτηριακά συγκροτήματα, ως ενιαία σύνολα με ιδιαίτερη φυσιογνωμία, αποτελούν το σημαντικότερο και ακέραιο δείγμα βυζαντινής και μεταβυζαντινής αρχιτεκτονικής.
Αυτά τα υπέροχα οικιστικά σύνολα συνθέτουν μια ανεπανάληπτη ζωντανή πολιτισμική κληρονομιά, συγκεντρωμένη σε ένα συγκεκριμένο χώρο.
• Οι χώροι λατρείας ως μοναδικά και διατηρητέα μνημεία, με τα έργα τέχνης των Ιερών Μονών (…αγιογραφίες, εικόνες, τοιχογραφίες, ξυλόγλυπτα, μαρμαρόγλυπτα, ψηφιδωτά, κεραμικά…) και με τα πολύτιμα ιερά σκεύη και κειμήλιά τους, οι βιβλιοθήκες των Ιερών Μονών ως θησαυροφυλάκια ιστορικής γνώσης, αναφοράς και μνήμης, τα ιστορικά χειρόγραφα και τα σπάνια βιβλία (αρχέτυπα και παλαίτυπα), με τους κώδικες, τις σπάνιες περγαμηνές και τους χάρτες, με τα αρχιτεκτονικά σχέδια, τις συλλογές νομισμάτων, γραμματοσήμων και φωτογραφιών, καθιστούν διαχρονικά το Άγιον Όρος μία μοναδική θρησκευτική και πνευματική εστία, μία ζωντανή κοιτίδα πολιτισμού, γνώσης και ζώσας μνήμης με προβολή στο παρόν και το μέλλον.
2.Όπως έχει περιγράψει με αναλυτική ακρίβεια ο Πλούταρχος Θεοχαρίδης, ως διακεκριμένος επιστήμονας για τη βυζαντινή-μεταβυζαντινή αρχιτεκτονική, και ως γνώστης, ερευνητής και αναστηλωτής του Αγίου Όρους, η Αρχιτεκτονική της Αθωνικής Πολιτείας καλύπτει όλες τις πτυχές του οργανωμένου μοναχικού βίου, από τη λατρεία έως την καθημερινή διαβίωση, τα διακονήματα και την άμυνα.
Μέσα από την εξέλιξη αυτής της αρχιτεκτονικής παράδοσης έχει δημιουργηθεί και διατηρείται ένας τεράστιος οικιστικός πλούτος, με ναούς και κτίσματα κάθε είδους, (είτε στα μεγάλα συγκροτήματα, είτε στα μικρά ασκητήρια), με σπάνιο ευφάνταστο σχεδιασμό, με γήινα πολύτιμα υλικά, που φωτίζει άγνωστες πτυχές στην ιστορία της αρχιτεκτονικής, τεχνικής και τέχνης.
• Οι ναοί και τα άλλα κτήρια που υπηρετούν τη λατρεία (…μεγαλοπρεπείς ναοί, εκκλησίες, κωδωνοστάσια, τράπεζες, σκήτες, κελιά…) αντιπροσωπεύουν λαμπρά δείγματα βυζαντινής και μεταβυζαντινής αρχιτεκτονικής, που επηρέασαν για αιώνες την ορθόδοξη μνημειακή αρχιτεκτονική. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ευρύτατη εξάπλωση τού αρχιτεκτονικού τύπου του μεγάλου Ναού, του λεγόμενου «Αθωνικού».
• Οι Ιερές Μονές, εκτός από τους ναούς και τους χώρους τελετουργίας και προσευχής, συμπληρώνονται με τα ενιαία οικιστικά συγκροτήματά τους και με τις συναρτημένες υποστηρικτικές υποδομές τους.
Σταδιακά και εξελικτικά έχει αναπτυχθεί μία εκπληκτικά αλληλοεξαρτώμενη ποικιλία κτηρίων για την εξυπηρέτηση των αναγκών του καθημερινού βίου, όπως βιβλιοθήκες, μουσεία και θησαυροφυλάκια, πτέρυγες κατοικίας και φιλοξενίας, κτήρια διακονημάτων, νοσοκομεία, μαγειρεία, ειδικά αποθηκευτικά κτήρια, ειδικά εργαστήρια, αμυντικές περιφράξεις, υποδομές φυσικής προστασίας.
• Η αγιορείτικη αρχιτεκτονική αναπτύχθηκε μέσα στα γόνιμα ιστορικά πλαίσια, όπως αυτά διαμορφώνονται με τις άμεσες και στενές σχέσεις του Αγίου Όρους με ολόκληρο τον ορθόδοξο κόσμο. Αυτοκράτορες και ηγεμόνες, πατριάρχες και ιεράρχες υπήρξαν οι κύριοι δωρητές-χορηγοί των έργων, τα οποία σχεδιάσθηκαν και υλοποιήθηκαν από θεόπνευστους άριστους αρχιτέκτονες, αγιογράφους, καλλιτέχνες, επιστήμονες, τεχνικούς, μάστορες και εργαζόμενους.
• Δικαιολογημένα το Άγιον Όρος έχει αναδειχτεί σε έναν πόλο έλξης διεθνούς ενδιαφέροντος μέσα σε ένα πρωτόγνωρο και αιώνιο πολιτισμικό και οικολογικό απόθεμα.
Η ίδρυση και η μακραίωνη ιστορική διαδρομή κάθε Ιεράς Μονής είναι μία τρανή απόδειξη, που αποκαλύπτει την αλήθεια όλων αυτών των αναφορών και περιγραφών.
3.Στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης «Θεσσαλονίκη 1997», οργανώθηκε μία εκπληκτική και ανεπανάληπτη έκθεση με τίτλο «Οι θησαυροί του Αγίου Όρους», με ευθύνη και συνεργασία της Ιεράς Κοινότητας, του Υπουργείου Πολιτισμού και του Υπουργείου Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων.
Οι πάντες, Έλληνες και Ευρωπαίοι, επισκέπτες, δημοσιογράφοι, κριτικοί και επιστήμονες, έμειναν ενεοί και έκθαμβοι από τον πλούτο, τη μοναδικότητα και τη διαχρονικότητα των θρησκευτικών και πολιτισμικών εκθεμάτων, που δίδουν αίγλη και ακτινοβολία στη διαδρομή της Ορθοδοξίας και του Ελληνισμού.
• Αξίζει να καταθέσω την εμπειρία μου για τον σχεδιασμό αυτής της έκθεσης, που είχε ως προϋπόθεση την έξοδο των «Θησαυρών» από τα όρια της Αθωνικής Πολιτείας για πρώτη (…ίσως και μοναδική…) φορά.
Αναπαριστώ στη μνήμη μου τις πολύωρες συναντήσεις και τις έντονες συζητήσεις των εκπροσώπων της ελληνικής Πολιτείας (Κ. Λαλιώτης ως υπουργός Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων και Ε. Βενιζέλος ως υπουργός Πολιτισμού), με τους εκπροσώπους της Ιεράς Κοινότητας. Κοινός σκοπός μας ήταν να ξεπεραστούν οι δικαιολογημένες φοβίες, αναστολές, επιφυλάξεις και αρνήσεις τόσο για την «Έξοδο» των «Θησαυρών» από το Άγιον Όρος για λόγους αρχής, όσο και για τις απόλυτες εγγυήσεις για την ασφάλεια, για την προστασία και για την επιστροφή τους. Ευτυχώς τα πάντα εξελίχθηκαν ομαλά και σύμφωνα με τις θετικές προβλέψεις μας.
Τέλος καλό όλα καλά, γιατί εκ των υστέρων κατά γενική ομολογία άξιζε για πρώτη φορά η οργανωμένη «Έξοδος» και η συνολική προβολή των «Θησαυρών» από την Ιερή Εστία τους στη «Συμβασιλεύουσα» Θεσσαλονίκη.
• Αυτή η μοναδική έκθεση με τους συνοδευτικούς «τόμους-λευκώματα» των Ιερών Μονών τεκμηρίωσε και εμπέδωσε την παραδοχή και την ομολογία ότι το Άγιον Όρος αποτελεί μία «Κιβωτό της Ορθοδοξίας», ένα «οικιστικό και πολιτισμικό απόθεμα» για τον Χριστιανισμό και τον Ελληνισμό, για την Ευρώπη και την Οικουμένη.
Αυτή η «έκθεση» δικαίωσε απολύτως την απόφαση της UNESCO (άνοιξη 1988) να κατοχυρωθεί το Άγιον Όρος και η Αθωνική Πολιτεία ως μοναδικό «Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτισμικής Κληρονομιάς».
• Νιώθω την ανάγκη να επισημάνω και να θυμίσω τους εξαιρετικούς «τόμους-λευκώματα» πολλών Ιερών Μονών, που καλύπτουν ιστορικά τη διαχρονική εξέλιξη της κάθε Μονής και εκθέτουν τον ορθόδοξο πολιτισμικό-εικονογραφικό πλούτο της με τις υπογραφές έγκυρων επιστημόνων, ιστορικών και βυζαντινολόγων.
4.Η έκθεση «Θησαυροί Αγίου Όρους» στη Θεσσαλονίκη το 1997, ως κορυφαίο και αξεπέραστο πολιτισμικό γεγονός, με εθνική, ευρωπαϊκή και διεθνή εμβέλεια, απήχηση και ακτινοβολία, έδωσε το έναυσμα και τη δυναμική ώθηση σε σκέψεις, επιλογές και χρηματοδοτικές δεσμεύσεις για ένα ολοκληρωμένο σχέδιο καταγραφής και ανάδειξης αυτού του ανεκτίμητου πλούτου, αυτού του πρωτόγνωρου συμβολικού κεφαλαίου.
Για ένα ολοκληρωμένο σχέδιο με συγκεκριμένους στόχους να συντηρηθούν, να προστατευτούν και να ταξινομηθούν θεματικά, να τεκμηριωθούν και να προβληθούν με επιστημονικό συστηματικό τρόπο, με σύγχρονα τεχνικά και τεχνολογικά μέσα όλοι οι πολύτιμοι και ανεκτίμητοι «Θησαυροί του Αγίου Όρους» τόσο εις το σύνολό τους, όσο και σε κάθε Ιερά Μονή ξεχωριστά.
Βεβαίως, μέχρι τότε ορισμένες Μονές, σε συνεργασία με το Κέντρο Διατήρησης Αθωνικής Κληρονομιάς (ΚΕ.Δ.Α.Κ.), είχαν προσπαθήσει μεμονωμένα να κάνουν, προς την κατεύθυνση αυτή, ορισμένα πρώτα αξιοσημείωτα αλλά κατ’ ανάγκη μικρά, ασυνεχή και ασύνδετα βήματα.
• Μετά από πολύχρονες και πολύμοχθες προσπάθειες αυτό το μεγαλόπνοο πρόγραμμα γίνεται βήμα με βήμα, χρόνο με χρόνο πραγματικότητα, δίνοντας νόημα, περιεχόμενο και αξία στη μοναδικότητα του Αγίου Όρους ως «Κιβωτού της Ορθοδοξίας», ως «πολιτισμικού και οικολογικού αποθέματος», ως διαχρονικού λίκνου της ελληνικής γλώσσας, με την οικουμενική της εμβέλεια.
Με τις ευλογίες του Θεού διορατικοί και αφιερωμένοι γέροντες και πατέρες, μαζί με εμπνευσμένους και πιστούς επιστήμονες, αξιοποιώντας τις νέες τεχνολογίες παραδίδουν χρόνο με τον χρόνο ως «μικρό θαύμα», την «Αθωνική Ψηφιακή Κιβωτό».
5.Η «Αθωνική Ψηφιακή Κιβωτός» με ψηφιακή πύλη την κεντρική ιστοσελίδα της (Portal) «www.mountathos.org», περιγράφει τον «πολιτισμικό πλούτο» του Αγίου Όρους συνοπτικά και ενδεικτικά με τις εξής αναφορές:
-Η μεγαλύτερη Συλλογή ελληνικών (κατά προσέγγιση 15.000 από τον 4ο-10ο αιώνα) βυζαντινών και μεταβυζαντινών εγγράφων στον κόσμο
-η μεγαλύτερη «Συλλογή ελληνικών χειρόγραφων και κωδίκων» στον κόσμο
-η μεγαλύτερη συγκέντρωση «φορητών εικόνων» στον κόσμο (πάνω από 15.000 εικόνες)
-μία από τις μεγαλύτερες πυκνότητες «τοιχογραφημένων συνόλων» στον κόσμο (100.000 τ.μ.)
-ο μεγαλύτερος όγκος διατηρητέων αρχιτεκτονικών οικιστικών συνόλων και ιστορικών μνημείων στην Ελλάδα σε μια ενιαία χωρική ενότητα
-η μεγαλύτερη «Συλλογή αντικειμένων μεταλλοτεχνίας και ξυλογλυπτικής» στην Ελλάδα
-η μεγαλύτερη «Συλλογή χαρακτικών» στην Ελλάδα
-η μεγαλύτερη «Συλλογή ρωσικών εγγράφων» εκτός Ρωσίας
-η μεγαλύτερη «Συλλογή οθωμανικών εγγράφων» εκτός Τουρκίας
-η μεγαλύτερη «Συλλογή ρουμανικών εγγράφων» εκτός Ρουμανίας
-μία από τις σημαντικότερες «Συλλογές εκκλησιαστικών υφασμάτων» της Ορθόδοξης Εκκλησίας (ως υφασμάτινα και κεντητά έργα τέχνης)
-μία από τις σημαντικότερες «Συλλογές παλαιών εντύπων-βιβλίων» στην Ελλάδα (αρχέτυπα με παλαίτυπα)
-η μεγαλύτερη «Συλλογή κεραμικών» (Ιζνίκ-Κιουτάχειας) στην Ελλάδα
-μία από τις μεγαλύτερες «Συλλογές παλαιών φωτογραφιών και φωτογραφικών πλακών» στην Ελλάδα.
• Σίγουρα οι προηγούμενες συνοπτικές περιγραφές και ενδεικτικές αναφορές στους καταγεγραμμένους «θησαυρούς», στον απαράμιλλο «πολιτισμικό πλούτο» του Αγίου Όρους τροφοδοτούν μία απολύτως δικαιολογημένη υπερηφάνεια για όλους τους ορθόδοξους πιστούς, για όλους τους Έλληνες, για όλους τους πολίτες της Ευρώπης και του κόσμου.
6.Είναι αναγκαίο και σκόπιμο να επισημανθεί με έμφαση, ότι η «Αθωνική Ψηφιακή Κιβωτός», συμπυκνώνοντας τις δυνατότητες και τους ορίζοντες των νέων τεχνολογιών, επιτελεί με καταλυτικό τρόπο τον αναντικατάστατο ρόλο της.
Με τη δυνητική προβολή της θέσης της στο Διαδίκτυο, η οποία είναι ανοιχτή προς όλους και όλες, κατοχυρώνει μία απρόσκοπτη πρόσβαση, μία ελκυστική και γόνιμη επίσκεψη στους πάντες (χριστιανούς, πιστούς και μη πιστούς όλων των θρησκειών, Έλληνες, Ευρωπαίους και πολίτες όλου του κόσμου), που υπερβαίνει συμβολικά και ουσιαστικά ακόμα και το «άβατο» για τις γυναίκες.
• Το Άγιον Όρος, ως ιερά κοινότητα και ως άσβεστος φάρος της Ορθοδοξίας, πρέπει και μπορεί να παραμένει διαχρονικά αγέρωχο και γαλήνιο στην περίκλειστη συμβολική και τελετουργική του παράδοση και τάξη.
Η σωστή χρήση των νέων τεχνολογιών δεν αποτελεί είτε μία κρυφή απόπειρα είτε ένα ύποπτο βήμα εκκοσμίκευσης.
Αντιθέτως οι νέες τεχνολογίες είναι ένα μέσο και μια δύναμη για να μπορεί η Αθωνική Πολιτεία να προβληθεί ως ένας οικουμενικός τόπος ορθόδοξης πίστης και κοινοβιακής μοναστικής και πνευματικής αναζήτησης ανοιχτός και διάφανος, προσιτός και προσβάσιμος στους πάντες, σε όλους και σε όλες σε κάθε γωνιά της γης. Χωρίς διαχωρισμούς και δίχως αποκλεισμούς σε φύλο και σε φυλή, σε ηλικία και σε χρώμα, σε θρησκευτικό δόγμα και σε φιλοσοφική-ιδεολογική-πολιτική στράτευση.
• Η «Αθωνική Ψηφιακή Κιβωτός» με τον εμπλουτισμό της, με τις πολλαπλές συνέργειές της και κυρίως με την ολοκλήρωση των θεματικών της ενοτήτων συνολικά για το Άγιον Όρος και για κάθε Ιερά Μονή ξεχωριστά θα αποτελεί αδιαμφισβήτητα ένα τεράστιο κάτοπτρο για να αντικατοπτρίζει την ιστορία, τη ζώσα μνήμη και την πραγματικότητά τους, για να προβάλλει ένα μοναδικό, συμβολικό και οικουμενικό «γεωθρησκευτικό-γεωπολιτισμικό αποτύπωμα», ανοιχτό και διάφανο, προσιτό και προσβάσιμο στους πάντες σε κάθε γωνιά του κόσμου.
Μπορεί να αποτελεί έναν μεγεθυντικό φακό για να απεικονίζει και να αναπαριστά εσαεί σε κάθε γωνιά της υφηλίου σε όλους τους ανθρώπους του πλανήτη μας, το μεγαλείο και τους θησαυρούς ενός μοναδικού τόπου ευλογημένου από τον Θεό, προικισμένου από τη Φύση και την ανθρώπινη δημιουργία, και διαχρονικά εξαγνισμένου με την πίστη, την άσκηση, την προσευχή, την κατάθεση ψυχής και τη στάση ζωής των ορθόδοξων χριστιανών μοναχών και ασκητών.
• Η δυνητικά καταγεγραμμένη ψηφιακή βάση (DATA) δεδομένων (…των «Θησαυρών», της ορθόδοξης χριστιανικής παράδοσης και της ελληνικής γλώσσας…) μαζί με την εξακτίνωσή της στο Διαδίκτυο μπορεί, μεταφορικά και κυριολεκτικά, χρόνο με τον χρόνο να μετεξελιχθεί σε μια υπαρκτή, αναβλύζουσα αστείρευτη πηγή γνώσης, μνήμης και δημιουργίας, σε μία ζώσα και αειφόρο ορθόδοξη, πνευματική και πολιτισμική οικολογική όαση.
• Μια μεγάλη βάση δεδομένων (MegaData) για τους «Θησαυρούς» της ορθόδοξης χριστιανικής παράδοσης και κληρονομιάς, για τους «πολιτισμικούς και οικολογικούς Θησαυρούς» της χερσονήσου σε συνδυασμό με μια μεγάλη βάση δεδομένων (MegaData) για τον διαχρονικό πλούτο της ελληνικής γλώσσας ως καθιερωμένο «μεγάλο γλωσσικό μοντέλο» μπορεί να μεταβάλει το Άγιον Όρος από μία απειροελάχιστη «γεωγραφική κουκίδα» στον χάρτη της Ευρώπης, της Μεσογείου και του πλανήτη σε μία μοναδική «άπειρη χώρα» με υπαρκτή, κυρίαρχη οικουμενική αναγνώριση και αναφορά στους πλανήτες και τους αστερισμούς του ψηφιακού κόσμου.
Με αυτό τον τρόπο και με αυτά τα μέσα της σύγχρονης τεχνολογίας, το Άγιον Όρος και η Αθωνική Πολιτεία μπορεί να συμπυκνώσει έναν μοναδικό και διαχρονικά συμβολικό-άυλο πλούτο με γεωθρησκευτικό αποτύπωμα στα δίκτυα του Χριστιανισμού και των άλλων θρησκειών, με γεωπολιτισμικό αποτύπωμα στον διάλογο, τη συσχέτιση και την αλληλεπίδραση των πολιτισμών.