Οι βάσεις της προσωπικότητας του Κωστή Παλαμά, ξεκινούν από την οικογένεια του. Οι Παλαμάδες ήταν οικογένεια λογίων του Μεσολογγίου με μακρά παράδοση στα κλασσικά γράμματα, στις ιδέες για εθνική αφύπνιση, ενώ κάποιοι πολέμησαν είτε στον Αγώνα, είτε κατόπιν σε κινήματα όπως η Κρητική Επανάσταση του 1866.
Ο Παλαμάς, σημειώνει ο Μάρκος Αυγέρης, παρουσιάζεται στα ελληνικά γράμματα, σε μια περίοδο που η αστική τάξη αρχίζει να βγαίνει από τη νάρκη της. Γύρω σε κείνα τα χρόνια, εμφανίζεται στην πολιτική σκηνή ο Τρικούπης και πρωτακούεται το γλωσσικό κήρυγμα του Ψυχάρη. Νιώθει κανείς πως κάτι αρχίζει να αλλάζει ουσιαστικά στην ελληνική ζωή, φτάνει μια πνοή αναγεννητική, φανερώνεται ενας γενικός πόθος απαλλαγής από την πολιτική αθλιότητα, κι από την πνευματική και κοινωνική στασιμότητα που ζούσε έως τότε ο τόπος.
Την εποχή που ο Παλαμάς εμφανίζεται στην πνευματική μας ζωή, η ποίηση ιδιαίτερα εχει ξεπέσει, σε μια εύκολη στιχουργία, γεμάτη ρητορικό στόμφο, άδεια λόγια και πλαστά αισθήματα, που η ψευτιά της καθαρεύουσας σκέπαζε, κι έκρυβε την αντιποιητικότητα τους, την πνευματική τους γύμνια και την απουσία της ζωής.
«Αναγνώσαμεν ένα μικρόν ελεγειον εις μιαν επαρχιακήν εφημερίδα. Αν ο ποιησας είναι νέος, δύναται να αποβλέπη μετ΄εμπιστοσυνης εις τας Μούσας». Αυτή είναι η πρώτη «κριτική» που γράφτηκε για τον Κωστή Παλαμά, στο περιοδικό «Παναθήναια» στις 2 Απριλίου 1933. Ο μεγάλος ποιητής, παιδί τότε, είχε θρηνήσει το θάνατο κάποιου φίλου του σε στίχους γραμμένους «εις απταιστον καθαρευόυσα» και τους δημοσίευσε σε μια εφημεριδούλα του Μεσολογγίου.
Αν ο Παλαμάς ήταν μόνο ποιητής, με τη στενή έννοια του όρου, ήταν όμως κα ήρωας με την ευρύτερη, γιατί έκλεισε στην ποίηση του, όλη την πολύαθλη και μακραίωνη ιστορική μοίρα του ελληνισμού, ενσαρκώνοντας παράλληλα τα ιδανικά και τα οράματα της γενιάς του. Αυτά αναφέρει σε κριτικό σχόλιο του για τον Παλαμά, ο ποιητής, δοκιμιογράφος και κριτικός της λογοτεχνίας Δημήτρης Νικορέντζος, Ήταν ο ποιητής, προσθέτει, που μετέπλασε το υλικό σε πνευματικό και το ελληνικό σε οικουμενικό. Δίκαια λοιπόν ονομάστηκε εθνικός ποιητής. Ως εθνικοί ποιητές, λογίζονται όσοι έθεσαν τον ποιητικό τους λόγο στην υπηρεσία του λαού τους, και έγιναν ψάλτες της ιδέας της ελευθερίας και του μεγαλείου της φυλής, θεματοφύλακες των γλωσσικών και ιστορικών παραδόσεων του τόπου τους.
Στις 27 Φεβρουαρίου 1943, έφυγε από τη ζωή ο Κωστής Παλαμάς. Η είδηση του θανάτου του διαδόθηκε αστραπιαία στην υπό γερμανική κατοχή Αθήνα και προκάλεσε βαθιά συγκίνηση.
Η συγγραφέας Ιωάννα Τσάτσου κατέγραψε στο ημερολόγιο της: «Χθες βράδυ μια είδηση ακατανόητη μας ήρθε. Μια είδηση ασύλληπτη. Ο Γερο Παλαμάς πέθανε. Είχαμε ξεχάσει πως είναι θνητός»
Η κηδεία του Παλαμά, εξελίχθηκε σε μια από τις πρώτες μαζικές εκδηλώσεις εθνικής ανάτασης κατά τη διάρκεια της Κατοχής, με πλήθος κόσμου να συνοδεύει τη σορό του και να ψάλλει τον εθνικό ύμνο, μετατρέποντας το ύστατο χαίρε σε σιωπηρή πράξη αντίστασης.