Ο Τολστόι, γράφει ο Πανος Καραβίας, γεννημένος σε πλούσια οικογένεια γαιοκτημόνων της μέσης τάξης τον ευγενών, έζησε πλατειά και πλέρια τη νεότητα του. Θαυμαστής του Ρουσσώ, και επηρεασμένος από τις ιδέες του, είχε το αίσθημα της φύσεως, πίστευε επίσης στην καλοσύνη, αλλά και στη σοφία των απλών ανθρώπων, που μόνο η κοινωνία τους διαφθείρει. Η επίδραση και η συγγένεια του με τον Ρουσσώ φαίνεται κιόλας στο τρίπτυχο των νεανικών πεζογραφημάτων του «Παιδικά χρόνια» , «Εφηβεία» και «Νεανικά χρόνια» και με πληρότητα και ωριμότητα στον «Πόλεμο και ειρήνη» ένα από τα δυο μεγάλα μυθιστορήματα του. Το άλλο είναι βέβαια η Αννα Καρενινα, και σε αυτό αναπτύσσεται το πάθος, το μεγάλο πάθος που ήταν και βίωμα του Τολστόι. Θα μπορούσε ο Τολστόι να επαναλάβει για τον εαυτό του, τα λόγια του Φλομπέρ για την Εμμα Μποβαρύ, θα μπορούσε να πει «Η Άννα Καρενινα είμαι εγώ». Πηγαίνοντας προς τα σαράντα του χρόνια και περνώντας τα , ο Τολστόι ήταν γεμάτος από τον πόθο και τη λατρεία της έντονης ζωής, μα αντιμετώπιζε κιόλας την άλλη εσωτερική τάση του στον μοναχισμό, στη μοναξιά του. Ταξίδεψε στην Ευρώπη και γύρισε αηδιασμένος από τη Δύση, το ίδιο όπως είχε γυρίσει ο Ντοστογιέφσκι.
Στον χαρακτήρα και στο ύφος του έργου του, ο Τολστόι βγαίνει κατά μέγα μέρος από τον γαλλικό νατουραλισμό της εποχής, από τον Μπαλζάκ ως τον Φλωμπερ, και έως τον Μωπασσάν ακόμα. Βέβαια και ο Ντοστογιέφσκι σχεδόν συνομιλίας του, ξεκίνησε με την επίδραση του γαλλικού νατουραλισμού, αλλά γρήγορα κι εκπληκτικά τον ξεπέρασε. Πρέπει να αναγνωρίσουμε εδώ, οτι ο Τολστόι δεν έζησε και δε μας δίνει εκείνο το κρυφό ρίγος της μεταφυσικής αγωνίας και μια άλλης βαθιάς πραγματικής πραγματικότητας που μας συνεπαίρνουν στο έργο του Ντοστογιέφσκι. Ο Τολστόι έμεινε προσηλωμένος στον ανθρωποκεντρικό ορθολογισμό, και μέσα σε αυτό το πλαίσιο βίωσε τις βασανιστικές αγωνίες του.
Στο μόνο σημείο που συναντιούνται οι δυο μεγάλοι, είναι το αίσθημα της ενοχής της ρωσικής ψυχής, αλλά με διαφορετικον τρόπο βιωμένο από τον καθένα. Από τις ρωσικές πηγές τους, και οι δυο κατεβαίνουν από τον Νικολάι Γκόγκολ, τον αναμφισβήτητο πάτερα της νεότερης ρωσικής λογοτεχνίας , και, εν μέρει, από έναν μεγάλο ποιητή, τον Αλέξανδρο Πούσκιν.
Με τις τόσες δοκιμές και τις λύσεις και τις πείρες, βρήκε ο Τολστόι τη σωτήρια, την ενότητα, τη γαλήνη που ζητούσε σε όλο το βίο του; Όχι βέβαια. Στο τελος είναι γνωστό, ότι στα 82 χρόνια του, ακολουθούμενος από τη μικρή θυγατέρα του, την Αλεξάνδρα, έφυγε στις χιονισμένες στέπες, χωρίς κανένα σχέδιο, καμμιά ορισμένη κατεύθυνση, χωρίς σκοπό, για να φύγει από τον κόσμο που αρνήθηκε. Αρρώστησε και πέθανε σε ένα σιδηροδρομικό σταθμό, στο Ασταποβο. Έτσι έκλεισε το δράμα του, μέσα στην καθώς την είπε πριν από τον Τολστόι, ο Σαίξπηρ, μέσα σε αυτήν «την μεγαλη σκηνη των τρελών» που είναι ο κόσμος μας.
*Από το αρχείο του Κώστα Φασουλά