Τα δημοσιεύματά του στον αθηναϊκό Τύπο δεν ήταν απλές ανταποκρίσεις ή ταξιδιωτικές εντυπώσεις· υπήρξαν κείμενα βαθύτατα πολιτικά, άρρηκτα δεμένα με τις μεγάλες ιστορικές και ιδεολογικές συγκρούσεις της εποχής του. Κι όμως, η δημοσιογραφική του δραστηριότητα, ιδίως κατά την περίοδο 1925-1941, αποτελεί ένα κρίσιμο και μέχρι σήμερα ανεπαρκώς μελετημένο κεφάλαιο του έργου και της δημόσιας παρουσίας του.
Ο λόγος για τον μεγάλο Κρητικό Νίκο Καζαντζάκη, που έχει εγγραφεί στη συλλογική μνήμη κυρίως ως ο μεγάλος μυθιστοριογράφος και στοχαστής του 20ού αιώνα, λιγότερο όμως ως δημοσιογράφος.
Το ερευνητικό αυτό κενό που αναδείχθηκε μέσα από το διεθνές συνέδριο «Ο Νίκος Καζαντζάκης και η πολιτική» (Αθήνα, 2018), έρχεται να καλύψει ο διακεκριμένος μελετητής της ελληνικής λογοτεχνίας, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, κ. Κωνσταντίνος Δημάδης.
«Αυτός ήταν ο λόγος -τονίζει μιλώντας στην “Π” ο γνωστός επιστήμονας- που με οδήγησε στην απόφαση να διευρύνω την έρευνα σε όλο σχεδόν το φάσμα της δραστηριότητας που ανέπτυξε ως δημοσιογράφος ο Καζαντζάκης, κατά την περίοδο 1925-1941».
Την ευκαιρία έδωσε το 2023 ο πρόεδρος του Οργανισμού Πολιτισμού και Ανάπτυξης Ποταμιών «η Γκουβερνιώτισσα», δημοσιογράφος Μανόλης Αργυράκης, στο πλαίσιο της πολυσήμαντης έκθεσης που πραγματοποιήθηκε το 2024 στην Κρήτη, «Η ιστορία της Κρήτης μέσα από τον τοπικό Τύπο».
Ο τίτλος του βιβλίου είναι «Ο Νίκος Καζαντζάκης και η πολιτική μέσα από δημοσιογραφικά και ταξιδιωτικά του κείμενα» και περιλαμβάνει εισαγωγικό σημείωμα του αείμνηστου δημοσιογράφου και συγγραφέα Νίκου Ψιλάκη, στη μνήμη του οποίου είναι αφιερωμένη η έκδοση.
Οι δυσκολίες του εγχειρήματος της έρευνας ήταν πολλές, με μεγαλύτερη, όπως εξηγεί ο κ. Δημάδης, ότι έπρεπε να μελετηθούν τα δημοσιευμένα δημοσιογραφικά κείμενα του Καζαντζάκη στον αθηναϊκό Τύπο, σε αντιπαραβολή με τα ταξιδιωτικά βιβλία του.
Αξίζει να σημειωθεί επίσης, ότι η δημοσιογραφία δεν υπήρξε για τον Καζαντζάκη -όπως συχνά αναφέρεται- μέσο βιοπορισμού, αλλά εργαλείο παρέμβασης και κατανόησης του κόσμου. Παράλληλα, αποτέλεσε το υπόστρωμα πάνω στο οποίο οικοδομήθηκε μεγάλο μέρος της μεταγενέστερης λογοτεχνικής του παραγωγής.
«Στο βιβλίο -υπογραμμίζει ο κ. Δημάδης- τονίζεται η ανάγκη να πραγματοποιηθεί σήμερα η αυτοτελής έκδοση των δημοσιογραφικών δημοσιευμάτων του Καζαντζάκη, με τον απαιτούμενο ιστορικό και πραγματολογικό σχολιασμό.
Ώστε να είναι σε θέση ο σύγχρονος αναγνώστης να γνωρίσει, να κρίνει και, ανάλογα, να εκτιμήσει την ιδεολογική στάση που διαμόρφωσε ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες λογοτέχνες, απέναντι στα αποφασιστικά γεγονότα της ελληνικής και ευρωπαϊκής ιστορίας, κατά την περίοδο του πρώτου μισού του 20ού αιώνα».
– Γιατί αποφασίσατε ν’ ασχοληθείτε με τον Καζαντζάκη δημοσιογράφο;
Τον Φεβρουάριο του 2018, πραγματοποιήθηκε το πρώτο διεθνές συνέδριο με θέμα «Ο Νίκος Καζαντζάκης και η πολιτική», υπό την αιγίδα του Προέδρου της Δημοκρατίας Προκόπη Παυλόπουλου, στο αμφιθέατρο του Μουσείου Ακροπόλεως. Στο πλαίσιο της διεξαγωγής του Συνεδρίου ξεκίνησε η έρευνά μου σχετικά με το θέμα ο «Νίκος Καζαντζάκης την εποχή του φασισμού».
Ένα από τα κυριότερα αποτελέσματα της διεξαγωγής του διεθνούς συνεδρίου του 2018 στην Αθήνα, υπήρξε η διαπίστωση ότι τα λεγόμενα δημοσιογραφικά δημοσιεύματα του Νίκου Καζαντζάκη της περιόδου 1925-1941 στον αθηναϊκό Τύπο, σε αντίθεση με τα ταξιδιωτικά του βιβλία της ίδιας εποχής, έμειναν μετά τη λήξη του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου -και ως τις μέρες μας- άγνωστα στο αναγνωστικό κοινό και, επιπλέον, χρησιμοποιήθηκαν πλημμελώς στην έρευνα.
Αυτός ήταν ο λόγος που με οδήγησε στην απόφαση να διευρύνω την έρευνα σε όλο σχεδόν το φάσμα της δραστηριότητας που ανέπτυξε ως δημοσιογράφος ο Καζαντζάκης κατά την περίοδο 1925-1941.
Την ευκαιρία μού την έδωσε το 2023 ο πρόεδρος του Οργανισμού Πολιτισμού και Ανάπτυξης Ποταμιών «η Γκουβερνιώτισσα», δημοσιογράφος Μανόλης Αργυράκης, στο πλαίσιο της πολυσήμαντης έκθεσης που πραγματοποιήθηκε το 2024 στην Κρήτη, «Η ιστορία της Κρήτης μέσα από τον τοπικό Τύπο».
– Ποιες δυσκολίες είχε «το σκάψιμο» των πηγών;
Η πρόοδος της έρευνας έδειξε ότι η σχέση που ανέπτυξε ο Καζαντζάκης με τον αθηναϊκό ημερήσιο Τύπο από το 1925 και μετά, υπήρξε στην ιστορία της ελληνικής δημοσιογραφίας του 20ού αιώνα όχι μόνο χαρακτηριστική, αλλά και μοναδική από ορισμένες απόψεις.
Είχε, όμως, ελάχιστα ερευνηθεί. Η δυσκολία ήταν, συνεπώς, ότι έπρεπε να μελετηθούν τα δημοσιευμένα δημοσιογραφικά κείμενα του Καζαντζάκη στον αθηναϊκό Τύπο σε αντιπαραβολή με τα ταξιδιωτικά βιβλία του. Διότι τα ταξιδιωτικά βιβλία του Καζαντζάκη γράφτηκαν και δημοσιεύτηκαν στις κύριες περιπτώσεις επί τη βάσει των δημοσιογραφικών του κειμένων αργότερα (για τη σοβιετική Ρωσία το 1928, για την Ισπανία του εμφύλιου πολέμου το 1937, για το οδοιπορικό του «Ένα ταξίδι εις την Πελοπόννησον» το 1969).
Με σημαντικές, όμως, διαφοροποιήσεις σε σχέση με τα δημοσιογραφικά του κείμενα για πολιτικούς λόγους και με το πρόσχημα της λογοτεχνικής επένδυσης των ταξιδιωτικών κειμένων του.
– Τι νέο μπορεί ν’ αντλήσει ο αναγνώστης για το έργο και την προσωπικότητα του συγγραφέα από αυτή του την ιδιότητα;
Η σχέση του Νίκου Καζαντζάκη με τον αθηναϊκό Τύπο δεν είχε κίνητρα βιοποριστικά, όπως εσφαλμένα αναφέρεται σε ορισμένα δημοσιεύματα. Τα δημοσιογραφικά κείμενα του Καζαντζάκη για τη σοβιετική Ρωσία του 1925 ή για την Ισπανία στην αρχή του εμφύλιου πολέμου το 1936, το οδοιπορικό του για την Πελοπόννησο και τα άρθρα του στην Καθημερινή για την κοινωνική φυσιογνωμία της Μεγάλης Βρετανίας στην έναρξη των γερμανικών αεροπορικών επιδρομών, εναντίον του Λονδίνου το καλοκαίρι του 1940, ήταν το αποτέλεσμα της αδιάλειπτης παρουσίας του Καζαντζάκη ως διανοουμένου στον ελληνικό κοινωνικοπολιτικό χώρο. Συνεπώς, το σύνολο της δημοσιογραφικής ιστορίας του Καζαντζάκη παρουσιάζει αμείωτο ενδιαφέρον.
Ήδη το 1919, μετά την αποτυχημένη αντιμπολσεβικική εκστρατεία των Συμμάχων στην Ουκρανία και τη Νότια Ρωσία, ο Καζαντζάκης, ως διευθυντικό στέλεχος του νεοσύστατου Υπουργείου Περιθάλψεως, είχε επίσημα πάρει μέρος στο ζήτημα της διάσωσης και εγκατάστασης 150.000 περίπου Ελλήνων Ποντιακής καταγωγής από την περιοχή του Καυκάσου στην Ελλάδα.
– Υπάρχει κάτι από την έρευνά σας που σας εντυπωσίασε;
Εξακολουθεί να με προβληματίζει το γεγονός, γιατί οι ελληνικές κυβερνήσεις αρνήθηκαν μετά τη λήξη του εμφύλιου πολέμου το 1949 να ανανεώσουν στον Καζαντζάκη το διαβατήριό του, με αποτέλεσμα, παρά τις απεγνωσμένες προσπάθειες που κατέβαλε, να μην μπορέσει να επιστρέψει ποτέ πια στη χώρα του.
Ας σημειωθεί ότι τα δημοσιογραφικά δημοσιεύματα του Καζαντζάκη για την Ισπανία του εμφυλίου, το οδοιπορικό του για την Πελοπόννησο του 1937 και η σειρά των άρθρων του για τη Μεγάλη Βρετανία του 1940/1941, υπακούουν ανεπιφύλακτα στην ελληνική κυβερνητική πολιτική γραμμή της περιόδου 1936-1941. Δημοσιεύτηκαν, άλλωστε, όλα στο φιλομεταξικό, την εποχή εκείνη, δημοσιογραφικό όργανο «Η Καθημερινή».
«Τα δημοσιογραφικά κείμενά του, αφορούν και δείχνουν την πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα»
– Ποια πτυχή του ως ανταποκριτή στον αθηναϊκό Τύπο θεωρείτε ότι ήταν η πιο άγνωστη;
Το ζήτημα, όπως ανέφερα προηγουμένως, αφορά τα δημοσιογραφικά κείμενα του Καζαντζάκη στον Τύπο και όχι τα ταξιδιωτικά βιβλία του. Τα δημοσιογραφικά κείμενά του έμειναν άγνωστα στον ενδιαφερόμενο αναγνώστη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Και αντίστοιχα, στην έρευνα δεν αξιοποιήθηκαν επαρκώς. Για τον λόγο αυτό, στο βιβλίο τονίζεται η ανάγκη να πραγματοποιηθεί σήμερα η αυτοτελής έκδοση των δημοσιογραφικών δημοσιευμάτων του Καζαντζάκη, με τον απαιτούμενο ιστορικό και πραγματολογικό σχολιασμό.
Ώστε να είναι σε θέση ο σύγχρονος αναγνώστης να γνωρίσει, να κρίνει και, ανάλογα, να εκτιμήσει την ιδεολογική στάση που διαμόρφωσε ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες λογοτέχνες, απέναντι στα αποφασιστικά γεγονότα της ελληνικής και ευρωπαϊκής ιστορίας, κατά την περίοδο του πρώτου μισού του 20ού αιώνα.
– Πώς αντιμετώπισε ο ίδιος ο Καζαντζάκης τον ρόλο τού δημοσιογράφου;
Πρέπει να τονιστεί ότι το ξεκίνημα του Καζαντζάκη στον χώρο της ταξιδιωτικής λογοτεχνίας, ήταν, το 1928, το αποτέλεσμα των υποχρεώσεων πολιτικής φύσεως που ανέλαβε να υπηρετήσει δημοσιογραφικά. Το χαρακτηριστικότερο έργο του από την άποψη αυτή είναι, αναμφισβήτητα, το ταξιδιωτικό του βιβλίο για την Αγγλία και η σειρά των τριάντα έξι άρθρων του στην Καθημερινή, το καλοκαίρι-φθινόπωρο του 1940. Με άλλα λόγια, η ταξιδιωτική λογοτεχνική παραγωγή του Καζαντζάκη υπήρξε απόρροια της δημοσιογραφικής δραστηριότητας με πολιτικά κριτήρια, που από το 1925 και ύστερα ανέπτυξε.
– Τι αποκαλύπτουν οι δημοσιογραφικές του ανταποκρίσεις για την πολιτική και κοινωνική κατάσταση στην Ελλάδα, την περίοδο 1925-1946;
Στις κυριότερες περιπτώσεις, τα δημοσιογραφικά κείμενα του Καζαντζάκη στον Τύπο αφορούν και δείχνουν την πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα. Είναι δεμένα με κύριες όψεις της ελληνικής πολιτικής ιστορίας κατά την περίοδο 1925-1946. Είναι κείμενα πολιτικά με συγκεκριμένη ιδεολογική και κοινωνική θέση και φόρτιση. Τα χαρακτηρίζουν, εξάλλου, έντονα στοιχεία πολιτιστικής πολιτικής.
Η επιλογή, επί παραδείγματι, του Καζαντζάκη το 1925 να επισκεφθεί με τη δημοσιογραφική ιδιότητα τη σοβιετική Ρωσία, ήταν αποτέλεσμα της κοινής απόφασης του ελληνικού Υπουργείου των Εξωτερικών και του πρέσβη της Σοβιετικής Ένωσης Α.Μ. Ουστίνοφ, στην Αθήνα. Η αποστολή, επίσης, του Καζαντζάκη το 1936 στην Ισπανία του εμφύλιου πολέμου, με τη δημοσιογραφική ιδιότητα, εξυπηρέτησε πολιτικές σκοπιμότητες του μεταξικού καθεστώτος.
Το ακριβώς αντίστοιχο ισχύει για τη σειρά των άρθρων του το 1940, στην Καθημερινή. Αυτά που προέκυψαν ως προσκεκλημένου του Καζαντζάκη από την Κυβέρνηση της Μεγάλης Βρετανίας το 1939.
Μαζί με την έκδοση του ταξιδιωτικού βιβλίου του για την Αγγλία το 1941, τα δημοσιεύματα αυτά εξυπηρέτησαν τα θεμελιώδη πολιτικά συμφέροντα της Μεγάλης Βρετανίας στην Ελλάδα και την ευρύτερη περιοχή της ΝΑ-Ευρώπης, στο ξεκίνημα του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου.
«Η εμπειρία που αποκόμισε ο Καζαντζάκης έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στην πολιτική σκέψη του»
– Χώρες όπως η Σοβιετική Ρωσία ή η Ισπανία, την περίοδο του εμφυλίου, τι ρόλο έπαιξαν στην πολιτική του σκέψη;
Η εμπειρία που αποκόμισε ο Καζαντζάκης από την παραμονή του με τη δημοσιογραφική ιδιότητα στη σοβιετική Ρωσία ή στην Ισπανία, κατά το πρώτο εξάμηνο του 1936 και στη Μεγάλη Βρετανία στην έναρξη του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου το 1939, έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στην πολιτική σκέψη του.
Άριστη απόδειξη για το γεγονός αυτό, αποτελεί η επίδραση που άσκησε η δημοσιογραφική του εμπειρία και ο τρόπος που αυτή αποτυπώθηκε στο μυθιστορηματικό έργο του, μετά το 1946.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το μυθιστόρημά του «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται». Το έργο γράφεται μέσα στον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο, με θέμα το επίκαιρο, την εποχή εκείνη, πολιτικό ζήτημα της δολοφονίας ενός εκπροσώπου της Τέχνης, για ιδεολογικούς και πολιτικούς λόγους.
Συγκεκριμένα: στις 11 Ιανουαρίου 1937, σπεύδει ο Καζαντζάκης από την Ισπανία και με το μνημειώδες άρθρο του «Φρειδερίκος Γκαρθία Λόρκα. Ο Ισπανός ποιητής που σκοτώθηκε», κάνει στο ελληνικό κοινό γνωστή από τις στήλες της Καθημερινής τη δολοφονία του Λόρκα. Έντεκα χρόνια αργότερα, το 1948, η προβληματική του ζητήματος που αφορά την «εκτέλεση του ποιητή» για πολιτικούς λόγους, βρήκε στο μυθιστόρημα «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» τη θεματική ανάπτυξή της, με παγκόσμια αναγνώριση για τη λογοτεχνική αξία το έργου.
– Γιατί κάνατε ιδιαίτερη αναφορά στα χρόνια της άτυπης εξορίας του στη Γαλλία;
Για δύο κυρίως λόγους: πρώτα – πρώτα, επειδή το ζήτημα της άρνησης των ελληνικών κυβερνήσεων να ανανεώσουν μετά το 1949 το διαβατήριο του Καζαντζάκη, με αποτέλεσμα να μην μπορέσει ο Έλληνας συγγραφέας να επιστρέψει στη χώρα του, σχετίζεται άμεσα με την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου και την πολιτική ατμόσφαιρα που επικράτησε στην Ελλάδα, τη δεκαετία του 1950.
Σήμερα, μια περίπου εβδομηκονταετία μετά τον θάνατο του Καζαντζάκη, επιβάλλεται να φέρει η έρευνα στο φως της δημοσιότητας ένα μέρος, τουλάχιστον, των επιστολών που απηύθυνε ο Καζαντζάκης από τον τόπο της άτυπης εξορίας του, τη Γαλλία, και ζητούσε την ανανέωση του διαβατηρίου του.
Ο δεύτερος λόγος είναι το γεγονός ότι ο Καζαντζάκης έδωσε ως λογοτέχνης το κύριο μυθιστορηματικό έργο του μετά την αναγκαστική απομάκρυνσή του τον Σεπτέμβριο του 1946, ως ανεπιθύμητου προσώπου από το έδαφος της Μεγάλης Βρετανίας και την άρνηση των ελληνικών κυβερνήσεων να ανανεώσουν το διαβατήριό του.
Ας περιοριστούμε να αναφέρουμε ότι ο γνωστός Σουηδός ελληνιστής Börje Knös, επισκέπτεται το 1947 και το 1948 τον Καζαντζάκη στο σπίτι του στην Αντίμπ της Κυανής Ακτής, στη Γαλλία.
Αναπτύσσει στενή επαφή και φιλία μαζί του και κατά την περίοδο 1949-1955, μεταφράζει στα σουηδικά πέντε μυθιστορήματα του Καζαντζάκη. Το μυθιστόρημα, λόγου χάρη, «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται», δημοσιεύται για πρώτη φορά το 1950 στα σουηδικά και μόνο το 1954 εκδίδεται στο πρωτότυπο, από τις εκδόσεις Δίφρος, στην Ελλάδα.