Αν αγαπάτε την «Οδύσσεια» και θα θέλατε να δείτε ένα spin-off της δημοφιλέστερης ταινίας του φετινού καλοκαιριού, ο Ντένις ΜακΝτόναλντ σάς έχει καλά νέα.
Μια νέα εκδοχή του ομηρικού έπους φαίνεται πως έχει ήδη γραφτεί. Αρκεί να ανοίξετε μια Βίβλο για να δείτε πώς ο Όμηρος μοιάζει να διαμόρφωσε ορισμένες από τις δημοφιλέστερες ιστορίες για τον Ιησού, σε σημαντικά τμήματα της Καινής Διαθήκης, υποστηρίζει ο Ντένις ΜακΝτόναλντ ο οποίος είναι μελετητής της Βίβλου.
Η υπερπαραγωγή του Κρίστοφερ Νόλαν έχει πυροδοτήσει ποικίλες συζητήσεις για τη “ιστορία”, για την επιλογή μιας μαύρης ηθοποιού για τον ρόλο της “Ωραίας Ελένης” και ενός τρανς ηθοποιού στον ρόλο ενός Έλληνα πολεμιστή. Ωστόσο, ο ΜακΝτόναλντ, βρίσκεται στο επίκεντρο μιας λιγότερο γνωστής διαμάχης γύρω από το έργο του Ομήρου, η οποία υπάρχει εδώ και χρόνια.
Ο Ιησούς ως ο… απόλυτος υπερήρωας
Ο ΜακΝτόναλντ και μια μικρή ομάδα άλλων ειδικών στη Βίβλο υποστηρίζουν ότι το «DNA» των ομηρικών επών είναι διάσπαρτο σε ολόκληρη την Καινή Διαθήκη. Κλασικές βιβλικές ιστορίες, όπως εκείνη του Ιησού που περπατά πάνω στο νερό και συναντά έναν δαιμονισμένο άνδρα που ζει ανάμεσα στους τάφους, αλλά και η ιστορία του Παύλου, ο οποίος μετά από ένα ναυάγιο εκλαμβάνεται ως θεός, αντλούν έμπνευση από την «Οδύσσεια» και την «Ιλιάδα», υποστηρίζουν, σύμφωνα με το CNN.
Οι συγγραφείς αυτών των βιβλικών αφηγήσεων δεν αντέγραφαν τον Όμηρο, λέει ο ΜακΝτόναλντ. Ο ίδιος Πιστεύει ότι χρησιμοποιούσαν τη μίμηση, μια συνηθισμένη λογοτεχνική τεχνική της εποχής, για να ενισχύσουν αφηγηματικά τη μορφή του Ιησού, ώστε να μπορεί να ανταγωνιστεί τους μυθολογικούς ήρωες των Ελλήνων και των Ρωμαίων. Το ομηρικό έπος γράφτηκε πριν από σχεδόν 3.000 χρόνια, πολλούς αιώνες πριν πάρει την τελική της μορφή η Καινή Διαθήκη. Οι συγγραφείς ήθελαν να παρουσιάσουν τον Ιησού ως τον «απόλυτο υπερήρωα», λέει ο ΜακΝτόναλντ.
«Σκοπός πολλών από αυτές τις ιστορίες είναι να δείξουν ότι ο Ιησούς είναι ανώτερος από τον Αχιλλέα, τον Οδυσσέα, τον Ερμή και άλλους», λέει ο ΜακΝτόναλντ στο CNN, αναφερόμενος σε διάσημες μορφές της ελληνικής μυθολογίας. «Ο Ιησούς δεν είναι μόνο ανώτερος από τους ομηρικούς ήρωες. Είναι επίσης εξυπνότερος και πιο συμπονετικός».
Η θεία έμπνευση και οι “αφανείς συγγραφείς του Θεού”
Οι απόψεις του ΜακΝτόναλντ έρχονται σε αντίθεση με τον τρόπο με τον οποίο πολλοί μελετητές της Βίβλου αντιμετώπιζαν παραδοσιακά τη δημιουργία της Καινής Διαθήκης. Παρότι ορισμένοι ειδικοί υποστηρίζουν ότι η επιρροή του Ομήρου μπορεί να εντοπιστεί σε ορισμένα χωρία, οι περισσότεροι θεωρούν ότι οι βασικές πηγές των επιστολών της Καινής Διαθήκης προέρχονται από τις εβραϊκές γραφές και τις προφορικές παραδόσεις. Αυτές βασίζονταν σε μαρτυρίες σχετικά με τις θεραπείες και τις παραβολές του Ιησού και μεταδίδονταν από τη μία γενιά στην επόμενη.
Παρόλα αυτά, οι ισχυρισμοί του ΜακΝτόναλντ έχουν σημασία, εν μέρει εξαιτίας δύο αντίθετων κινημάτων. Από τη μία πλευρά, στις Ηνωμένες Πολιτείες υπάρχει μια εθνική προσπάθεια να καταστεί υποχρεωτική η διδασκαλία της Βίβλου στα δημόσια σχολεία και να αναρτώνται οι Δέκα Εντολές σε δημόσιους χώρους. Για ορισμένους χριστιανούς στις ΗΠΑ, η Βίβλος αποτελεί προϊόν θείας έμπνευσης και βασικό σημείο αναφοράς για την κατανόηση της αμερικανικής ταυτότητας.
Από την άλλη, αυξάνεται η δημόσια επίγνωση, με τη συμβολή μελετητών, ότι η Καινή Διαθήκη διαμορφώθηκε από εκείνους που ένας ειδικός αποκαλεί «τους αφανείς συγγραφείς του Θεού». Οι ερευνητές αυτοί υποστηρίζουν ότι οι ιστορίες της Καινής Διαθήκης δεν διαμορφώθηκαν μόνο από τους συγγραφείς της, αλλά επηρεάστηκαν επίσης από τα «χαμένα Ευαγγέλια», που δεν συμπεριλήφθηκαν στον βιβλικό κανόνα, καθώς και από τη στωική και την πλατωνική φιλοσοφία της εποχής.
“Στην εποχή του ο Όμηρος ήταν ό,τι είναι σήμερα για εμάς ο Σαίξπηρ”
Η σύγκρουση μεταξύ αυτών των δύο κινημάτων περιστρέφεται γύρω από ερωτήματα που οι άνθρωποι θέτουν εδώ και αιώνες: Ποιος συνέθεσε τη Βίβλο; Ο Θεός ή οι άνθρωποι; Ή μήπως και οι δύο; Επηρέασε ο Όμηρος τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάστηκε ο Ιησούς;
Οι μελετητές που υποστηρίζουν ότι ο Όμηρος επηρέασε τη Βίβλο δεν αποτελούν περιθωριακές φωνές. Μάλιστα, διαθέτουν και ορισμένα ιστορικά επιχειρήματα για να στηρίξουν της θεωρία τους. Θα ήταν δύσκολο για τους πρώτους συγγραφείς της Καινής Διαθήκης να ξεφύγουν από την επιρροή του Ομήρου, λένε ορισμένοι ειδικοί. Τα ομηρικά έπη ήταν, σύμφωνα με τη μελετήτρια της Βίβλου Μάργκαρετ Μ. Μίτσελ, «το θεολογικό εγχειρίδιο και το πολιτισμικό πρότυπο του ελληνορωμαϊκού κόσμου».
Τα παιδιά στη Ρώμη αποστήθιζαν τον Όμηρο στο σχολείο. Υπόδουλοι άνθρωποι απήγγελλαν την ποίησή του σε πολυτελή συμπόσια που διοργάνωναν οι κύριοί τους. Πολιτικοί παρέθεταν στίχους του Ομήρου και τα σπίτια διακοσμούνταν με τοιχογραφίες που απεικόνιζαν τον Οδυσσέα και άλλους ομηρικούς χαρακτήρες.
Στην εποχή του, ο Όμηρος ήταν ό,τι είναι σήμερα για εμάς ο Σαίξπηρ: μια αναπόφευκτη επιρροή ακόμη και για εκείνους που δεν τον είχαν διαβάσει, επισημαίνει μία μελετήτρια.
«Λέω στους φοιτητές μου: Ανεξάρτητα από το σχολείο στο οποίο πήγατε ή από το επίπεδο της εκπαίδευσής σας, συνήθως έχετε έρθει με τον έναν ή τον άλλο τρόπο σε επαφή με τον Σαίξπηρ», λέει η Ρόμπιν Φέιθ Γουόλς, μελετήτρια του πρώιμου χριστιανισμού στο Πανεπιστήμιο του Μαϊάμι.
«Ακόμη και αν δεν έχετε διαβάσει Σαίξπηρ, έχετε έρθει σε επαφή με ορισμένες από τις βασικές ιστορίες του», λέει στο CNN, επικαλούμενη την ταινία του 1999 «10 Things I Hate About You», η οποία βασίζεται στο έργο του Σαίξπηρ «Το Ημέρωμα της Στρίγγλας».
Η Γουόλς επισημαίνει ότι η οπτική του ΜακΝτόναλντ για την Καινή Διαθήκη δεν είναι μοναδική μεταξύ των μελετητών της Βίβλου.
«Η ιδέα ότι ο Ιησούς παρουσιάζεται ως μια μορφή ήρωα δεν απέχει πολύ από την πραγματικότητα. Οποιοσδήποτε στον αρχαίο κόσμο είχε επαρκή μόρφωση ώστε να γράψει λογοτεχνία θα είχε διαβάσει Όμηρο», αναφέρει.
Ορισμένοι μελετητές, ωστόσο, διαφωνούν με τον ΜακΝτόναλντ ως προς την έκταση της επιρροής του Ομήρου στην Καινή Διαθήκη. Ο ΜακΝτόναλντ υποστηρίζει ότι η επίδραση του Ομήρου μπορεί να εντοπιστεί σε τρία βιβλία της Καινής Διαθήκης: στο Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο, στο Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο και στις Πράξεις των Αποστόλων.
Ωστόσο, παρότι η Γουόλς θεωρεί εύλογο να υποστηρίξει κανείς ότι ο Όμηρος άσκησε κάποια επιρροή στον τρόπο με τον οποίο διαμορφώθηκε η μορφή του Ιησού, δεν υιοθετεί το πλήρες εύρος και τη λεπτομέρεια των συγκρίσεων του ΜακΝτόναλντ.
Ένας άλλος μελετητής, ο Ρόμπερτ Ράμπελ, κατηγορεί τον ΜακΝτόναλντ ότι προχωρά σε «υπερβολική ανάλυση» και σε «τραβηγμένες συγκρίσεις». Οι πρώτοι χριστιανοί συγγραφείς δεν θα διακινδύνευαν να συνδέσουν τον Ιησού με τον Οδυσσέα, έναν χαρακτήρα του οποίου η πανουργία, η σκληρότητα και η δολιότητα ήταν ευρέως γνωστές στον κόσμο της πρώτης χριστιανικής Εκκλησίας, υποστηρίζει η Μίτσελ, καθηγήτρια πρώιμου χριστιανισμού στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου του Σικάγου.
«Οι ομηρικές αφηγήσεις βρίσκονταν παντού στον αρχαίο κόσμο και οι πρώτοι πιστοί στον Χριστό ασφαλώς δεν ήταν απομονωμένοι από αυτή τη διάχυτη επιρροή», λέει η Μίτσελ στο CNN. «Ωστόσο, η θέση ότι μεγάλα τμήματα της Καινής Διαθήκης βασίζονται σε λογοτεχνικό δανεισμό, μίμηση και επανερμηνεία του Ομήρου είναι κατάφωρα υπερβολική».
Τι κοινά έχουν “Οδύσσεια” και Βίβλος;
Αν έχετε διαβάσει την «Οδύσσεια» ή έχετε δει την ταινία, μπορείτε να κρίνετε μόνοι σας. Ανοίξτε την Καινή Διαθήκη και εξετάστε τα στοιχεία.
Η Γουόλς εντοπίζει μία σαφή σύνδεση ανάμεσα στον Όμηρο και στις αφηγήσεις για τον Ιησού. Η «Οδύσσεια» και τα Ευαγγέλια χρησιμοποιούν ένα κοινό αφηγηματικό τέχνασμα, καθώς τόσο ο Οδυσσέας όσο και ο Ιησούς λειτουργούν σαν μυστικοί πράκτορες. Αποκρύπτουν την ταυτότητά τους ακόμη και από τους πιο κοντινούς τους ανθρώπους.
Στην «Οδύσσεια», ο Οδυσσέας λέει στον Κύκλωπα, το τέρας που συναντά μέσα σε μια σπηλιά, ότι το όνομά του είναι «Κανένας». Όταν επιστρέφει στην πατρίδα του, την Ιθάκη, μεταμφιέζεται σε ζητιάνο και κρύβει την ταυτότητά του από τη σύζυγό του, την Πηνελόπη, αλλά και από τον πιο πιστό υπηρέτη του, τον Εύμαιο.
Σε ολόκληρη την αφήγηση των Ευαγγελίων, ο Ιησούς αρχικά αποκρύπτει την ταυτότητά του ως Μεσσίας ακόμη και από τους στενότερους μαθητές του. Η απόκρυψη αυτή είναι γνωστή ως «μεσσιανικό μυστικό». Ακόμη και όταν ο Ιησούς επιτελεί θαύματα, ζητά από τους μαθητές του να μην το πουν σε κανέναν, αναφέρει η Γουόλς.
Οι ήρωες και των δύο ιστοριών προστατεύουν την ταυτότητά τους στο πλαίσιο μιας στρατηγικής επιλογής που θα τους βοηθήσει να ολοκληρώσουν την αποστολή τους: ο Οδυσσέας να εκδικηθεί τους μνηστήρες της γυναίκας του και ο Ιησούς να εκπληρώσει την αποστολή του, επισημαίνει η Γουόλς.
Ένας αναγνώστης του Κατά Μάρκον Ευαγγελίου, για παράδειγμα, θα μπορούσε να αναγνωρίσει τις ομηρικές απηχήσεις στις προσπάθειες του Ιησού να αποκρύψει την ταυτότητά του, λέει η ίδια.
«Ακριβώς έτσι παρουσιάζεται ο Οδυσσέας σε ολόκληρο το έργο του Ομήρου», αναφέρει. «Δεν αποκαλύπτει ποιος είναι μέχρι να είναι έτοιμος να το κάνει, και αυτό ακριβώς κάνει ο ήρωας. Πρόκειται για ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα που δείχνει ότι ο συγγραφέας του Κατά Μάρκον Ευαγγελίου είχε διαβάσει Όμηρο. Είχε διαβάσει την “Οδύσσεια” και είχε δει ότι ο ήρωας αποκαλύπτει την ταυτότητά του όταν είναι έτοιμος».
Ο ΜακΝτόναλντ παραπέμπει και σε ένα άλλο γνωστό χωρίο της Καινής Διαθήκης, το οποίο αφορά τον Παύλο, έναν από τους θεμελιωτές της πρώτης Εκκλησίας.
Σε ένα απόσπασμα από τις Πράξεις των Αποστόλων, ο Παύλος ναυαγεί ενώ ταξιδεύει προς τη Ρώμη. Καταφέρνει να σωθεί φτάνοντας σε ένα νησί, όπου οι κάτοικοι τον περνούν για θεό, αφού επιβιώνει από το δάγκωμα μιας οχιάς.
Στην «Οδύσσεια», ο εξαντλημένος και ταλαιπωρημένος Οδυσσέας ναυαγεί και ξεβράζεται σε μια ακτή, όπου συναντά μια πριγκίπισσα, τη Ναυσικά. Αφού ο Οδυσσέας λούζεται για να απομακρύνει το αλάτι και τη βρωμιά του ναυαγίου, η πριγκίπισσα αναρωτιέται φωναχτά μήπως είναι θεός.
«Και στις δύο περιπτώσεις έχουμε έναν άνθρωπο που επιβιώνει από ναυάγιο και στη συνέχεια εκλαμβάνεται ως θεότητα», λέει ο ΜακΝτόναλντ.
Ο ΜακΝτόναλντ επισημαίνει και άλλες ομοιότητες στην πλοκή ανάμεσα στο ομηρικό έπος και την Καινή Διαθήκη.
Στην «Οδύσσεια», ο Οδυσσέας πέφτει σε βαθύ ύπνο στο κατάστρωμα του πλοίου του, την ώρα που προκύπτει μια επικίνδυνη κατάσταση στη θάλασσα. Το περιστατικό αυτό, σύμφωνα με τον ΜακΝτόναλντ, ενέπνευσε την ευαγγελική αφήγηση στην οποία ο Ιησούς κοιμάται πάνω σε ένα προσκέφαλο στην πρύμνη του πλοίου, ενώ μαίνεται σφοδρή καταιγίδα.
Σε ένα άλλο χωρίο, ο Ιησούς περπατά πάνω στο νερό. Η ιστορία αυτή μιμείται, κατά τον ίδιο, τον θεό Ερμή, ο οποίος στην «Οδύσσεια» πετά πάνω από τη θάλασσα.
Τέλος, σε μία από τις πιο συγκινητικές σκηνές του Ευαγγελίου, ο Ιησούς χρίεται με μύρο από μία γυναίκα στο Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο. Η σκηνή αυτή παρουσιάζει ομοιότητες με την ιστορία του χρίσματος του Οδυσσέα από μια ηλικιωμένη γυναίκα στη ραψωδία 19 της «Οδύσσειας», υποστηρίζει ο ΜακΝτόναλντ.
Ιησούς εναντίον Οδυσσέα
Υπάρχει ακόμα ένα σημείο σύγκρισης ανάμεσα στον Όμηρο και τη Βίβλο, η οποία αναδεικνύει τις ομοιότητες μεταξύ του Ιησού και του Οδυσσέα, ενώ παράλληλα υποστηρίζει την ανωτερότητα του Ιησού, λέει ο ΜακΝτόναλντ. Η σύγκριση αυτή αφορά κάποιες… τρομακτικές ιστορίες.
Σε μία ανατριχιαστική σκηνή, ο Ιησούς συναντά έναν δαιμονισμένο άνδρα που ζει σε σπηλιές ή τάφους. Όταν τον ρωτά ποιο είναι το όνομά του, εκείνος απαντά: «Το όνομά μου είναι Λεγεών, γιατί είμαστε πολλοί». Ο άνδρας είναι τόσο δυνατός, ώστε ακόμη και οι αλυσίδες δεν μπορούν να τον συγκρατήσουν. Πρόκειται για μία από τις ελάχιστες σκηνές στη Βίβλο όπου ο Ιησούς δυσκολεύεται να θεραπεύσει κάποιον. Τελικά, όμως, τον θεραπεύει και διώχνει τα δαιμόνια σε ένα κοπάδι χοίρων, οι οποίοι πέφτουν από έναν γκρεμό και πνίγονται.
Στο ταξίδι του προς την Ιθάκη, ο Οδυσσέας συναντά δύο τέρατα, με διαφορετική κατάληξη. Οι σκηνές αυτές εμφανίζονται τόσο στο επικό ποίημα όσο και στην ταινία του Νόλαν. Συναντά τον Κύκλωπα μέσα σε μια σπηλιά και την Κίρκη, μια πανίσχυρη μάγισσα που παρασύρει τους άνδρες του στην καταστροφή. Ο Οδυσσέας τυφλώνει τον Κύκλωπα και ξεφεύγει από την Κίρκη με τη βοήθεια ενός μαγικού βοτάνου, όχι όμως προτού χάσει ορισμένους από τους συντρόφους του.
«Ο Μάρκος ήθελε οι αναγνώστες του να αντιληφθούν ότι ο Ιησούς ήταν καλύτερος και ισχυρότερος ήρωας από τους ήρωες του Ομήρου. Ενώ ο Οδυσσέας τύφλωσε ένα τέρας, ο Ιησούς θεράπευσε ένα τέρας από την παραφροσύνη του», γράφει ο ΜακΝτόναλντ στο βιβλίο του «Mythologizing Jesus». «Ο Ιησούς είναι ένας ήρωας της συμπόνιας».
Ο ΜακΝτόναλντ, ο πατέρας του οποίου ήταν φονταμενταλιστής ιεροκήρυκας, λέει ότι ορισμένοι συνάδελφοί του τον έχουν απομονώσει εξαιτίας των ισχυρισμών του. Αστειεύεται ότι μερικοί από τους επικριτές του πάσχουν από «Ομηροφοβία», δηλαδή από υπερβολική αντίδραση στην ιδέα ότι ο Όμηρος άσκησε έντονη επιρροή σε τμήματα της Καινής Διαθήκης.
Ο ίδιος θεωρεί επικίνδυνο να υποστηρίζει κανείς ότι η Καινή Διαθήκη είναι αποτέλεσμα θείας έμπνευσης.
«Από τη στιγμή που κάποιος ισχυρίζεται ότι έχει λάβει αποκαλύψεις από τον Θεό, είναι πιθανό να ακολουθήσουν αλαζονεία και ακόμη χειρότερα, κοινωνικός ανταγωνισμός», λέει. «Τα Ευαγγέλια της Καινής Διαθήκης είναι εκλεπτυσμένα και δημιουργικά κείμενα πρώιμων χριστιανών διανοουμένων, οι οποίοι διαμόρφωσαν τη μορφή του Ιησού και τη διδασκαλία του έτσι ώστε να ανταποκρίνονται στις ανθρώπινες προκλήσεις που αντιμετώπιζαν οι αναγνώστες τους στην αρχαιότητα».
Τι συμβαίνει, όμως, όταν λες σε κάποιον ότι η Καινή Διαθήκη αποτελεί λογοτεχνικό δημιούργημα; Υπάρχουν άνθρωποι των οποίων η πίστη στηρίζεται στην πεποίθηση ότι η Βίβλος είναι αλάθητη και οι οποίοι λένε ότι η ζωή τους μεταμορφώθηκε χάρη στην πίστη πως «η Γραφή είναι θεόπνευστη».
Η Γουόλς, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Μαϊάμι, διατυπώνει μια διαφορετική άποψη.
Όπως λέει, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι όλα όσα γνωρίζουμε για το παρελθόν μάς έχουν μεταδοθεί από ανθρώπους και ότι οι άνθρωποι συχνά δυσκολεύονται να ερμηνεύσουν τα γεγονότα και να προσδώσουν νόημα σε βαθιές εμπειρίες.
«Αντί να υπονομεύει την πίστη, η αναγνώριση αυτών των ανθρώπινων αποτυπωμάτων κάνει, για ορισμένους αναγνώστες, τα κείμενα πιο ενδιαφέροντα και, κατά κάποιον τρόπο, πιο οικεία», αναφέρει.
Η συζήτηση γύρω από τα ομηρικά έπη δεν είναι καθόλου καινούργια. Σύμφωνα με ιστορικούς, οι άνθρωποι στην αρχαιότητα διαφωνούσαν για τα μέρη στα οποία ταξίδεψε ο Οδυσσέας, αλλά και για το κατά πόσο η σύζυγός του, η Πηνελόπη, του παρέμεινε πιστή. Ο Σενέκας, ο Ρωμαίος φιλόσοφος, υποστήριζε ότι οι άνθρωποι παρερμήνευαν διαρκώς το μήνυμα των ομηρικών επών.
Η επιτυχία της «Οδύσσειας» δείχνει ότι το κοινό εξακολουθεί να έχει λόγους να επιστρέφει στις κινηματογραφικές αίθουσες. Αναδεικνύει, όμως, και κάτι βαθύτερο: μπορεί να μη φοράμε πια χιτώνες ούτε να διασχίζουμε «οινοπές» θάλασσες γεμάτες τέρατα, όμως η ανθρώπινη φύση δεν έχει αλλάξει.
Ο αινιγματικός Όμηρος εξακολουθεί, αιώνες μετά, να μας προβληματίζει και να μας εμπνέει.