Η πιο εξαιρετική πνευματική φυσιογνωμία της Αιγύπτου, γράφει ο Νίκος Καζαντζάκης είναι χωρίς άλλο ο ποιητής Κωνσταντίνος Καβάφης. Στο μεσόφωτο του αρχοντικού σπιτιού του προσπαθούσα να διακρίνω τη μορφή του. Ανάμεσα μας, είναι ένα μικρό τραπεζάκι, γιοματο ποτήρια με χιώτικη μαστίχα και ουίσκι- και πίνουμε.
Μιλούμε για πλήθος πρόσωπα και ιδέες, γελούμε, σωπαίνουμε, και πάλι αρχίζει, με κάποια προσπάθεια η κουβέντα. Εγώ πολεμώ να κρύψω στο γέλιο τη χαρά και τη συγκίνηση μου. Να ένας άνθρωπος μπροστά μου, άρτιος που τελεί τον άθλο της τέχνης με υπερηφάνεια και σιωπή, αρχηγός ερημίτης και υποτάσσει την περιέργεια, τη φιλοδοξία και τη φιληδονία στον αυστηρό ρυθμό μιας επικούρειας ασκητικής.
Έπρεπε να είχε γεννηθεί στο 15ο αιώνα στη Φλωρεντία, καρδινάλιος, μυστικοσύμβουλος του Πάπα, έκτακτος απεσταλμένος στο Παλάτι του Δόγη, στη Βενετία, και επι πολλά χρόνια, πίνοντας, αγαπώντας, χαζεύοντας στα κανάλια, γράφοντας, σωπαίνοντας – να διαπραγματεύεται τις πιο σατανικές και πολύπλοκες και σκανδαλώδεις υποθέσεις της Καθολικής εκκλησίας.
Ξεχωρίζω στα σκοτεινά πάνω στο ταβάνι, τη φυσιογνωμία του και τα ωραία μαύρα μάτια, ξάφνου αστράφτουν, μόλις πέσει απάνω τους μια μια μικρή αχτίδα από το φως των κεριών, και κάποτε παλι γέρνει, ολο φινέτσα, παρακμή και κούραση.
Η φωνή του είναι γεμάτη ακκισμούς και χρώμα- και χαιρουμαι μια τέτοια φωνή να διατυπώνεται η πονηρή, όλο κοκεταρία, βαμμένη, στολισμένη γραία αμαρτωλή ψυχή του. Έτσι που για πρώτη φορά τον βλέπω απόψε και τον ακούω, νοιώθω πόσο σοφα μια τέτοια πολύπλοκη, βαρυφορτωμένη ψυχή της άγιας παρακμής, κατόρθωσε να βρει τη φόρμα της – την τέλεια που τις ταιριάζει – στη τέχνη και να σωθεί.
Ο εξαιρετικά πρόχειρος μα σοφά μελετημένος στίχος του Καβάφη, η θεληματικά αλλοπρόσαλλη γλώσσα του, η απλοϊκή ρίμα του, είναι το μόνο σώμα που μπορούσε πιστά να περικαλύψει και να φανερώσει την ψυχή του.
Σώμα και ψυχή στα τραγούδια του είναι ένα. Σπάνια στην ιστορία της φιλολογίας μας, μια τέτοια ενότητα υπήρξε τοσο αρμονικά τέλεια. Ο Καβάφης είναι από τα τελευταία άνθη ενός πολιτισμού. Με διπλά ξεθωριασμένα φύλλα, με μακρύ ασθενικό κοτσάνι , δίχως σπόρο. Ο Καβάφης εχει τα τυπικά χαρακτηριστικά ενός εξαιρετικού ανθρώπου της παρακμής- σοφός, ειρωνικός, ηδονιστής, γόης, γιομάτος μνήμη. Ζει σαν αδιάφορος σαν θαρραλέος. Κοιτάζει ξαπλωμένος σε μια μαλακή πολυθρόνα από το παράθυρο του και περιμένει τους Βαρβάρους που προβάλλουν. Κρατάει περγαμηνή με λεπτά καλλιγραφημένα εγκώμια, είναι ντυμένος γιορτινά, βαμμένος με προσοχή και περιμένει, Μα οι βάρβαροι δεν έρχονται, κι αναστενάζει κατά το βράδυ, ήσυχα, και χαμογελά ειρωνικά για την απλοϊκότητα της ψυχής του να ελπίζει.
Κοιυαζω αποψε και χαιρουμαι τη γεναια αυτή ψυχη που αποχαιρετα αργα, παθητικα, χωρις δυναμη και χωρις λιποψυχια, της Αλεκανδεια που χανει.
– Μα δεν πινετε καθολου! Είναι χιωυικη σας ορκιζομαι! Γιατι σωπασατε.
Σκυβει και μου γιομίζει το ποτηρι, και το ματι του για μια στιγμη ελαμψε με σαρκασμο και ευγενεια. Μα εγω σωπαινα, γιατι συλλογιζομουν το θαυμαστο του τραγουδι Απολειπειν ο Θεος Αντωνιον και δεν του αποκρινομουν , γιατι το ελεγα σιγα σιγα μεσα μου :
Σαν έξαφνα, ώρα αόρατος μεσάνυχτ’, ακουσθεί
θίασος να περνά
με μουσικές εξαίσιες, με φωνές
την τύχη σου που ενδίδει πια, τα έργα σου
που απέτυχαν, τα σχέδια της ζωής σου
που βγήκαν όλα πλάνες, μη ανοφέλετα θρηνήσεις.
Σαν έτοιμος από καιρό, σα θαρραλέος,
αποχαιρέτα την, την Αλεξάνδρεια που φεύγει.
Προ πάντων να μη γελασθείς, μην πεις πως ήταν
ένα όνειρο, πως απατήθηκεν η ακοή σου
*Από το αρχείο του Κώστα Φασουλά