Μια μεγάλη μορφή της ιταλικής αρχαιολογίας του 20ού αιώνα, που εργάστηκε στην ανασκαφή της Φαιστού, τη δεκαετία του ΄50, η Paola Pelagatti, έφυγε από τη ζωή, στα 99 της χρόνια.
Η Paola Pelagatti γεννήθηκε στη Μπολόνια το 1927. Φοίτησε στο Πανεπιστήμιο της πόλης της, από όπου αποφοίτησε το 1949, με διατριβή πάνω στη λακωνική κεραμική. Στη συνέχεια, με υποτροφία του Υπουργείου Εξωτερικών, φοίτησε στην École du Louvre.
Το 1950, κέρδισε έναν διαγωνισμό για την εισαγωγή της στην Αρχαιολογική Σχολή της Ρώμης και ολοκλήρωσε το τρίτο έτος της στην Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή, στην Αθήνα. Από τον Ιανουάριο του 1954 έως τον Μάρτιο του 1961, εργάστηκε στη Σχολή ως γραμματέας-βιβλιοθηκάριος.
Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, συμμετείχε στις ανασκαφές στη Φαιστό υπό τη διεύθυνση του Doro Levi και συνεργάστηκε στην ταξινόμηση της μινωικής κεραμικής.
Σε μια συνέντευξή της, αποτύπωνε όχι μόνο εικόνες από την ανασκαφή υπό τον διάσημο αρχαιολόγο, αλλά πρόσωπα και πράγματα μιας εποχής, στη δεκαετία του ΄50, στο νησί μας αλλά και την Ελλάδα.
Στο κτήριο της οδού Άλμπερτ στο Ηράκλειο
«Το να βρίσκεσαι στην Κρήτη -έλεγε σε συνέντευξή της που φιλοξενεί η ιταλική Αρχαιολογική Σχολή- σήμαινε επίσης να περνάς μέρες στο κτήριο της οδού Άλμπερτ στο Ηράκλειο, εκείνο το όμορφο σπίτι με τις αυλές, ένα μεγάλο σιντριβάνι και την κύρια πτέρυγα με αίθουσα στο δεύτερο όροφο, με το διαμέρισμα για το χαρέμι, με παράθυρα που προεξείχαν στον δρόμο (οδός Halbherr), αλλά ήταν καλυμμένα με πράσινα ξύλινα πλέγματα με λοξές λωρίδες, χαρακτηριστικά ενός κόσμου όχι και τόσο μακρινού, δεδομένου ότι η απελευθέρωση του νησιού από την τουρκική κυριαρχία είχε γίνει στις αρχές του αιώνα. Ο διευθυντής (σ.σ. Doro Levi) εκτιμούσε πολύ το διαμέρισμα για το χαρέμι που είχε μετατρέψει σε διαμέρισμά του.
Σε αυτό το ιδιαίτερο σπίτι, μπορούσες επίσης να συναντήσεις μοναδικούς επισκέπτες του Doro Levi, όπως τον εμίρη Chehab, που περνούσε από το Λίβανο μεταξύ Παρισιού και Βηρυτού, και ενδιαφερόταν για την κρητική αρχαιολογία. Ένας μικρός, διακεκριμένος κύριος που, φυσικά, μιλούσε γαλλικά.
Εκείνη την εποχή, μαζί μας ήταν και η Licia και ο δάσκαλος Vlad, που ήρθαν από τη Λήμνο, όπου η Licia συμμετείχε στις εργασίες της αποστολής. Το Ηράκλειο για τους αρχαιολόγους ήταν σχεδόν σταυροδρόμι, όπου πέρασε και ο Bernabò Brea».
Οι σχέσεις με την Εφορία Αρχαιοτήτων Ηρακλείου και ο πάντα παρόν Άρθουρ Έβανς
Η Paola Pelagatti είχε αναφερθεί, επίσης, για τις σχέσεις που είχε η Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή με την Εφορία Αρχαιοτήτων Ηρακλείου.
«Στη Φαιστό -έλεγε- οι σχέσεις με την Εφορεία ήταν εξαιρετικές: ο Έφορος Νικόλαος Πλάτων και ο αναπληρωτής του, Στυλιανός Αλεξίου, ερχόταν στη Φαιστό και γευμάτιζαν μαζί μας στη βεράντα του σπιτιού της ανασκαφής, με τον Levi στο κεφάλι του τραπεζιού που τους διασκέδαζε.
Αλλά οι δύο ήταν, επίσης, ενδιαφερόμενοι και (όποτε ήταν δυνατόν!) έκαναν ερωτήσεις για τα διάσημα «γέμισματα» από σκυρόδεμα μετά τους σεισμούς που καθόριζαν τις φάσεις του Μεσομινωικού από τον Doro Levi, οι οποίες, όπως είναι γνωστό, ήταν σε αντίθεση με αυτές του Έβανς (του μεγάλου του ανταγωνιστή). Είναι ίσως περιττό να θυμηθούμε ότι ο μεγάλος Άρθουρ Έβανς είχε πεθάνει περίπου δέκα χρόνια νωρίτερα, το 1943, και, στην πραγματικότητα, ήταν στο τραπέζι σαν «αόρατος προσκαλεσμένος», παρών στις συζητήσεις του διευθυντή σχεδόν κάθε μέρα».
«Μερικές φορές -εξιστορούσε- ανέβαινε στη Φαιστό και ο καθηγητής Sinclair Hood, διευθυντής της Αποστολής της Κνωσού, Άγγλος από καλή οικογένεια, αλλά απλός και χωρίς υπεροψία, ενδιαφερόμενος για τις ιδέες που προτείναμε (η Enrica Fiandra για τις αναπαραστάσεις του Πρώτου Ανακτόρου και εγώ για τις φάσεις της μεσομινωικής κεραμικής υπό καταγραφή».
Οι κακές σχέσεις της ίδιας με τον Levi
Μιλώντας για τις σχέσεις της ίδιας με τον Levi, τονίζει ότι υπήρξαν κακές, κυρίως για θέματα που αφορούσαν τον «μινωικό πολιτισμό». «Όμως, όσο αφορά εμένα, μου αρέσει να θυμάμαι ότι, όταν μπόρεσα να επιστρέψω στη Σχολή, με διευθυντή τον Antonino Di Vita, και συναντούσα τον Levi, που ήταν εγκατεστημένος στον χώρο κοντά στις σκάλες, πάντα υπήρχαν ευγενικοί χαιρετισμοί.
Μου χάρισε, για παράδειγμα, ένα απόσπασμα από το Parola del Passato, με χειρόγραφη αφιέρωση «στην πιο επιμελή των μαθητριών μου». Κατά τη διάρκεια της μακράς διαμονής μου στην Αθήνα, με αποκαλούσε «η Δεσποινίς που θέτει αμφιβολίες», γιατί διόρθωνα τους αριθμούς που αντιστοιχούσαν στα δωμάτια του Α΄ Ανακτόρου (πολλά δεκάδες), όταν ο καθηγητής τούς μπέρδευε στις ετήσιες αναφορές της ανασκαφής που δημοσιεύονταν στο Bollettino d’Arte, του οποίου ήταν διευθυντής.
Αναφορές που εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται και θεωρούνται σημαντικές σε διεθνές επίπεδο, ίσως περισσότερο από την έκδοση editio maior του ανακτόρου της Φαιστού, ανασκαφές του Doro Levi, για λόγους που δεν είναι εδώ η κατάλληλη στιγμή να αναλυθούν.
Γενικά, οι σχέσεις των μαθητών με τον διευθυντή Levi και με τις άλλες ξένες Σχολές και τους Έλληνες συναδέλφους ήταν μέτριες προς καλές. Ο Levi θεωρούσε το καθήκον του σαν αυτό ενός πανεπιστημιακού καθηγητή και αναλάμβανε προσωπικά να καθοδηγήσει τους μαθητές σε θέματα και τοπογραφία. Η οικογένεια Levi είχε διαρκείς σχέσεις με άλλες Σχολές και σημαντικούς αρχαιολόγους της εποχής, όπως οι Emil Kunze, Pierre Amandry, Georges Daux, και με πολλές προσωπικότητες του αρχαιολογικού και ακαδημαϊκού κόσμου».
Οι δεσμοί με την Ελλάδα
Η Paola Pelagatti κάνει ιδιαίτερη αναφορά στη φιλία της με τη γνωστή αρχαιολόγο, Εύη Στασινοπούλου Τουλούπα, ο άνδρας της οποίας «συμμετείχε στην πολιτική ζωή με το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου», όπως λέει χαρακτηριστικά.
«Στην Αθήνα -κατέληγε- γνώρισα την Εύη Στασινοπούλου Τουλούπα, φίλη μου εδώ και πάνω από εξήντα χρόνια. Διέμεινα στο σπίτι της τη νύχτα που οι συνταγματάρχες πήραν την εξουσία, στις 21 Απριλίου 1967. Το πρωί φύγαμε με ένα Citroën 2CV του Paul Aubersin για να επιστρέψουμε στην Ιταλία, δηλαδή στη Σικελία.
Την Εύη μου τη σύστησε η Σεμνή Kαρούζου, που τότε ήταν επιμελήτρια στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών, γιατί μου έλεγε ότι ήμουν πολύ μόνη στην Αθήνα. Με την Εύη πάντα συναντιόμασταν και ανταλλάσσαμε γράμματα, και συχνά φιλοξενούμουν στο σπίτι της στην Αίγινα.
Ο σύζυγός της, Δημήτρης Τουλούπας, φυλακίστηκε και πέρασε λίγα χρόνια εξορίας σε Φιλιάτες στην Ήπειρο, στο Καστρί Κινούριας στην Πελοπόννησο και έπειτα ένα χρόνο στη φυλακή Κορυδαλλού, η Εύη τού πήγαινε το φαγητό. Με την πτώση των συνταγματαρχών, συμμετείχε στην πολιτική ζωή με το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου».