«Τέτοιο το φως στα έργα του Γκρέκο. Τρώει τα σώματα, αποσυνθέτει τα σύνορα κορμιού και ψυχής, τανύζει σα δοξάρι τα κορμιά – κι ας σπάσουν. Το φως του είναι κίνηση. Κίνηση βίαιη. Δεν πηγάζει από τον ήλιο, είναι αντίθετο με το φως του ήλιου.
Το φως χιμάει σαν από φεγγάρι τραγικό, ο αγέρας μερμηδίζει γιομάτος κεραυνό, οι αγγέλοι κάποτε ξεσπούν κατάκορφα στον ουρανό σαν αστραποβολίδες, που σπάζουν πολύχρωμες, απειλητικές, πάνω από τα κεφάλια των ανθρώπων.
Κι έτσι τα πρόσωπα του Γκρέκο έχουν την κερωμένη εκστατική όψη που έχουν τα φαντάσματα ή που παίρνουν οι μορφές μας σε μια μεγάλη γαλάζια αστραπή».
Έγραφε ο μεγάλος Ν. Καζαντζάκης για τον άλλο μεγάλο που γέννησε η κρητική γη, τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο, που υπήρξε μια από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες της παγκόσμιας τέχνης, επηρεάζοντας καταλυτικά με το έργο του τη σύγχρονη ευρωπαϊκή ζωγραφική.
Με ρίζες στη βυζαντινή παράδοση, ο Θεοτοκόπουλος είναι «καρπός» της Κρητικής Αναγέννησης που άνθησε στο νησί μας τα τελευταία 160 χρόνια της βενετικής κυριαρχίας, ενσωματώνοντας ποικίλες επιρροές σε μια ξεχωριστή πολιτιστική ταυτότητα.
Είναι η εποχή που στον Λόγο γέννησε τον «Ερωτόκριτο» του Βιτσέντζου Κορνάρου και την «Ερωφίλη » του Γεωργίου Χορτάτση και στον χρωστήρα τον νεαρό Δομήνικο που στην πορεία ανέπτυξε ένα μοναδικό καλλιτεχνικό ιδίωμα, το οποίο διαμόρφωσε τη μετέπειτα πορεία της ευρωπαϊκής ζωγραφικής, με έντονα εκφραστικά χαρακτηριστικά, τολμηρό χρώμα και πνευματική ένταση.
Αποτελεί γέφυρα πολιτισμού μεταξύ της Κρήτης, της Βενετίας, της Ρώμης και του Τολέδο, ενώ παραμένει διαχρονικό σύμβολο της ελληνικής δημιουργικότητας στον παγκόσμιο καλλιτεχνικό χάρτη.
«Είναι ο μοναδικός Έλληνας που μπορεί να σταθεί δίπλα σε μεγάλους καλλιτέχνες, όπως ο Τζιότο, ο Μικελάντζελο, ο Ντίρερ, επιτρέποντας έτσι και στην Ελλάδα να υπάρξει διεθνώς», σχολιάζει ο Ντένης Ζαχαρόπουλος. «Είναι η δική μας ελληνική συνεισφορά, ιδιότυπη και μοναδική, στην ιστορία του δυτικού πολιτισμού», έγραφε η αείμνηστη καλλιτεχνική διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης, Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα.
Ο Θεοτοκόπουλος, που έμεινε στην αφάνεια για τρεις αιώνες, θα ανακαλυφθεί στις αρχές του εικοστού αιώνα από τους ιστορικούς της τέχνης -που τον θεώρησαν πρόδρομο του εξπρεσιονισμού- αλλά πρωτίστως από τους ζωγράφους, που έσπευσαν να υιοθετήσουν χαρακτηριστικά της τέχνης του -με τον Σεζάν, που γοητεύθηκε από τις επιμήκεις μορφές του. Αργότερα, θα ακολουθήσει ο Πάμπλο Πικάσο που τον αποκαλούσε «πατέρα» και άλλοι.
«Από την πολλήν εκτίμηση που του είχαν, όπως έγραφε η Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα, με αφορμή τη μεγάλη έκθεση που οργάνωσε, από την πολλήν εκτίμηση που του είχαν τον φώναζαν “il Greco”, ο Έλληνας».
«Ο ίδιος θα κρατήσει αυτό το τιμητικό προσωνύμιο με υπερηφάνεια σε όλες του τις περιπλανήσεις. Όπως ακριβώς θα διατηρήσει πεισματικά ως το τέλος της ζωής του, τη συνήθεια να υπογράφει τους πίνακές του ελληνικά με την κομψή βυζαντινή γραφή του: «Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ο Κρης εποίει», και ας απευθυνόταν σε μια αλλόγλωσση πελατεία, ιταλική ή ισπανική.
«Δεν είναι η μόνη ένδειξη της ελληνικής του συνείδησης. Στα παρασελίδια σχόλιά του στον Βιτρούβιο, ένα από τα συγγράμματα της βιβλιοθήκης του που διασώθηκε, όταν ο συγγραφέας αναφέρεται στην ελληνική αρχιτεκτονική, ο Γκρέκο σημειώνει: “οι πατέρες μου οι Έλληνες!”, κάτι ανάμεσα σε υπερήφανο επιφώνημα θαυμασμού και σε αναστεναγμό».
«Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, συνεχίζει η Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα, είναι ένα καλλιτεχνικό φαινόμενο μοναδικό στην ιστορία της τέχνης. Ο Γκρέκο δημιούργησε μια τέχνη που παραμένει μια μυστηριώδης νήσος. Βυζαντινός, Βενετσιάνος, Ρωμαίος μανιεριστής ή Ισπανός μυστικιστής, ο Γκρέκο διεκδικείται από παντού, γίνεται λάβαρο εθνικής ιδεολογίας Ελλήνων και Ισπανών, προφήτης και πρόδρομος της μοντέρνας τέχνης. Ποιος είναι, αλήθεια, ο πραγματικός Γκρέκο;
Ο Θεοτοκόπουλος στον Χάνδακα
«Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος γεννήθηκε το 1541 στον βενετοκρατούμενο Χάνδακα, το σημερινό Ηράκλειο. Καταγόταν από εύπορη αστική και ορθόδοξη οικογένεια. Ο πατέρας του εργαζόταν ως φοροσυλλέκτης για τη Δημοκρατία της Βενετίας, που είχε κατακτήσει την Κρήτη.
Πριν φύγει από την Κρήτη, ο ζωγράφος είχε παντρευτεί, η γυναίκα αυτή όμως -που δεν τον ακολούθησε για οικονομικούς λόγους- δεν αναφέρεται ποτέ ξανά, ενδεχομένως επειδή με την αλλαγή θρησκευτικού δόγματος ο γάμος τους ακυρώθηκε.
Ο Χάνδακας, πρωτεύουσα της βενετοκρατούμενης Κρήτης, συνεχίζει η Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα, ήταν την εποχή εκείνη ένα πλούσιο και πολυσύχναστο κοσμοπολιτικό λιμάνι, μια πύλη της Ανατολής, με περίπου 16.000 κατοίκους.
Ήταν, όμως, παράλληλα ένα ζωτικό πνευματικό κέντρο, όπου διασταυρώνονταν τα ρεύματα της Αναγέννησης μ’ έναν ακμαίο τοπικό πολιτισμό, δημιουργώντας έτσι το φαινόμενο της Κρητικής Αναγέννησης.
Ο Χάνδακας ήταν επίσης ένα σημαντικό κέντρο καλλιτεχνικής δραστηριότητας, αφού μόνο τον 16ο αιώνα έδρασαν εκεί 200 περίπου επώνυμοι ζωγράφοι οργανωμένοι σε συντεχνίες.
Οι περισσότεροι από αυτούς φιλοτεχνούσαν εικόνες στο ύφος της μεταβυζαντινής παράδοσης. Οι εικόνες της Κρητικής Σχολής ήταν ξακουστές και περιζήτητες και πέρα από τα όρια του νησιού. Πολλοί από τους ζωγράφους της Κρήτης ήταν δίγλωσσοι, μπορούσαν δηλαδή να ζωγραφίζουν και κατά το βυζαντινό ιδίωμα, “alla greca”, και “alla latina”, σύμφωνα με τη δυτική τεχνοτροπία. Πρότυπα για την αναγεννησιακή τέχνη μπορούσαν να δουν οι ζωγράφοι στις καθολικές εκκλησίες και σε ιδιωτικές συλλογές. Σ’ αυτό το περιβάλλον διαμορφώθηκε η πνευματική και καλλιτεχνική προσωπικότητα του Γκρέκο.
Πλάι στη ζωγραφική, ο νεαρός Δομήνικος μπόρεσε να σπουδάσει και τα κλασικά γράμματα, αρχαία ελληνικά και λατινικά, όπως μαρτυρεί η πλούσια βιβλιοθήκη που κατέλειπε πεθαίνοντας στο Τολέδο.
Το 1563, ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ήταν κιόλας “μαΐστρος”, σε ηλικία 22 ετών, όπως αποδεικνύει ένα αρχειακό έγγραφο. Μπορούσε, δηλαδή, να ασκεί το επάγγελμα του ζωγράφου. Τον Δεκέμβριο του 1566, μια εικόνα του με θέμα το Θείο Πάθος, ζωγραφισμένη σε χρυσό φόντο, εκτιμάται από δύο ζωγράφους και πωλείται στο σημαντικό ποσό των 70 χρυσών δουκάτων, που αντιστοιχούσε στην αξία ενός πίνακα του Τιτσιάνο ή του Τιντορέτο την ίδια εποχή. Ο ένας από τους εκτιμητές ήταν ο γνωστός ζωγράφος Γεώργιος Κλόντζας.
Το έργο αυτό έχει χαθεί, αλλά το 1983 ανακαλύφθηκε στη Σύρο μια εικόνα υπογραμμένη από τον κρητικό ζωγράφο, που μας δίνει μια ιδέα για την τέχνη του, λίγο πριν αναχωρήσει για τη Βενετία.
Η εικόνα με θέμα την Κοίμηση της Θεοτόκου βρίσκεται στην ομώνυμη εκκλησία του νησιού και έχει ζωγραφιστεί με το παλαιολόγειο βυζαντινό ιδίωμα. Μοναδικός είναι ο τρόπος που υπογράφει ο ζωγράφος την εικόνα της Κοίμησης: “ΔΟΜΗΝIK OC ΘΕOΤΟΚΟΠΟΥΛΟC, O ΔΕΙΞΑC” (αυτός που φανέρωσε), τρόπος υπογραφής αρχαίος, που θα τον ξαναβρούμε άλλη μια φορά στην Ανάληψη της Θεοτόκου του Σικάγο».
Το πέρασμα από τη Βενετία και τη Ρώμη στο Τολέδο
Στα 1567, ο Θεοτοκόπουλος, αναφέρει στο αφιέρωμα του ο Δήμος Ηρακλείου, ήδη ώριμος καλλιτέχνης και ίσος ο διασημότερος ανάμεσα στους ζωγράφους της Κρήτης, αναχωρεί για τη Βενετία.
Στα 10 χρόνια περίπου της διαμονής του στην Ιταλία της Αντιμεταρρύθμισης (Βενετία, Ρώμη), ο Θεοτοκόπουλος έρχεται σε επαφή με τη θεωρεία της τέχνης του ύστερου Μανιερισμού και με έργα επιφανών ζωγράφων, όπως ο Τισιανός, ο Τιντορέτο, ο Μπασάνο, ο Κορέγγιο, ο Μιχαήλ Άγγελος κ.ά.
Στο εξής, οι καλλιτεχνικές του επιλογές φαίνεται να καθορίζονται από την παιδεία που είχε αποκτήσει στην Κρήτη και από τις φιλοσοφικές και καλλιτεχνικές αρχές που υιοθέτησε στην Ιταλία.
Στα 1576/77, έχοντας αποκτήσει κάποιο κύρος στη Ρώμη, υπογράφει συμβόλαιο με το οποίο αναλαμβάνει να ζωγραφίσει τους πίνακες του κεντρικού και των πλευρικών εικονοστασίων του Σάντο Ντομίνιγκο ελ Αντίγγονο του Τολέδο και φεύγει για την Ισπανία.
Το Τολέδο εκείνης της εποχής δεν είναι πια πρωτεύουσα της Ισπανίας, εντούτοις παραμένει έδρα της εκκλησίας και ζωτικό πολιτιστικό κέντρο. Κληρικοί, έμποροι και αριστοκράτες είναι σε θέση, με τις παραγγελίες τους, να συντηρήσουν καλλιτέχνες, σοφούς και διανοούμενους. Από καλλιτεχνικής πλευράς, η πόλη δέχεται τις επιδράσεις των ρευμάτων της Ιταλίας.
Αρχειακές πηγές μαρτυρούν τη γνωριμία ή ακόμα και τη φιλία του Θεοτοκόπουλου με εκπροσώπους του κλήρου, ποιητές, καλλιτέχνες και διανοητές του Τολέδο.
Το ώριμο ύφος
«Μεσήλικας πια και αναγνωρισμένος, υπογραμμίζει η Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα, µε γνωριμίες και φιλίες που του εξασφαλίζουν την αστική ένταξη και την επαγγελματική επιβίωση στη θετή πατρίδα του, ο Δομήνικος Γκρέκο -όπως τον αποκαλούν οι αρχειακές πηγές- θα διανύσει το υπόλοιπο της ζωής του ως ο κυριότερος ενεργός ζωγράφος του Τολέδο.
Οι παραγγελίες που δέχεται απευθύνονται σε παρεκκλήσια και μοναστήρια της περιοχής του Τολέδο και της βόρειας Καστίλης μέχρι και τη Μαδρίτη, ενώ ιδιώτες τού παραγγέλλουν τις προσωπογραφίες τους και μικρούς πίνακες που προορίζονται για την ιδιωτική λατρεία.
Οι δυσκολίες που συνάντησε στην εκτίμηση και πληρωμή των έργων του δεν εμπόδισαν τον υπερήφανο Κρητικό να οδηγήσει την τέχνη του στις πιο τολμηρές, τις πιο απόκρημνες κορυφές, όπου κανείς καλλιτέχνης δεν είχε ως τότε ριψοκινδυνεύσει να περιπλανηθεί».
Η σύντροφος χωρίς γάμο και ο μοναχογυιός του
«Στὸ Τολέντο -έλεγε ο αείμνηστος Στέργιος Σπανάκης σε διάλεξη που έδωσε το 1964- ὁ Θεοτοκόπουλος γνωρίστηκε μὲ τὴν τολεντάνα Χερώνυμα Ντὲ Λὰς Κουέβας, ἀπὸ τὰ πρῶτα κιόλας χρόνια που εγκαταστάθηκε ἐκεῖ. Πουθενὰ δὲν ἀναφέρεται σαν νόμιμη σύζυγός, μὰ στὴ διαθήκη του τὴν ἀναφέρει «σὰν πρόσωπο εμποστοσύνης καὶ καλῆς συνείδησης».
Συμπεραίνεται πως συνέζησε μ’ αυτή τη γυναίκα σε όλη του τη ζωή, μα δεν νομιμοποίησε ποτὲ τη συμβίωση εκείνη, που καρπός της υπήρξε ὁ μοναχογυιός του Γιώργης- Μανουήλ, ποὺ γεννήθηκε στο Τολέντο τὸ 1578.
Ἰδιοτροπίες, ἴσως, τῶν μεγάλων καλλιτεχνῶν. Αυτό δὲν τὸν ἐμπόδιζε νὰ ἀγαπᾶ μὲ ἐξαιρετικὴ τρυφερότητα τον μοναχογυιό του καὶ νὰ μιλᾶ στὴ διαθήκη του μὲ αναγνώριση, εκτίμηση και ἀγάπη γιὰ τὴ συντρόφισσα καὶ τὴ μητέρα τοῦ τῆς ζωῆς του γυιοῦ του.
Στὸν γυιό του ἔδωσε τὸ ὄνομα τοῦ πατέρα του Γιώργη, κατὰ τὴν Κρητική συνήθεια Τιμώντας καὶ τὸν ἀδελφό του Μανουήλ, ποὺ ἦταν μαζί του στο Τολέντο, όπου και απέθανε το 1604 ,του έδωσε καὶ τὸ ὄνομα Μανουήλ.
Αὐτὸ δείχνει τὴν ἀγάπη του καὶ τὸ σεβασμό του πρὸς τὸ μεγαλύτερο αδελφό του και την εκδήλωση εὐγνωμοσύνης του, για τη βοήθεια που του έκανε στα πρώτα του βήματα.
Ὁ Γιώργης – Μανουήλ Θεοτοκόπουλος κληρονόμησε μέρος ἀπὸ τὴ σοφία καὶ τὴν ἰδιοφυΐα τοῦ πατέρα του.
Ὑπῆρξε ἀρχιτέκτονας, ζωγράφος καὶ γλύπης, ἀλλὰ κυρίως ἦταν ἀρχιτέκτονας κι αυτό ἦταν τὸ κύριο ἐπάγγελμά του. Συνεργαζόταν μὲ τὸν πατέρα καὶ του οἰκοδόμησε καὶ ἔμενε μαζί του στὸ ἴδιο σπίτι. Τὸ 1605 εσχεδίασε και οικοδόμησε τὴν Κάζα ντὲ λὰς Κομέντιας.
Τὸ 1621 ήταν ἀρχιμηχανικὸς τῆς Δημαρχίας καὶ τὸ 1629 ἀναφέρεται αρχιμηχανικός τῶν βασιλικῶν φρουρίων τοῦ Τολέντο. Ο γυιὸς τοῦ Γκρέκο παντρεύτηκε την Αλφόνσα Ντὲ Λὸς Μοράλες καὶ ἀπόκτησε τὸ 1604 ἕνα γυιὸ ποὺ τὸν ὀνόμασε Γαβριήλ .Η Αλφόνσα πέθανε το 1617 αφήνοντας καθολικό κληρονόμο τον γυιό της Γαβριήλ Τεοτοκόπολι, ο οποίος αργότερα καλογέρεψε, ἄφισε τὸ ἔνδοξο ὄνομα Θε τοκόπουλος και πήρε τὸ ἐπώνυμο τῆς μητέρας του Ντὲ Λος Μοράλες».
Το τέλος
Πεθαίνει στις 7 Απριλίου του 1614 σε ηλικία 73 ετών και θάβεται στον οικογενειακό τάφο στην εκκλησία Σάντο Ντομίνγκο ντε Αντίκγουο, κάτω από την «Προσκύνηση των ποιμένων», έργο το οποίο δούλευε μέχρι την ημέρα του θανάτου του.
Η απογραφή που συντάσσει ο γιος του περιλαμβάνει σχεδόν 150 ολοκληρωμένα έργα, μαζί με γύψινα προπλάσματα, σχέδια και χαρακτικά. Πίσω του θα αφήσει και μια σπουδαία βιβλιοθήκη με βιβλία στα ελληνικά, τα ιταλικά και τα ισπανικά – ανάμεσά τους αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς.
Σημαντικές πληροφορίες για την ζωή και το έργο του παραθέτει το ντοκιμαντέρ του Λευτέρη Χαρωνίτη, «El Greco – Προσωπογραφίες», παραγωγής 2016 μέσα από τις προσωπογραφίες που φέρουν την υπογραφή του.
Η ταινία ασχολείται με την έρευνα και τη μελέτη της ζωής και του έργου του μεγάλου Κρητικού, προσεγγίζοντας την περιπετειώδη ζωή, την πνευματική συγκρότηση, τη δημιουργική εξέλιξη και την αισθητική μοναδικότητά του, μέσα από την πινακοθήκη των δεκάδων προσωπογραφιών του».
Γιατί εντέλει ενδιαφέρει ο Γκρέκο
Μιλώντας στο Ηράκλειο το 2019, ο καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας και Θεωρίας της Τέχνης του Πανεπιστημίου της Μαδρίτης, κ. José Riello απαντούσε στο ερώτημα: “Why El Greco matters”, (Γιατί ενδιαφέρει ο Γκρέκο), λέγοντας: «Εν πάση περιπτώσει, σε αυτές, ή άλλες μελλοντικές εκθέσεις, ή κατά τις επισκέψεις μας στα μεγάλα μουσεία του κόσμου, μπορούμε να βρούμε ό,τι θέλουμε στα έργα του Γκρέκο: μυστικισμό, ελληνικό ή ισπανικό άρωμα, ρομαντική έμπνευση, μοντέρνα δημιουργικότητα, τρέλα, αρρώστια και ούτω καθ’ εξής… Δεν μπορούμε ωστόσο να λησμονούμε πως ο Γκρέκο λέει: “η ομορφιά αγκαλιάζει τα πάντα”».
Τα δύο μοναδικά έργα του Ελ Γκρέκο που εκτίθενται στην Κρήτη
Κορυφαία εκθέματα του Ιστορικού Μουσείου Κρήτης αποτελούν τα δύο μοναδικά έργα του Ελ Γκρέκο που εκτίθενται στην Κρήτη: «Η άποψη του Όρους και της Μονής Σινά» (1570) και η «Βάπτιση του Χριστού» (1567).
«Η άποψη του Όρους και της Μονής Σινά» φιλοτεχνήθηκε με τέμπερα και ελαιογραφία σε ξύλο (41 × 47.5 εκ.).
Στο κέντρο δεσπόζει το επιβλητικό Όρος Σινά, με το μοναστήρι να φαίνεται στους πρόποδες. Ο πίνακας συνδυάζει στοιχεία από φορητές μεταβυζαντινές εικόνες της Κρήτης και τη δυτική τέχνη των χαρτών και των περιηγητικών σχεδίων της εποχής, εισάγοντας τη χαρακτηριστική οπτική του Θεοτοκόπουλου στο βάθος και τον φωτισμό.
Τη «Βάπτιση του Χριστού» απέκτησε το 2004 ο Δήμος Ηρακλείου μέσω δημοπρασίας του οίκου Christie’s του Λονδίνου.
Σε σχετικό σημείωμα του Ιστορικού Μουσείου Κρήτης, τονίζεται, «απεικονίζεται η “Βάπτιση του Χριστού” με πρωταγωνιστικές μορφές τον ίδιο τον Ιησού και τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο που συνοδεύονται από τρεις φτερωτούς αγγέλους μέσα σε φυσικό περιβάλλον που αναπαριστά το τοπίο του ποταμού Ιορδάνη.
Το έργο είναι ανυπόγραφο, μπορεί όμως, βάσει τεχνοτροπικών κριτηρίων, να αποδοθεί με βεβαιότητα στον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο και να ενταχθεί στα έργα της προχωρημένης βενετικής παραγωγής του.
Υψηλή ποιότητα εργασίας, χρωματική αρμονία, έντονη βενετική επίδραση, όπως για παράδειγμα η διαμόρφωση του φυσικού τοπίου, και μανιεριστική πνοή χαρακτηρίζουν τη σύνθεση.
Η επιστροφή στη γενέτειρα του 450 χρόνια μετά
Από τον Αύγουστο του 1990, και πολύ πριν για τους οργανωτές, το Ηράκλειο ζούσε στον ρυθμό της επιστροφής του Θεοτοκόπουλου στην πατρίδα του, με αφορμή τον εορτασμό της 450ής επετείου από τη γέννησή του.
Η έκθεση αποτέλεσε την πρώτη μεγάλη διεθνή προσπάθεια αφιερωμένη ειδικά στην κρητική περίοδο του Ελ Γκρέκο.
Συγκέντρωσε 75 έργα απ’ όλο τον κόσμο, έγγραφα, εικόνες και συγκριτικό υλικό με στόχο να παρουσιάσει τον νεαρό Δομήνικο Θεοτοκόπουλο μέσα στο καλλιτεχνικό περιβάλλον της βενετοκρατούμενης Κρήτης του 16ου αιώνα.
Πολλές μεταγενέστερες μελέτες για τα πρώτα χρόνια του Ελ Γκρέκο αναφέρονται στον κατάλογό της.
Πρόεδρος της Οργανωτικής Επιτροπής ήταν ο ομότιμος καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης του Πανεπιστημίου Κρήτης κ. Νίκος Χατζηνικολάου, μέλος ο έφορος της Βικελαίας ο αείμνηστος Νίκος Γιανναδάκης και γραμματέας η δρ Ιστορίας της Τέχνης κυρία Έφη Φουντουλάκη.
Η αρχική ιδέα για την πραγματοποίηση της έκθεσης ήταν του τότε δημάρχου Ηρακλείου Μανόλη Καρέλλη, ενώ, όταν έγιναν τα εγκαίνια, δήμαρχος ήταν ο κ. Κώστας Κληρονόμος.
Μια από τις πιο συγκινητικές στιγμές της έκθεσης την οποία έζησα ως νεαρή δημοσιογράφος, ήταν η βραδιά που έφτασαν στο Ηράκλειο οι πίνακες που θα φιλοξενούνταν στην έκθεση. Δεκάδες Ηρακλειώτες είχαν συγκεντρωθεί έξω από τη Βασιλική του Αγίου Μάρκου και άρχισαν να χειροκροτούν, φωνάζοντας συγκινημένοι «Καλώς ήρθες στην πατρίδα», όταν το προσωπικό ασφαλείας άρχισε να κατεβάζει τους πίνακες από το ειδικά διαμορφωμένο φορτηγό.
Τα επίσημα εγκαίνια της έκθεσης «Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, Κρήτη» (El Greco Crete) έγιναν την 1η Σεπτεμβρίου και, μέχρι τις 10 Οκτωβρίου που διήρκεσε, πάνω από 100.000 ήταν οι επισκέπτες απ’ όλη την Ελλάδα.