«Κάθε παιδί έχει μια ιστορία που συνήθως αγνοούμε». Ίσως αυτή η φράση του Δημήτρη Χριστόπουλου να συνοψίζει και τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει τη λογοτεχνία: με βλέμμα στραμμένο στους ανθρώπους, στις σιωπές τους, στις μνήμες που επιμένουν και στις ιστορίες που περιμένουν να ειπωθούν.
Βραβευμένος συγγραφέας, φιλόλογος στη Μέση Εκπαίδευση και διδάσκων Δημιουργικής Γραφής στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, ο Δημήτρης Χριστόπουλος έρχεται στην Κρήτη για μια συνάντηση με το κοινό, φέρνοντας μαζί του τις ιστορίες, τις αναζητήσεις και τις ιδέες που διατρέχουν το έργο του. Μια συνάντηση με τη γραφή, τη λογοτεχνία και τη δύναμη των ιστοριών, αλλά και με έναν δημιουργό που αναζητά πίσω από τις λέξεις όσα συχνά μας διαφεύγουν.
Ο συγγραφέας μιλά στην «Π» για τη διαδρομή του στη γραφή, για το βραβευμένο μυθιστόρημά του «Τζίντιλι», για τη σχέση αισθητικής και πολιτικής, αλλά και για την εκπαίδευση, τους μαθητές και την ανάγκη το σχολείο να αφήνει περισσότερο χώρο στη δημιουργικότητα και την ελεύθερη σκέψη.
«Πιστεύω -αναφέρει- πως ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ομορφιά, δημιουργούμε και στεκόμαστε απέναντι στην τέχνη αποκαλύπτει και τη στάση μας απέναντι στον κόσμο. Η αισθητική εμπεριέχει μια ηθική και, τελικά, μια πολιτική επιλογή. Σε μια εποχή που η ευτέλεια διεκδικεί όλο και περισσότερο χώρο στη δημόσια ζωή, η υπεράσπιση της αισθητικής αποκτά ιδιαίτερη σημασία».
Υπενθυμίζει, άλλωστε, πως «το μεγαλύτερο μέρος της συγγραφικής δουλειάς είναι το ξαναγράψιμο» και πως η λογοτεχνία αρχίζει συχνά από κάτι μικρό, μια τυχαία κουβέντα, μια χειρονομία, ένα πρόσωπο στο λεωφορείο.
«Να διαβάζει -συμβουλεύει όποιον επιθυμεί να ασχοληθεί σοβαρά με τη συγγραφή- περισσότερο απ’ όσο γράφει. Να παρατηρεί τους ανθρώπους, ιδιαίτερα όταν εκείνοι πιστεύουν πως κανείς δεν τους προσέχει. Να δυσπιστεί απέναντι στις ωραίες φράσεις του. Και να συμφιλιωθεί με το γεγονός ότι το μεγαλύτερο μέρος της συγγραφικής δουλειάς είναι το ξαναγράψιμο».
Με αφορμή την παρουσία του στην Κρήτη, ο ίδιος προσεγγίζει το νησί κυρίως μέσα από το ενδιαφέρον του για τις μεταμορφώσεις του κρητικού μύθου στη νεότερη λογοτεχνία, από τον Μίνωα και τον Λαβύρινθο έως τον Ερωτόκριτο και τις διαφορετικές όψεις της κρητικής ταυτότητας.
«Η Κρήτη, πάντως, με εξιτάρει περισσότερο ως φιλόλογο και ερευνητή και λιγότερο ως συγγραφέα. Με γοητεύουν -καταλήγει- ιδιαίτερα οι μεταμορφώσεις του κρητικού μύθου στη λογοτεχνία του 20ού αιώνα. Το νησί διαθέτει ένα τεράστιο μυθολογικό και ιστορικό απόθεμα, από τον Μίνωα και τον Λαβύρινθο μέχρι τον Ερωτόκριτο, τις επαναστάσεις, τη βεντέτα, τη λεβεντιά και την περίφημη “κρητική ματιά”. Με ενδιαφέρει πώς η μεταπολεμική πεζογραφία διαχειρίζεται αυτή την κληρονομιά, πώς άλλοτε την αναπαράγει και άλλοτε την αναθεωρεί ή την αποδομεί. Ίσως, λοιπόν, αντί για μυθιστόρημα, να έγραφα κάποτε μια μελέτη για τους τρόπους με τους οποίους η Κρήτη αφηγείται και ξαναγράφει τον εαυτό της.
«Ο μαθητευόμενος συγγραφέας πρέπει να διαβάζει περισσότερο απ’ όσο γράφει»
- Πώς ξεκίνησε η σχέση σας με τη συγγραφή; Θυμάστε πότε γράψατε κάτι που σας έκανε να σκεφτείτε «θέλω να συνεχίσω»;
-Δεν θυμάμαι κάποια στιγμή αποκάλυψης. Η συγγραφή μπήκε στη ζωή μου μάλλον αθόρυβα. Ωστόσο, η συμμετοχή μου σε ένα σεμινάριο Δημιουργικής Γραφής το 2012 υπήρξε καθοριστική. Μου έδωσε την αυτοπεποίθηση να εκτεθώ, να μοιραστώ με άλλους όσα μέχρι τότε έγραφα για τον εαυτό μου. Στην πορεία κατάλαβα ότι γράφοντας μπορούσα να πλησιάσω όσα στην καθημερινή ζωή μού ξέφευγαν. Εξακολουθούν, βέβαια, να μου ξεφεύγουν. Γι’ αυτό μάλλον γράφω ακόμη.
- Οι σπουδές σας στην Ιστορία και την Αρχαιολογία επηρέασαν το γράψιμό σας;
-Με έμαθαν να προσέχω τα ίχνη. Ένα αντικείμενο, μια παλιά φωτογραφία, μια ασήμαντη λεπτομέρεια μπορούν να κρύβουν ολόκληρες ανθρώπινες ιστορίες. Η Ιστορία, άλλωστε, είναι γεμάτη από ανθρώπους που έζησαν και χάθηκαν αφήνοντας ελάχιστα πίσω τους. Η λογοτεχνία μού επιτρέπει να φαντάζομαι τη ζωή τους.
- Ως φιλόλογος και καθηγητής Δημιουργικής Γραφής, πιστεύετε ότι η συγγραφή μπορεί πραγματικά να διδαχθεί;
-Μπορούν να διδαχθούν πολλά: οι αφηγηματικές τεχνικές, η οικονομία του λόγου, η τέχνη της παρατήρησης, η απαιτητική διαδικασία της αναθεώρησης. Εκείνο που δύσκολα διδάσκεται είναι η προσωπική ματιά. Ο καλός δάσκαλος Δημιουργικής Γραφής βοηθά τον μαθητευόμενο συγγραφέα να αναγνωρίσει τη δική του φωνή. Και, κυρίως, να πάψει να μιμείται τις φωνές των άλλων.
- Ποια συμβουλή θα δίνατε σε κάποιον που επιθυμεί να ασχοληθεί σοβαρά με τη συγγραφή;
-Να διαβάζει περισσότερο απ’ όσο γράφει. Να παρατηρεί τους ανθρώπους, ιδιαίτερα όταν εκείνοι πιστεύουν πως κανείς δεν τους προσέχει. Να δυσπιστεί απέναντι στις ωραίες φράσεις του. Και να συμφιλιωθεί με το γεγονός ότι το μεγαλύτερο μέρος της συγγραφικής δουλειάς είναι το ξαναγράψιμο.
- Το μυθιστόρημά σας «Τζίντιλι» απέσπασε εξ ημισείας το Ειδικό Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας 2021. Τι σηματοδότησε για εσάς αυτή η διάκριση;
-Η βράβευση ήταν μια ιδιαίτερα συγκινητική στιγμή, κυρίως επειδή η Επιτροπή αναγνώρισε στοιχεία που με απασχόλησαν βαθιά κατά τη συγγραφή του βιβλίου: την ιστορική μνήμη, την οικολογική καταστροφή, τις ανθρώπινες σχέσεις μέσα σε μια κοινωνία που αλλάζει βίαια. Χάρηκα ιδιαίτερα για την αναφορά στην πολυφωνία και το χιούμορ, δύο στοιχεία που θεωρώ πολύτιμα στη λογοτεχνία. Βέβαια, τα βραβεία ανήκουν στα βιβλία που γράψαμε. Το επόμενο βιβλίο πρέπει να κερδίσει μόνο του το δικαίωμα να υπάρχει.
Συνήθως από κάτι μικρό, σχεδόν ασήμαντο. Μια κουβέντα που άκουσα τυχαία, μια χειρονομία, ένα πρόσωπο στο λεωφορείο. Αυτά τα μικρά ερεθίσματα δουλεύουν μέσα μου, συναντούν μνήμες και επινοημένα περιστατικά, ώσπου αποκτούν δική τους ζωή. Μερικές φορές η ιστορία καταλήγει τόσο μακριά από την αφετηρία της, ώστε δυσκολεύομαι κι εγώ να την αναγνωρίσω.
«Η λογοτεχνία με έχει μάθει να προσέχω όσα κρύβονται πίσω από μια συμπεριφορά, μια σιωπή, ακόμη και μια προκλητική απάντηση»
- Αν έπρεπε να κρατήσετε μόνο μία φράση από όσα έχετε γράψει μέχρι σήμερα, ποια θα ήταν και γιατί;
-Θα επέλεγα μια φράση από ένα διήγημά μου που περιλαμβάνεται στη Συλλογή «12η Φεβρουαρίου»: «Το να υπηρετείς την αισθητική είναι ύψιστη πολιτική πράξη». Εξακολουθώ να πιστεύω πως ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ομορφιά, δημιουργούμε και στεκόμαστε απέναντι στην τέχνη αποκαλύπτει και τη στάση μας απέναντι στον κόσμο. Η αισθητική εμπεριέχει μια ηθική και, τελικά, μια πολιτική επιλογή. Σε μια εποχή που η ευτέλεια διεκδικεί όλο και περισσότερο χώρο στη δημόσια ζωή, η υπεράσπιση της αισθητικής αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
- Είστε φιλόλογος, μάχιμος εκπαιδευτικός στη Μέση Εκπαίδευση και παράλληλα συγγραφέας. Πώς συνυπάρχουν αυτές οι τρεις ιδιότητες στην καθημερινότητά σας;
-Με αρκετή δυσκολία και με μόνιμο έλλειμμα χρόνου. Το σχολείο έχει τους δικούς του απαιτητικούς ρυθμούς, ενώ η συγγραφή χρειάζεται διάρκεια και συγκέντρωση. Υπάρχουν, πάντως, και απροσδόκητες συγγένειες. Και στην τάξη και στο γραφείο μου ασχολούμαι με λέξεις, ανθρώπους και ιστορίες. Μόνο που στην τάξη οι ήρωες έχουν την ευχέρεια να μου αντιμιλούν.
- Η επαφή με τους μαθητές και τις ανησυχίες τους τροφοδοτεί τη συγγραφική σας φαντασία ή, αντίστροφα, η λογοτεχνία αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζετε τη διδασκαλία;
-Η σχέση είναι αμφίδρομη. Οι μαθητές με φέρνουν σε επαφή με έναν κόσμο που διαρκώς μεταβάλλεται και συχνά ανατρέπει τις βεβαιότητές μου. Η λογοτεχνία, από την άλλη, με έχει μάθει να προσέχω όσα κρύβονται πίσω από μια συμπεριφορά, μια σιωπή, ακόμη και μια προκλητική απάντηση. Κάθε παιδί έχει μια ιστορία που συνήθως αγνοούμε.
«Η Κρήτη, πάντως, με εξιτάρει περισσότερο ως φιλόλογο και ερευνητή και λιγότερο ως συγγραφέα»
«Είναι από τις ωραιότερες στιγμές της διδασκαλίας: να ανακαλύπτεις κάτι μέσα από τα μάτια εκείνων που υποτίθεται πως διδάσκεις»
- Σε μια εποχή που οι μαθητές απομακρύνονται συχνά από το βιβλίο και τη λογοτεχνία, τι μπορεί να κάνει σήμερα ένας μάχιμος φιλόλογος για να τους μεταδώσει την αγάπη για την ανάγνωση;
-Πρώτα απ’ όλα, να αγαπά ο ίδιος τη λογοτεχνία και να μην τη μετατρέπει διαρκώς σε εξεταστική άσκηση. Να διαβάζει μαζί με τα παιδιά, να τους δίνει χώρο να διαφωνούν, να συνδέει τα κείμενα με τις εμπειρίες τους. Ένα λογοτεχνικό έργο μπορεί να γεννήσει συγκίνηση, απορίες, ακόμη και αντιδράσεις. Δυστυχώς, το σχολείο έχει την τάση να ζητά από τους μαθητές να εντοπίσουν πρώτα τα εκφραστικά μέσα.
- Πόσο χώρο αφήνει το σημερινό σχολείο στη δημιουργικότητα και την ελεύθερη σκέψη;
-Όσο χώρο καταφέρνουν να διεκδικήσουν οι εκπαιδευτικοί και οι μαθητές του. Το εξετασιοκεντρικό μας σύστημα επιβραβεύει συχνά την προβλέψιμη απάντηση και αντιμετωπίζει με καχυποψία την πρωτοτυπία. Έτσι, καλλιεργούμε παιδιά που φοβούνται περισσότερο το λάθος απ’ όσο χαίρονται την ανακάλυψη. Κι αυτό είναι μια σοβαρή παιδαγωγική ήττα.
- Τι μαθαίνει τελικά ένας συγγραφέας από τους μαθητές και τους φοιτητές του;
-Πως υπάρχουν πάντα περισσότεροι τρόποι να διαβάσεις ένα κείμενο απ’ όσους φαντάστηκε εκείνος που το έγραψε. Οι νέοι αναγνώστες με εκπλήσσουν συχνά με τις απροσδόκητες ερμηνείες τους, με την ευκολία που αμφισβητούν όσα εμείς θεωρούμε αυτονόητα. Κάποτε μια απλή παρατήρησή τους φωτίζει μια πλευρά του κειμένου που μου είχε διαφύγει. Είναι από τις ωραιότερες στιγμές της διδασκαλίας: να ανακαλύπτεις κάτι μέσα από τα μάτια εκείνων που υποτίθεται πως διδάσκεις.
- Σε λίγες ημέρες θα σας δεχτούμε στο νησί. Το γνωρίζετε. Αν γράφατε ένα βιβλίο για την Κρήτη, ποιο θέμα θα επιλέγατε και γιατί;
-Έχω επισκεφθεί την Κρήτη αρκετές φορές, αν και πιστεύω πως για να γνωρίσει κανείς πραγματικά έναν τόπο χρειάζεται να ζήσει αρκετό καιρό εκεί, να συναναστραφεί τους ανθρώπους του, να μοιραστεί κάτι από την καθημερινότητά τους. Η Κρήτη, πάντως, με εξιτάρει περισσότερο ως φιλόλογο και ερευνητή και λιγότερο ως συγγραφέα. Με γοητεύουν ιδιαίτερα οι μεταμορφώσεις του κρητικού μύθου στη λογοτεχνία του 20ού αιώνα. Το νησί διαθέτει ένα τεράστιο μυθολογικό και ιστορικό απόθεμα, από τον Μίνωα και τον Λαβύρινθο μέχρι τον Ερωτόκριτο, τις επαναστάσεις, τη βεντέτα, τη λεβεντιά και την περίφημη «κρητική ματιά». Με ενδιαφέρει πώς η μεταπολεμική πεζογραφία διαχειρίζεται αυτή την κληρονομιά, πώς άλλοτε την αναπαράγει και άλλοτε την αναθεωρεί ή την αποδομεί. Ίσως, λοιπόν, αντί για μυθιστόρημα, να έγραφα κάποτε μια μελέτη για τους τρόπους με τους οποίους η Κρήτη αφηγείται και ξαναγράφει τον εαυτό της.
Μια βραδιά αφιερωμένη στο έργο του
Τη βραδιά αφιερωμένη στο έργο του Δημήτρη Χριστόπουλου οργανώνουν το Μουσείο Εικαστικών Τεχνών Ηρακλείου, η Ένωση Φιλολόγων Νομού Ηρακλείου, ο Σύλλογος Πολιτικών Συνταξιούχων Π.Ε. Ηρακλείου και το Βιβλιοπωλείο «Πολύγραφος».
Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί τη Δευτέρα 19 Οκτωβρίου 2026, στις 19:30 ακριβώς, στο Μουσείο (Νυμφών 3, Πόρος).
Ομιλητές θα είναι ο Ζαχαρίας Κατσακός, D.E.A. Ν. Φιλολογίας, καθώς και ο συγγραφέας Δημήτρης Χριστόπουλος.
Συντονισμός: Μανώλης Βραχνάκης, συγγραφέας
Διαβάζει η Αγάπη Λαδιανού, πολιτισμολόγος και ο Νίκος Λουκαδάκης, συγγραφέας.
Συνοδεύει η υψίφωνος Δεβόρα Κιαγιαδάκη
Στο πιάνο ο Απόστολος Ξυριτάκης