Μια βαβυλωνιακή «χρονοκάψουλα», θαμμένη για περισσότερες από δύο χιλιετίες κάτω από τα ερείπια ενός ζιγκουράτ στο σημερινό Ιράκ, αποκάλυψε πρωτοφανείς λεπτομέρειες για τον βιβλικό βασιλιά Ναβουχοδονόσορα Β’.
Μια πόλη κάτω από την πόλη: Αρχαιολόγοι ανακάλυψαν καταλύματα ρωμαϊκής στρατιωτικής φρουράς στην καρδιά ιστορικής τοποθεσίας
Δύο κύλινδροι που φέρουν βασιλική επιγραφή είχαν θαφτεί ως «αποθέσεις θεμελίωσης», αναθηματικά τελετουργικά αντικείμενα που τοποθετούνταν κάτω από αρχαία κτίρια ως θεϊκή ευλογία για τη μακροζωία της κατασκευής.
Οι κύλινδροι, κατασκευασμένοι από ψημένο πηλό, ανακαλύφθηκαν αρχικά στα ερείπια του ναού στην αρχαία πόλη Κις, μία από τις σημαντικότερες πόλεις της Μεσοποταμίας.
Το ιστορικό μιας τυχαίας ανακάλυψης
Η τυχαία ανακάλυψη στην αρχαία μεσοποταμιακή πόλη Κις προσφέρει ένα νέο και πολύτιμο στοιχείο για την κατανόηση του ανακατασκευαστικού έργου του βασιλιά Ναβουχοδονόσορα Β’, ενός από τους διασημότερους μονάρχες της Νεοβαβυλωνιακής Αυτοκρατορίας.
Το εύρημα, που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο περιοδικό Iraq, αποτελεί το πρώτο κείμενο θεμελίωσης που περιγράφει λεπτομερώς τις εργασίες του Ναβουχοδονόσορα Β’ σε αυτόν τον εμβληματικό ναό-πύργο.
Τον Δεκέμβριο του 2013, δύο ντόπιοι παρέδωσαν στο Κρατικό Συμβούλιο Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Ιράκ δύο κυλινδρικά αντικείμενα με επιγραφές, τα οποία είχαν βρει στην επιφάνεια του Τελ Αλ-Ουχαϊμίρ (Tell Al-Uhaimir) —τον λόφο που περιέχει τα ερείπια του ζιγκουράτ της Κις.
Οι κύλινδροι καταχωρήθηκαν στο Μουσείο του Ιράκ στη Βαγδάτη με τους αριθμούς ευρετηρίου IM.227410 (αναφέρεται από τους ερευνητές ως Kz-1) και IM.227488 (Kz-2).
Και οι δύο είναι κατασκευασμένοι σύμφωνα με την μορφή των εγγράφων θεμελίωσης της Νεοβαβυλωνιακής περιόδου: είναι συμπαγείς κύλινδροι από οπτό πηλό, με κείμενα γραμμένα σε σφηνοειδή γραφή.
Οι κωδικοί IM.227410 και IM.227488 είναι οι επίσημες ταυτότητες των αντικειμένων στο Μουσείο του Ιράκ, το οποίο στεγάζει μερικούς από τους σημαντικότερους θησαυρούς της Μεσοποταμίας.
Ο κύλινδρος Kz-1 έχει μήκος 15,1 εκ. και είναι καλύτερα διατηρημένος, ενώ ο Kz-2 έχει μήκος 14,5 εκ. και οι πρώτες τρεις σειρές του έχουν υποστεί ζημιά.
Με την πρώτη ματιά, μοιάζουν με ταπεινά αντικείμενα, αλλά το κειμενικό τους περιεχόμενο – στην αρχαία βαβυλωνιακή, σφηνοειδή γραφή απευθείας πάνω στις πήλινες επιφάνειές τους – είναι ανυπολόγιστης ιστορικής αξίας.
Αυτό καθώς προσέφεραν μια νέα οπτική για τον Ναβουχοδονόσορα Β’, την ιστορική προσωπικότητα που στη Βίβλο απεικονίζεται ως ένα πρόσωπο καταστροφής.
Οι κύλινδροι διακρίνονται από τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά τους, δηλαδή:
Τη χρονολογία: Νεοβαβυλωνιακή περίοδος: Η εποχή της ακμής της Βαβυλώνας (περίπου 626–539 π.Χ.), κατά την οποία βασίλεψε ο Ναβουχοδονόσορ Β’.
Το υλικό: Συμπαγής οπτός πηλός: Σε αντίθεση με τα κοινά αγγεία, αυτοί οι κύλινδροι δεν ήταν κοίλοι, γεγονός που τους καθιστούσε εξαιρετικά ανθεκτικούς στην πίεση των θεμελίων πάνω από τα οποία θάβονταν.
Ποιος ήταν ο Ναβουχοδονόσορ Β’
Ο βασιλιάς της Νεοβαβυλωνιακής Αυτοκρατορίας Ναβουχοδονόσορ Β’, κυβέρνησε από το 605 π.Χ. έως το 562 π.Χ.
Ο Ναβουχοδονόσορ Β’ ήταν ένας διάσημος πολεμιστής βασιλιάς που νίκησε τον Φαραώ Νεχώ Β’ στα πρώτα του χρόνια, προτού στρέψει την προσοχή του στα επαναστατημένα κράτη, όπως το Ισραήλ.
Η ιστορία του πώς πολιόρκησε την Ιερουσαλήμ, καταστρέφοντας την ίδια και το βασίλειο του Ιούδα, προτού εκτοπίσει μεγάλο μέρος του πληθυσμού του στη «Βαβυλώνια Αιχμαλωσία», εμφανίζεται στα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης: Βασιλειών Β’, Χρονικών Β’, Ιερεμία, Ιεζεκιήλ και Δανιήλ.
Στη Βίβλο, ήταν διαβόητος για την απαγωγή Ισραηλιτών, συμπεριλαμβανομένου του προφήτη Ιεζεκιήλ, και για τον τερματισμό του ανεξάρτητου βασιλείου του Ιούδα. Η εξορία τους δεν θα τελείωνε παρά το 538 π.Χ.
Στο κείμενο “μιλά” ο ίδιος ο βασιλιάς Ναβουχοδονόσορ Β’, περιγράφοντας με υπερηφάνεια πώς αναστήλωσε έναν παλιό, ερειπωμένο κλιμακωτό ναό-πύργο στην πόλη Κις, ο οποίος ήταν αφιερωμένος στον θεό και τη θεά του πολέμου της Μεσοποταμίας, τον Ζαμπάμπα και την Ιστάρ.
Εξήγησε ότι αρχαιότεροι βασιλείς είχαν χτίσει και επισκευάσει το ζιγκουράτ στο παρελθόν, αλλά αυτό είχε περιπέσει ξανά σε κατάσταση αποσύνθεσης λόγω του χρόνου και της βροχής.
Ολοκλήρωσε τη χρονοκάψουλα με μια προσευχή, ζητώντας από τους θεούς μακροζωία, βαθιά γεράματα και βοήθεια για την επικράτηση επί των εχθρών του.
Ωστόσο, ο σκληρός βασιλιάς που περιγράφεται ως «εξολοθρευτής εθνών» στο εδάφιο Ιερεμίας 4:7, έχτισε επίσης μια αυτοκρατορία η οποία ήταν η μεγαλύτερη στον κόσμο εκείνη την εποχή, εκτεινόμενη από τον Περσικό Κόλπο έως τη Μεσόγειο και περιλαμβάνοντας τμήματα του σημερινού Κουβέιτ, του Ιράκ, της Συρίας, της Ιορδανίας, του Ισραήλ, του Λιβάνου και της Τουρκίας.
Σήμερα, οι κύλινδροι της Κις δείχνουν μια άλλη πλευρά του πολεμιστή-βασιλιά, η οποία συνδέεται στενά με την περιγραφή του στο βιβλίο του Δανιήλ, όπου εμφανίζεται να περπατά στη στέγη του βασιλικού παλατιού της Βαβυλώνας και να λέει: «Δεν είναι αυτή η μεγάλη Βαβυλώνα, την οποία έχτισα με την κραταιά μου δύναμη ως βασιλική κατοικία και για τη δόξα της μεγαλειότητάς μου;»
Το κείμενο της επιγραφής
Η επιγραφή της Κις αναδεικνύει τον ρόλο του ως χτίστη.
Το συγκεκριμένο ζιγκουράτ ονομαζόταν É-u-nir-ki-tuš-maḫ, που σημαίνει «Οίκος, ναός-πύργος, εξυψωμένη κατοικία». Μεταφρασμένη στα ελληνικά, η επιγραφή αναφέρει:
«Το ζιγκουράτ της Κις, το οποίο ένας βασιλιάς του παρελθόντος είχε χτίσει, αλλά οι τοίχοι του είχαν λυγίσει και ένας προγενέστερος βασιλιάς είχε αποκαταστήσει (τους κατεστραμμένους τοίχους) και είχε καταστήσει τη δομή του κατάλληλη, με την πάροδο του χρόνου εξασθένησε ξανά, λύγισε, και οι νεροποντές παρέσυραν την πλινθοδομή του».
Στη συνέχεια, ο Ναβουχοδονόσορ αναφέρει ότι, το κίνητρό του υπήρξε η αφοσίωση προς τους Θεούς.
Συγκεκριμένα, ο βασιλιάς ανέφερε τον Ζαμπάμπα, περιγράφοντάς τον ως «τον ισχυρότερο, εκείνον που εξοντώνει τους εχθρούς μου», και την Ιστάρ, η οποία «μεγαλύνει τη βασιλεία μου».
Μια βασιλική διαταγή αναστήλωσης
Οι επιγραφές και στους δύο κυλίνδρους είναι πρακτικά πανομοιότυπες, με ελάχιστες μόνο ορθογραφικές παραλλαγές που χαρακτηρίζουν τους διαφορετικούς γραφείς.
Το κείμενο, δομημένο σε δύο στήλες, ακολουθεί ένα αφηγηματικό μοτίβο κοινό στις βασιλικές επιγραφές της περιόδου.
Η αφήγηση ξεκινά παρουσιάζοντας τον βασιλιά:
«Ναβουχοδονόσορ, βασιλιάς της Βαβυλώνας, τον οποίο ο Μαρδούκ, ο Ενλίλ των Θεών, κάλεσε ονομαστικά για να κυβερνήσει όλες τις χώρες». Ο Ναβουχοδονόσορ παρουσιάζεται ως ο κυρίαρχος που επιλέχθηκε από τους θεούς για να κυβερνά και, κυρίως, για να φροντίζει τους κύριους ναούς του βασιλείου.
Αξίζει να σημειωθεί η σύνδεση με τον Δανιήλ: Αυτή η αυτοπεποίθηση του Ναβουχοδονόσορα ως «εκλεκτού των θεών» αντικατοπτρίζεται και στη Βίβλο, όπου ο βασιλιάς συχνά συγκρούεται με την ιδέα ότι υπάρχει ένας ανώτερος Θεός (του Ισραήλ) που δίνει και παίρνει τη βασιλεία.
Στη συνέχεια, το κείμενο αιτιολογεί την ανάγκη για τις εργασίες.
Περιγράφει ότι το ζιγκουράτ της Κις, ονομαζόμενο É.U6.NIR.KI.TUŠ.MAH («Οίκος, Ναός-Πύργος, Εξυψωμένη Κατοικία»), χτίστηκε αρχικά από έναν «βασιλιά του παρελθόντος» και αργότερα αποκαταστάθηκε από έναν «προγενέστερο βασιλιά».
Ωστόσο, με την πάροδο του χρόνου, το κτίριο είχε υποστεί ξανά σοβαρές φθορές: «οι τοίχοι του είχαν διογκωθεί… και οι νεροποντές παρέσυραν την πλινθοδομή του».
Στο σημείο αυτό, ο Ναβουχοδονόσορ εισάγει ένα στοιχείο θεϊκής νομιμοποίησης. Εξηγεί ότι ήταν οι ίδιοι οι προστάτες θεοί του ναού που τον ώθησαν να αναλάβει δράση: «για την ανακαίνιση, ο Ζαμπάμπα και η Ιστάρ είχαν παρακινήσει την καρδιά μου (να την κάνει)».
Το κεντρικό τμήμα του κειμένου περιγράφει λεπτομερώς τις εργασίες που πραγματοποιήθηκαν.
Ο βασιλιάς ισχυρίζεται ότι αναδιοργάνωσε την πλινθοδομή, ξαναέχτισε τα τμήματα που είχαν καταρρεύσει, ολοκλήρωσε τη δομή και ύψωσε την ανωδομή της.
Τέλος, εξωράισε την εξωτερική της εμφάνιση μέχρι που έλαμψε «σαν το φως της ημέρας». Το κείμενο καταλήγει με μια προσευχή στον Ζαμπάμπα και την Ιστάρ, ζητώντας μακροζωία, νίκη επί των εχθρών του και την ευλογία της βασιλείας του.
Η σημασία του ευρήματος
Η ανακάλυψη είναι σπουδαία για αρκετούς λόγους.
Είναι η πρώτη φορά που ανευρίσκεται κείμενο θεμελίωσης του Ναβουχοδονόσορα Β’ αποκλειστικά αφιερωμένο στην αναστήλωση του ζιγκουράτ του Ζαμπάμπα στην Κις.
Προγενέστερα, το έργο του εκεί ήταν γνωστό μόνο από πλίνθους σφραγισμένους με το όνομά του.
Οι κύλινδροι προσφέρουν την επίσημη και πλήρη αναφορά του έργου.
Το κείμενο αναφέρει, με αδρό τρόπο, δύο προηγούμενους βασιλείς που έχτισαν και αναστήλωσαν το ζιγκουράτ. Αυτό συμφωνεί με τα αρχαιολογικά στοιχεία από το Τελ Αλ-Ουχαϊμίρ, όπου έχουν βρεθεί επιγραφές τριών βασιλέων, συμπεριλαμβανομένου του Ναβουχοδονόσορα.
Προηγούμενες έρευνες, όπως αυτές με επικεφαλής τον Ernest Mackay τη δεκαετία του 1920, είχαν ήδη εντοπίσει τέσσερις φάσεις κατασκευής στο ζιγκουράτ, με τελευταία εκείνη του Ναβουχοδονόσορα Β’.
Οι κύλινδροι αποτελούν ένα τέλειο παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο αξιοποιούσαν τις επιγραφές θεμελίωσης οι βασιλείς αυτής της δυναστείας.
Δηλαδή, δεν τεκμηρίωναν απλώς ένα δημόσιο έργο, αλλά νομιμοποιούσαν επίσης την εξουσία τους, παρουσιάζοντας τους εαυτούς τους ως ευσεβείς αναστηλωτές αρχαίων παραδόσεων, συνεχιστές του έργου προηγούμενων μοναρχών και ως όργανα της θείας θέλησης.
Το κείμενο ακόμη, ενισχύει τη γνώση σχετικά με τη σημασία του πολεμιστή θεού Ζαμπάμπα και της θεάς Ιστάρ ως πολιούχων θεοτήτων της Κις, οι οποίοι μοιράζονταν το ίδιο κύριο ιερό.
Επιπλέον, αποσαφηνίζει το όνομα του ζιγκουράτ: É.U6.NIR.KI.TUŠ.MAH, αν και αυτό απαντάται επίσης και σε μια άλλη, ελαφρώς διαφορετική μορφή.
Το παράδοξο της Ανακάλυψης
Αν και οι κύλινδροι αυτοί προορίζονταν να μείνουν θαμμένοι για πάντα ως «μήνυμα προς τους θεούς», η διάβρωση του εδάφους στο Tell Al-Uhaimir τους έφερε στην επιφάνεια, δίνοντας στους σύγχρονους αρχαιολόγους την ευκαιρία να τους μελετήσουν.
Αν και αυτές οι ιερές «χρονοκάψουλες» θάβονταν συνήθως κάτω από τους ναούς, οι επιγραφές της Κις αναφέρεται ότι βρέθηκαν στην επιφάνεια του Τελ Αλ-Ουχαϊμίρ.
Μια ομάδα από το Κρατικό Συμβούλιο Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Ιράκ δήλωσε ότι οι κύλινδροι επιβεβαιώνουν προηγούμενες αρχαιολογικές ανασκαφές που αναφέρονταν σε τρεις βασιλείς:
Τον αρχικό κτίστη, τον πρώτο αναστηλωτή και τον Ναβουχοδονόσορα Β’.
Οι προγενέστερες αρχαιολογικές ανασκαφές διαπίστωσαν ότι το ζιγκουράτ πέρασε από τέσσερα κύρια στάδια κατασκευής και ανασκαφής, το τελευταίο εκ των οποίων πραγματοποιήθηκε από τον Ναβουχοδονόσορα.
Πολλοί ναοί έχουν χτιστεί προς τιμήν του Ζαμπάμπα στην περιοχή, και πλίνθοι που φέρουν το όνομα του Ναβουχοδονόσορα βρέθηκαν στα ερείπια του ζιγκουράτ.
Οι βασιλείς της Νεοβαβυλωνιακής περιόδου όφειλαν να αναστηλώνουν ναούς, και η αρχαία βαβυλωνιακή θρησκεία θεωρούσε καθήκον των βασιλέων την οικοδόμηση και τη διατήρηση της θρησκευτικής τάξης.
Η Lauren K. McCormick της Βιβλικής Αρχαιολογίας έγραψε:
«Οι βιβλικοί συγγραφείς, γράφοντας στον απόηχο της εξορίας, εύλογα παρουσιάζουν τον Ναβουχοδονόσορα ως καταστροφέα, επειδή κυριολεκτικά κατέστρεψε τον ναό τους».
«Οι βαβυλωνιακές επιγραφές, από την άλλη πλευρά, απεικονίζουν τον ίδιο ηγεμόνα ως αναστηλωτή ναών — μια βαθιά ευσεβή και σεβάσμια προσωπικότητα».
Η πόλη της Κις και τα ζιγκουράτ της
Όσο για την πόλη της ανακάλυψης, η Κις δεν ήταν μια απλή πόλη.
Στην αρχαιότητα αποτελούνταν από δύο τομείς:
Την Κις στα δυτικά, όπου βρισκόταν το ζιγκουράτ του Ζαμπάμπα, και τη Χουρσαγκάλαμα (Hursagkalama) στα ανατολικά (το σημερινό Τελ Ινγκάρα), η οποία στέγαζε έναν μεγάλο ναό της Ιστάρ, ο οποίος επίσης αναστηλώθηκε από τον Ναβουχοδονόσορα Β’.
Σύμφωνα με το άρθρο, στην Κις έφτασαν να υπάρχουν τρία ζιγκουράτ, αντανακλώντας την τεράστια θρησκευτική και πολιτική σημασία της ήδη από την Πρώιμη Δυναστική Περίοδο.
Οι κύλινδροι Kz-1 και Kz-2 αποτελούν, στην ουσία, ένα βασιλικό “δελτίο τύπου” σκαλισμένο σε πηλό πριν από περισσότερα από 2.500 χρόνια.
Το μήνυμά τους είναι σαφές:
Ο Ναβουχοδονόσορ Β’, ο μεγάλος χτίστης της Βαβυλώνας, αφιέρωσε επίσης πόρους και προσοχή στην αρχαία πόλη Κις, διασφαλίζοντας ότι το ζιγκουράτ της —ένα σύμβολο της σύνδεσης μεταξύ ουρανού και γης— ήταν αντάξιο των θεών.
“Τόσο όμορφο όσο ο έναστρος ουρανός”
Οι συντάκτες της μελέτης, Ahmed Ali Jawad και Hussein Fleih Al-Ammari, καταλήγουν υπογραμμίζοντας την αξία αυτού του ευρήματος για την κατανόηση της θρησκευτικής και οικοδομικής πολιτικής της βασιλείας:
Πρόκειται για το πρώτο κείμενο θεμελίωσης που τεκμηριώνει τις κατασκευαστικές εργασίες του βασιλιά Ναβουχοδονόσορα Β’ για την αναστήλωση του ζιγκουράτ του θεού Ζαμπάμπα στην Κις.
Η λεπτομερής ανάλυση των φράσεων του κειμένου, σε σύγκριση με άλλες βασιλικές επιγραφές της περιόδου, δείχνει ότι ο Ναβουχοδονόσορ και οι γραφείς του χρησιμοποιούσαν στερεότυπη γλώσσα της γραφειοκρατίας της εποχής, προσαρμοσμένη όμως σε κάθε συγκεκριμένο έργο.
Φράσεις όπως «το έκανα τόσο όμορφο όσο ο έναστρος ουρανός» ή «του απέδωσα ευλαβική φροντίδα» εμφανίζονται και σε άλλα πλαίσια, αλλά εδώ εφαρμόζονται στο ιερό του Ζαμπάμπα και της Ιστάρ στην Κις.
Αυτή η τυχαία ανακάλυψη στην επιφάνεια ενός ιρακινού λόφου (tell) αποτελεί υπενθύμιση ότι το έδαφος της Μεσοποταμίας εξακολουθεί να κρύβει αμέτρητα θραύσματα της ιστορίας της, που περιμένουν να διαβαστούν και να ερμηνευτούν εκ νέου.
Κάθε ένα από αυτά, όπως αυτοί οι δύο κύλινδροι, προσθέτει ένα ακόμη κομμάτι στο περίπλοκο παζλ του πολιτισμού που άκμασε ανάμεσα στον Τίγρη και τον Ευφράτη.