Τα μικροσκοπικά κομμάτια πλαστικού είναι σχεδόν πανταχού παρόντα ακόμη και σε μέρη τόσο απομακρυσμένα όπως τα βαθύτερα σημεία των ωκεανών και οι επιστήμονες τα έχουν επίσης ανακαλύψει σε όλο το ανθρώπινο σώμα καθώς και στον οργανισμό πολλών ειδών σε θάλασσα και στεριά. Πρόσφατα τα μικροπλαστικά έκαναν την εμφάνιση τους στο έδαφος της Ανταρκτικής και ερευνητές ανακοίνωσαν ότι τα εντόπισαν στον οργανισμό του μοναδικού και ενδημικού εντόμου της παγωμένης ηπείρου.
Μια διεθνής ομάδα επιστημόνων ανακάλυψε ότι ένα είδος άγριας σκνίπνας που ζει στην Ανταρκτική όντας το μοναδικό έντομο που υπάρχει εκεί καταναλώνει μικροπλαστικά. Τα ευρήματα που δημοσιεύθηκαν στην επιθεώρηση «Science of the Total Environment» σηματοδοτούν την πρώτη φορά που οι ερευνητές μελέτησαν άμεσα τις επιπτώσεις των μικροπλαστικών σε αυτό το… αυτόχθονο έντομο της Ανταρκτικής και επιβεβαίωσαν την παρουσία πλαστικών σωματιδίων στο εσωτερικό του.
Επικεφαλής της έρευνας είναι ο Τζακ Ντέβλιν ο οποίος ξεκίνησε την έρευνα το 2020 κατά τη διάρκεια των διδακτορικών του σπουδών πριν μετακομίσει αργότερα στη Σκωτία για να εργαστεί ως θαλάσσιος ορνιθολόγος. Όπως είπε η ιδέα για την έρευνα προέκυψε αφού παρακολούθησε ένα ντοκιμαντέρ για τη ρύπανση από πλαστικά.
«Το να βλέπω εκείνη την ταινία μου άνοιξε τα μάτια. Άρχισα να διαβάζω για τις επιπτώσεις των πλαστικών στα έντομα και σκέφτηκα: αν το πλαστικό εμφανίζεται παντού αλλού, τι συμβαίνει σε σπάνια μέρη όπως η Ανταρκτική;» είπε ο Ντέβλιν.
Ένα ανθεκτικό μικρό έντομο σε ένα μεταβαλλόμενο περιβάλλον
Το Belgica antarctica, το είδος που βρίσκεται στο επίκεντρο της μελέτης, είναι μια μικροσκοπική σκνίπα που δεν τσιμπά και έχει περίπου το μέγεθος ενός κόκκου ρυζιού. Είναι το νοτιότερο έντομο στον πλανήτη και το μοναδικό είδος εντόμου που απαντάται αποκλειστικά στην Ανταρκτική. Οι προνύμφες του ζουν σε υγρές περιοχές με βρύα και άλγη κατά μήκος της Ανταρκτικής Χερσονήσου όπου μπορούν να φτάσουν πυκνότητες σχεδόν 40,000 ατόμων ανά τετραγωνικό μέτρο. Τρεφόμενες με αποσυντιθέμενη φυτική ύλη αυτές οι σκνίπες παίζουν σημαντικό ρόλο στην ανακύκλωση θρεπτικών συστατικών πίσω στο έδαφος.
«Τα αποκαλούμε πολυ-ακραιόφιλα στο έντονο κρύο, στην αφυδάτωση, στην υψηλή αλατότητα, στις μεγάλες μεταβολές θερμοκρασίας και στην υπεριώδη ακτινοβολία. Το μεγάλο ερώτημα λοιπόν ήταν: αυτή η ανθεκτικότητα τα προστατεύει από έναν νέο παράγοντα πίεσης όπως τα μικροπλαστικά ή τα καθιστά ευάλωτα σε κάτι που δεν έχουν ξανασυναντήσει;» λέει ο Ντέβλιν.
Η Ανταρκτική συχνά θεωρείται μια ανέγγιχτη άγρια περιοχή όμως προηγούμενες έρευνες έχουν ήδη εντοπίσει πλαστικά σωματίδια στο χιόνι της και στα κοντινά θαλάσσια ύδατα. Αν και οι συγκεντρώσεις παραμένουν χαμηλότερες από ό,τι στα περισσότερα μέρη του κόσμου, τα πλαστικά φτάνουν στην ήπειρο μέσω ωκεάνιων ρευμάτων, μεταφοράς στην ατμόσφαιρα σε μεγάλες αποστάσεις και ανθρώπινης δραστηριότητας που σχετίζεται με ερευνητικούς σταθμούς και ναυσιπλοΐα.
Δοκιμάζοντας τα μικροπλαστικά στην πράξη
Ο Ντέβλιν ανέφερε ότι οι ερευνητές υπέβαλαν τις προνύμφες της σκνίπας σε μια σειρά δοκιμών και εξεπλάγησαν από τα αποτελέσματα. «Ακόμη και στις υψηλότερες συγκεντρώσεις πλαστικών, η επιβίωση δεν μειώθηκε. Ο βασικός τους μεταβολισμός επίσης δεν άλλαξε. Στην επιφάνεια, έμοιαζαν να τα πηγαίνουν καλά».
Όταν όμως η ομάδα εξέτασε τις προνύμφες πιο προσεκτικά, εντόπισε μια μικρή ανταλλαγή κόστους. Εκείνες που εκτέθηκαν σε υψηλότερα επίπεδα μικροπλαστικών είχαν μειωμένα αποθέματα λίπους, παρότι τα επίπεδα υδατανθράκων και πρωτεϊνών παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό τα ίδια.
Ο Ντέβλιν εξήγησε ότι τα έντομα ενδέχεται να προσλαμβάνουν λιγότερο πλαστικό επειδή τρέφονται πιο αργά σε ψυχρές συνθήκες και επειδή το φυσικό έδαφος στο οποίο ζουν είναι πολύπλοκο. Πρόσθεσε ότι το πείραμα διήρκεσε μόλις 10 ημέρες, λόγω των υλικοτεχνικών δυσκολιών διεξαγωγής έρευνας στην Ανταρκτική. Για να κατανοηθεί καλύτερα τι μπορεί να σημαίνει η έκθεση σε μικροπλαστικά σε βάθος χρόνου, θα χρειαστούν μακροχρόνιες μελέτες.
Αναζητώντας πλαστικό
Η δεύτερη φάση του έργου επικεντρώθηκε σε ένα πιο βασικό ερώτημα: καταναλώνουν ήδη μικροπλαστικά οι άγριες προνύμφες Belgica στην Ανταρκτική; Κατά τη διάρκεια μιας ερευνητικής αποστολής το 2023 κατά μήκος της δυτικής Ανταρκτικής Χερσονήσου, η ομάδα συνέλεξε προνύμφες από 20 σημεία σε 13 νησιά και τις διατήρησε ώστε να αποτραπεί περαιτέρω σίτιση.
Για να εντοπίσουν πλαστικά στο εσωτερικό των προνυμφών ο Ντέβλιν συνεργάστηκε με την Ιταλίδα ειδικό στα μικροπλαστικά Ελίσα Μπέργκαμι από το Πανεπιστήμιο της Μόντενα- Ρέτζιο Εμίλια και τον ειδικό απεικόνισης Τζιοβάνι Μπιράντα από το Elettra Sincrotrone Trieste. Η ομάδα διέλυσε τις προνύμφες μήκους πέντε χιλιοστών και ανέλυσε το περιεχόμενο του πεπτικού τους συστήματος χρησιμοποιώντας συστήματα απεικόνισης ικανά να αναγνωρίζουν χημικά «αποτυπώματα» σωματιδίων μεγέθους μόλις τεσσάρων μικρομέτρων, πολύ κάτω από το όριο της ανθρώπινης όρασης. Μετά την εξέταση 40 προνυμφών από όλη την περιοχή, εντόπισαν μόνο δύο θραύσματα μικροπλαστικών.
Η εύρεση μόλις δύο κομματιών μπορεί να φαίνεται ασήμαντη όμως ο Ντέβλιν τη θεωρεί πρώιμη προειδοποίηση. «Η Ανταρκτική εξακολουθεί να έχει πολύ χαμηλότερα επίπεδα πλαστικών από το μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη, και αυτό είναι θετικό», είπε. «Η μελέτη μας δείχνει ότι αυτή τη στιγμή τα μικροπλαστικά δεν κατακλύζουν αυτές τις εδαφικές κοινότητες. Όμως μπορούμε πλέον να πούμε ότι εισέρχονται στο σύστημα και, σε αρκετά υψηλά επίπεδα, αρχίζουν να αλλάζουν την ενεργειακή ισορροπία του εντόμου».
Επειδή η σκνίπα δεν έχει γνωστούς χερσαίους θηρευτές οποιοδήποτε πλαστικό καταναλώνει πιθανότατα δεν μεταφέρεται ψηλά στην τροφική αλυσίδα. Η ανησυχία, σύμφωνα με τον Ντέβλιν είναι τι μπορεί να συμβεί αν οι μακρόβιες προνύμφες συνεχίσουν να καταναλώνουν μικροπλαστικά καθ’ όλη τη διάρκεια της διετούς ανάπτυξής τους ιδιαίτερα καθώς η θέρμανση και η ξήρανση προσθέτουν επιπλέον πίεση.
Ένα παγκόσμιο πρόβλημα που φτάνει στα άκρα της Γης
Για τον Ντέβλιν τα ευρήματα δείχνουν πόσο μακριά έχει εξαπλωθεί η ανθρώπινη ρύπανση. «Όλα ξεκίνησαν επειδή είδα ένα ντοκιμαντέρ και σκέφτηκα: αποκλείεται η Ανταρκτική να είναι ένα από τα τελευταία μέρη που δεν αντιμετωπίζουν αυτό το πρόβλημα», είπε. «Και μετά πας εκεί, δουλεύεις με αυτό το απίστευτο μικρό έντομο που ζει εκεί όπου δεν υπάρχουν δέντρα και σχεδόν καθόλου φυτά, και παρ’ όλα αυτά βρίσκεις πλαστικό στο έντερό του. Αυτό πραγματικά δείχνει πόσο εκτεταμένο είναι το πρόβλημα».
Όπως ανέφερε μελλοντικές έρευνες θα παρακολουθήσουν τις αλλαγές στα επίπεδα μικροπλαστικών στα εδάφη της Ανταρκτικής και θα δοκιμάσουν μακροχρόνια πειράματα πολλαπλών πιέσεων στο Belgica antarctica και σε άλλους οργανισμούς του εδάφους. «Η Ανταρκτική μάς προσφέρει ένα απλούστερο οικοσύστημα για να θέσουμε πολύ συγκεκριμένα ερωτήματα», είπε. «Αν δώσουμε προσοχή τώρα, ίσως μάθουμε μαθήματα που ισχύουν πολύ πέρα από τις πολικές περιοχές».