Τα τελευταία χρόνια, οι κάτοικοι των νότιων χωρών της Ευρώπης, αλλά και μέχρι το Ηνωμένο Βασίλειο κοιτάζουν ψηλά και συχνά βλέπουν ένα απόκοσμο θέαμα: βαθιές πορτοκαλί ανατολές και έναν ορίζοντα γεμάτο με κιτρινωπή ομίχλη, ενώ οι βροχοπτώσεις έχουν το χρώμα της σκουριάς και αφήνουν λεπτή άμμο στα αυτοκίνητα και τα παράθυρα.
Αυτά τα φαινόμενα προκαλούνται από αμμοθύελλες στην έρημο Σαχάρα, οι οποίες στη συνέχεια ταξιδεύουν χιλιάδες χιλιόμετρα πάνω από τη Μεσόγειο. Η μεγαλύτερη έρημος του κόσμου ευθύνεται για περισσότερο από το ήμισυ των συνολικών εκπομπών σκόνης παγκοσμίως. Υπό θερμές, ξηρές και θυελλώδεις συνθήκες, τα σωματίδια ανυψώνονται αρκετά χιλιόμετρα στην ατμόσφαιρα και μεταφέρονται σε όλες τις ηπείρους.
Οι περισσότεροι άνεμοι φυσούν δυτικά προς την Αμερική, όμως κάποιοι κινούνται βόρεια προς την Ευρώπη, ενώ κάποια ισχυρά ρεύματα μπορεί να φτάσουν ακόμη και μέχρι τη Βόρεια Θάλασσα και τη Σκανδιναβία.
Η σχέση της υπερθέρμανσης του πλανήτη με τη σκόνη είναι περίπλοκη. Αφενός, η άνοδος της θερμοκρασίας ξηραίνει τα εδάφη και επιταχύνει την ερημοποίηση, καθιστώντας πολύ πιο εύκολο για τον άνεμο να απομακρύνει τα λεπτά σωματίδια. Υπό ακραίες συνθήκες αύξησης της θερμοκρασίας, η ποσότητα της άμμου της Σαχάρας που ανυψώνεται στην ατμόσφαιρα θα μπορούσε να αυξηθεί κατά 40% έως 60% μέχρι το τέλος του αιώνα.
Ωστόσο, το φαινόμενο εξαρτάται επίσης και από τα μοτίβα των ανέμων. Σύμφωνα με πρόσφατες μελέτες, οι καταιγίδες άμμου και σκόνης στη Σαχάρα έχουν γίνει στην πραγματικότητα σπανιότερες και λιγότερο έντονες τις τελευταίες δύο δεκαετίες.
Εν μέρει, αυτό οφείλεται στην αύξηση της βλάστησης στην περιοχή του Σαχέλ, στα νότια σύνορα της Σαχάρας. Αλλά οφείλεται επίσης και στην εξασθένηση των επιφανειακών ανέμων γενικά και στις αλλαγές σε ορισμένα κλιματικά μοτίβα μεγάλης κλίμακας.
Κίνδυνοι για την υγεία και την ασφάλεια
Οι επιπτώσεις δεν είναι μόνο αισθητικές. Η σκόνη από τη Σαχάρα μπορεί να υποβαθμίσει σημαντικά την ποιότητα του αέρα, αυξάνοντας τα επίπεδα επιβλαβών μικροσκοπικών σωματιδίων πέρα από τα ασφαλή υγειονομικά όρια. Αυτά τα λεπτά σωματίδια – γνωστά ως PM10 – μπορούν να διεισδύσουν βαθιά στους πνεύμονες, προκαλώντας άσθμα και καρδιαγγειακά προβλήματα. Στην Ισπανία και την Ιταλία, μελέτες υποδηλώνουν ότι η σκόνη από τη Σαχάρα μπορεί να ευθύνεται για έως και 44% των θανάτων που συνδέονται με τη ρύπανση από PM10.
Όμως η σκόνη προκαλεί και άλλα προβλήματα. Όταν επικάθεται στο χιόνι στις Άλπεις, σκουραίνει την επιφάνεια και την καθιστά λιγότερο ικανή να αντανακλά το ηλιακό φως, επιταχύνοντας την τήξη. Μπορεί επίσης να μειώσει την απόδοση των ηλιακών συλλεκτών ή να διαταράξει την αεροπλοΐα και την οδική κυκλοφορία μειώνοντας την ορατότητα.
Χειρισμός της κατάστασης
Η αντιμετώπιση αυτού του σύνθετου διεθνούς προβλήματος απαιτεί δράση τόσο στην πηγή όσο και στις πληγείσες περιοχές.
Στη Σαχάρα και τα όριά της, η αποφυγή της διατάραξης των άθικτων εδαφών είναι κρίσιμης σημασίας. Η υπερβόσκηση, η κατασκευή φραγμάτων στα ποτάμια και η εγκατάλειψη γης μπορούν να αυξήσουν τις εκπομπές σκόνης. Για τη σταθεροποίηση του εδάφους, τα μέτρα περιλαμβάνουν την αποκατάσταση της βλάστησης, τη διατήρηση της ροής των ποταμών και την προστασία του εύθραυστου οικοσυστήματος βακτηρίων, βρύων και άλλων οργανισμών που δεσμεύουν τα πρώτα χιλιοστά των εδαφών της ερήμου και σχηματίζουν μια φυσική ασπίδα κατά της διάβρωσης από τον άνεμο.
Στην Ευρώπη, θα πρέπει να δοθεί έμφαση στην προετοιμασία. Τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης παρέχουν πλέον προβλέψεις έως και 15 ημέρες νωρίτερα, επιτρέποντας στις υγειονομικές αρχές να εκδίδουν ειδοποιήσεις για τα ευάλωτα άτομα ώστε να μην εκτίθενται σε εξωτερικούς χώρους. Άλλα απλά μέτρα, από τη βελτίωση του αερισμού των κτιρίων έως τη δημιουργία περισσότερων αστικών χώρων πρασίνου, μπορούν επίσης να μειώσουν την ένταση του φαινομένου.
Εντούτοις, είναι ευρέως παραδεκτό ότι η τεχνολογία και τα εργαλεία πρόβλεψης από μόνα τους δεν αρκούν για να λύσουν το πρόβλημα. Στις επόμενες δεκαετίες, η σκόνη από τη Σαχάρας θα εξακολουθεί να αποτελεί έναν ορατός δείκτη της υγείας του πλανήτη μας.
Καθώς δεν σέβεται σύνορα, η διαχείρισή της θα απαιτήσει ισχυρότερη διεθνή συνεργασία – και δεσμευτικές συμφωνίες – σε όλα, από τη διαχείριση των λεκανών απορροής των ποταμών έως την αποτροπή της ξήρανσης των κοιτών των λιμνών και τις δράσεις δημόσιας υγείας σε όλη την Ευρώπη.