Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα αποκαλυπτικά στοιχεία, που απορρέουν από την έκθεση αυτοψίας της Περιφερειακής Μονάδας Κρήτης της Ελληνικής Αρχής Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών στο πλαίσιο της επανεκτίμησης των υφιστάμενων συνθηκών κατά μήκος της περιπατητικής διαδρομής του Φαραγγιού της Σαμαριάς, ενόψει της περιόδου επισκεψιμότητας του Εθνικού Δρυμού για το έτος 2026.
Όπως είναι γνωστό, το εμβληματικό Φαράγγι της Σαμαριάς αποτελεί κορυφαίο και λατρεμένο προορισμό των πεζοπορικών διαδρομών, λόγω της εκπληκτικής μορφολογίας του, της χλωρίδας και της πανίδας του, ενώ είναι χαρακτηρισμένο ως «απόθεμα βιόσφαιρας» από την UNESCO.
Στο πλαίσιο αυτό, έχει ειδικό βάρος το πόρισμα της αυτοψίας που φέρει το επιστημονικό βάρος της ΕΑΓΜΕ που έγινε στις 14-5-26, μέσα από το οποίο προτείνεται και δέσμη μέτρων που επιβεβαιώνουν μεταξύ άλλων την ανάγκη τακτικής επιθεώρησης της διαδρομής, ιδίως μετά από περιόδους έντονων ή παρατεταμένων βροχοπτώσεων.
Όπως προκύπτει από το πόρισμα, «ο κατολισθητικός και βραχοπτωτικός κίνδυνος στο Φαράγγι της Σαμαριάς παραμένει εν γένει υψηλός, γεγονός που αποτελεί εγγενές χαρακτηριστικό του φυσικού περιβάλλοντος και της γεωμορφολογικής δυναμικής του φαραγγιού».
Σε άλλο σημείο, αναφέρεται ότι «ο κίνδυνος εκδήλωσης βραχοπτώσεων, καταπτώσεων ή μικρής κλίμακας βαρυτικών φαινομένων δεν μπορεί να εξαλειφθεί πλήρως, καθώς αποτελεί εγγενές χαρακτηριστικό του φυσικού περιβάλλοντος του Φαραγγιού.
Ιδίως λόγω των γεωμορφολογικών, περιβαλλοντικών και κατασκευαστικών περιορισμών, ο κίνδυνος μπορεί να μετριαστεί, αλλά όχι να αρθεί μέσω συνδυασμού τακτικών ελέγχων, τεχνικογεωλογικής παρακολούθησης, στοχευμένων παρεμβάσεων, όπου είναι τεχνικά εφικτό, κατάλληλης σήμανσης, ενημέρωσης των επισκεπτών και επιχειρησιακών μέτρων διαχείρισης».
Παράλληλα, επισημαίνεται ότι «κατά τη χρονική στιγμή διεξαγωγής της αυτοψίας δεν εντοπίστηκαν νέα βαρυτικά φαινόμενα μεγάλης κλίμακας ή ενδείξεις γενικευμένης αποσταθεροποίησης, που να μεταβάλλουν ουσιωδώς το υφιστάμενο επίπεδο επικινδυνότητας πέραν των αναμενόμενων γεωκινδύνων που χαρακτηρίζουν την περιοχή.
Η αυξημένη βροχομετρική επιβάρυνση του υδρολογικού έτους 2025–2026, καθώς και οι παρατηρήσεις της αυτοψίας επιβεβαιώνουν την ανάγκη διαρκούς αυξημένης επιχειρησιακής εγρήγορσης, ιδίως κατά την έναρξη της περιόδου επισκεψιμότητας και μετά από έντονα καιρικά ή σεισμικά γεγονότα.
Η λειτουργία της περιπατητικής διαδρομής θα πρέπει να συνοδεύεται από τακτικούς ελέγχους, ενημέρωση των επισκεπτών, κατάλληλη σήμανση, επανελέγχους μετά από έντονα καιρικά ή σεισμικά φαινόμενα, καθώς και εφαρμογή των κατάλληλων μέτρων μετριασμού και διαχείρισης του κινδύνου, στο μέτρο που αυτά είναι τεχνικά, επιχειρησιακά και περιβαλλοντικά εφικτά.
Ως εκ τούτου, προτείνεται η συνεκτίμηση των ανωτέρω από πλευράς Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α., στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του και της απόφασής του για τη λειτουργία του Εθνικού Δρυμού Σαμαριάς κατά την περίοδο επισκεψιμότητας 2026, καθώς και η δρομολόγηση ή και συνέχιση των αναγκαίων ενεργειών μετριασμού και διαχείρισης του κινδύνου».
Προτάσεις για τη διαχείριση του κινδύνου
Στο πόρισμα της αυτοψίας περιλαμβάνεται δέσμη μέτρων άμεσων και μακροπρόθεσμων, λαμβάνοντας υπόψη ότι ο κατολισθητικός κίνδυνος στο Φαράγγι της Σαμαριάς δεν μπορεί να εξαλειφθεί πλήρως, και στο πλαίσιο αυτό, τα βραχυπρόθεσμα μέτρα θα πρέπει να εστιάζουν κυρίως στη μείωση της έκθεσης των επισκεπτών στον κίνδυνο κατά την περίοδο λειτουργίας.
Όπως τονίζεται, «προτεραιότητα έχουν η ενημέρωση των εισερχόμενων επισκεπτών, η σαφής και επαρκής σήμανση των θέσεων αυξημένης επικινδυνότητας, η αποφυγή στάσης και παραμονής σε κρίσιμα τμήματα της διαδρομής, ο επανέλεγχος μετά από έντονα καιρικά ή σεισμικά γεγονότα, καθώς και η επιχειρησιακή δυνατότητα προσωρινής απαγόρευσης εισόδου, όταν οι συνθήκες το επιβάλλουν». Παρακάτω, επισημαίνονται προτάσεις για τη διαχείριση του κινδύνου πιο αναλυτικά, όπως:
- η συνέχιση της ενημέρωσης των επισκεπτών, πριν από την είσοδό τους στο Φαράγγι, σχετικά με τον εγγενή κίνδυνο βραχοπτώσεων και καταπτώσεων βράχων.
- η διατήρηση και -όπου απαιτείται- ενίσχυση της προειδοποιητικής σήμανσης σε πολυγλωσσικό επίπεδο, ιδίως σε στενά περάσματα και θέσεις αυξημένης επικινδυνότητας.
- η ειδική επισήμανση των θέσεων -όπου απαιτείται ταχεία διέλευση των επισκεπτών- χωρίς στάση ή παραμονή, ιδίως κάτω από απότομα ή αρνητικής κλίσης πρανή.
- η συνέχιση των προφορικών ενημερώσεων από κατάλληλα εκπαιδευμένο προσωπικό του φορέα διαχείρισης, με έμφαση στην αποφυγή στάσης σε θέσεις αυξημένης επικινδυνότητας και στην ανάγκη συμμόρφωσης με τις οδηγίες του προσωπικού πεδίου.
- η συνέχιση ή/και εφαρμογή της υποχρεωτικής χρήσης κατάλληλων μέτρων ατομικής προστασίας, όπου αυτό κρίνεται επιχειρησιακά αναγκαίο από τον αρμόδιο φορέα διαχείρισης, ιδίως κατά τη διέλευση από θέσεις πολύ υψηλής επικινδυνότητας.
- η απαγόρευση εισόδου και διέλευσης σε περιπτώσεις πρόβλεψης έντονων ή ραγδαίων καιρικών φαινομένων, καθώς και σε περιπτώσεις κατά τις οποίες οι συνθήκες εντός του φαραγγιού δεν επιτρέπουν ασφαλή διέλευση.
- ο επανέλεγχος της περιπατητικής διαδρομής μετά από έντονα καιρικά φαινόμενα, ισχυρούς σεισμούς, αναφορές πτώσεων βράχων ή παρατηρήσεις του προσωπικού πεδίου που υποδηλώνουν πιθανή μεταβολή των συνθηκών επικινδυνότητας.
- η άμεση απομάκρυνση, όπου είναι εφικτό και ασφαλές, πρόσφατων θραυσμάτων, πεσμένων κλάδων/δέντρων ή χαλαρών υλικών που εντοπίζονται επί της περιπατητικής διαδρομής και δύνανται να δυσχεράνουν τη διέλευση ή την εκκένωση.
- η συστηματική καταγραφή από τον φορέα διαχείρισης τυχόν νέων καταπτώσεων, πρόσφατων θραυσμάτων, θέσεων αστοχίας, εκριζώσεων δέντρων, διαβρώσεων ή άλλων φαινομένων/ενδείξεων, που υποδηλώνουν πιθανή μεταβολή των συνθηκών επικινδυνότητας, σύμφωνα με τις παρατηρήσεις του προσωπικού πεδίου.
Μεσοπρόθεσμα μέτρα μετριασμού γεωκινδύνων
«Τα μεσοπρόθεσμα μέτρα, σε συνέχεια, αφορούν κυρίως την τεχνικογεωλογική τεκμηρίωση, την επικαιροποίηση της χαρτογράφησης και την ιεράρχηση των θέσεων αυξημένης επικινδυνότητας κατά μήκος της περιπατητικής διαδρομής.
Σκοπός τους είναι ο εντοπισμός και η οριοθέτηση ζωνών υψηλής και πολύ υψηλής επικινδυνότητας, η αξιολόγηση θέσεων όπου παρατηρούνται ενεργές ή δυνητικά ενεργές εστίες καταπτώσεων, καθώς και η εξέταση στοχευμένων παρεμβάσεων, όπως απομάκρυνση επικρεμάμενων τεμαχών ή εφαρμογή τοπικών μέτρων προστασίας, μόνο όπου αυτό είναι τεχνικά εφικτό και κατόπιν ειδικής αξιολόγησης». Παρακάτω, αναφέρονται τα εξής μέτρα:
- εκπόνηση ή επικαιροποίηση πλήρους τεχνικογεωλογικής εξέτασης της περιπατητικής διαδρομής, με στόχο την οριοθέτηση ζωνών υψηλής και πολύ υψηλής επικινδυνότητας.
- ιεράρχηση των θέσεων αυξημένου κινδύνου με βάση την πιθανότητα εκδήλωσης φαινομένων, το μέγεθος των δυνητικών αστοχιών, τη γεωμετρία των πρανών και την έκθεση των επισκεπτών.
- επικαιροποίηση της χαρτογράφησης των θέσεων, όπου παρατηρούνται πρόσφατα θραύσματα, ενεργές ή δυνητικά ενεργές εστίες καταπτώσεων, διαβρώσεις, υποσκαφές, κορηματικές συσσωρεύσεις και θέσεις αυξημένης συγκέντρωσης χαλαρών υλικών.
- στοχευμένοι εκβραχισμοί ή απομάκρυνση επικρεμάμενων τεμαχών μόνο όπου αυτό είναι τεχνικά εφικτό και μετά από ειδική αξιολόγηση, ώστε να αποφεύγεται τυχόν αποσταθεροποίηση της βραχόμαζας.
- εξέταση της δυνατότητας επέκτασης τοπικών μέτρων προστασίας, όπως πλέγματα,
ημιστέγαστρα, φράκτες ανάσχεσης ή άλλα κατάλληλα τεχνικά μέτρα, σε επιλεγμένες θέσεις και μόνο όπου το επιτρέπουν οι τεχνικές, γεωμορφολογικές, περιβαλλοντικές και κατασκευαστικές συνθήκες.
- καθορισμός διαδικασίας τακτικού ελέγχου της διαδρομής, μετά το πέρας της υγρής περιόδου κάθε υδρολογικού έτους και πριν από την έναρξη της περιόδου επισκεψιμότητας.
Παράλληλα, προτείνονται και μακροπρόθεσμα μέτρα που δεν αποσκοπούν στην πλήρη εξάλειψη του κινδύνου, η οποία δεν είναι τεχνικά εφικτή, αλλά στη συστηματική παρακολούθηση, τεκμηρίωση, επιχειρησιακή ετοιμότητα και -όπου είναι εφικτό- στην εφαρμογή κατάλληλων τοπικών τεχνικών ή οργανωτικών παρεμβάσεων για τη μείωση της έκθεσης των επισκεπτών, όπως:
- η κατάρτιση ολοκληρωμένου σχεδίου διαχείρισης γεωλογικών κινδύνων για το Φαράγγι της Σαμαριάς, με σαφή διαδικασία ελέγχου, αξιολόγησης και τεκμηρίωσης πριν από την έναρξη κάθε περιόδου επισκεψιμότητας.
- ο καθορισμός διαδικασιών αντιμετώπισης έκτακτων συνθηκών και θέσεων προσωρινής ασφαλούς συγκέντρωσης επισκεπτών, στον βαθμό που αυτό είναι εφικτό λόγω της ιδιαίτερης μορφολογίας του φαραγγιού.
- ο προσδιορισμός επιχειρησιακών κριτηρίων για την προσωρινή αναστολή λειτουργίας του φαραγγιού λόγω έντονων ή ραγδαίων βροχοπτώσεων, ισχυρών ανέμων, σεισμικών γεγονότων, αναφορών καταπτώσεων ή άλλων συνθηκών που δύνανται να αυξήσουν τον κίνδυνο.
- η διαμόρφωση μητρώου παρατηρήσεων και συμβάντων βραχοπτώσεων, καταπτώσεων, διαβρώσεων, υποσκαφών, εκριζώσεων δέντρων και λοιπών βαρυτικών ή γεωλογικών φαινομένων, ώστε να υπάρχει διαχρονική τεκμηρίωση των θέσεων επαναλαμβανόμενης επικινδυνότητας.
- η εξέταση της δυνατότητας αξιοποίησης σύγχρονων μέσων παρακολούθησης, όπως περιοδικές φωτογραφικές καταγραφές από σταθερές θέσεις, εναέρια αποτύπωση με μη επανδρωμένα μέσα όπου επιτρέπεται, ή άλλες τεχνικές τεκμηρίωσης, με στόχο την παρακολούθηση μεταβολών σε επιλεγμένα πρανή υψηλής επικινδυνότητας.