Σε μια εκτεταμένη διαδικασία καταγραφής και αξιολόγησης υπόγειων χώρων έχει προχωρήσει τις τελευταίες ημέρες ο κρατικός μηχανισμός στην Περιφερειακή Ενότητα Ηρακλείου, με στόχο να διαπιστωθεί ποια σημεία θα μπορούσαν, υπό προϋποθέσεις, να χρησιμοποιηθούν ως καταφύγια σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης.
Πρόκειται για μια διαδικασία που εξελίσσεται με διακριτικότητα αλλά και αυξημένη προσοχή, την ώρα που οι γεωπολιτικές εξελίξεις στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής προκαλούν εύλογη ανησυχία και επαναφέρουν στο δημόσιο διάλογο ζητήματα πολιτικής προστασίας και ετοιμότητας.
Παρ΄ότι αρμόδιες πηγές ξεκαθαρίζουν ότι δεν υπάρχει κάποια συγκεκριμένη απειλή για τη χώρα, η συνεχής κλιμάκωση εντάσεων στη Ανατολική Μεσόγειο, η αυξανόμενη χρήση drones σε πολεμικές επιχειρήσεις και η γενικότερη αίσθηση αστάθειας που πλησιάζει όλο και περισσότερο την Ευρώπη, έχουν δημιουργήσει ένα διαφορετικό κλίμα. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι έλεγχοι που πραγματοποιούνται αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, ακόμη και σε επίπεδο πρόληψης.
Αυτοψίες
Σύμφωνα με πληροφορίες, μικτά κλιμάκια, αποτελούμενα από στελέχη της Πυροσβεστικής και της Αστυνομίας, έχουν ήδη πραγματοποιήσει αυτοψίες σε αρκετά κτήρια και υπόγειους χώρους στο Ηράκλειο, εξετάζοντας κατά πόσο πληρούνται οι απαραίτητες προδιαγραφές, ώστε να μπορέσουν να χρησιμοποιηθούν ως προσωρινοί χώροι προστασίας πολιτών.
Ωστόσο, τα περισσότερα από τα κτήρια που έχουν ελεγχθεί μέχρι στιγμής, κρίθηκαν ακατάλληλα, καθώς οι προϋποθέσεις που τίθενται είναι ιδιαίτερα αυστηρές.
Μεταξύ άλλων, βασικό κριτήριο αποτελεί το ύψος και η δομή του κτηρίου, καθώς προκρίνονται κατασκευές άνω των πέντε ορόφων, ενώ ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στη στατικότητα, στην ασφάλεια των υπόγειων χώρων, αλλά και στη δυνατότητα άμεσης μετατροπής τους σε λειτουργικά καταλύματα. Εξετάζονται επίσης ζητήματα πρόσβασης, εξαερισμού, υδροδότησης και ύπαρξης εγκαταστάσεων υγιεινής, στοιχεία απαραίτητα για την παραμονή πολιτών σε συνθήκες έκτακτης ανάγκης.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση ιδιοκτήτη μεγάλου κτηρίου στο Ηράκλειο, όπου λειτουργεί υπόγεια επιχείρηση και το οποίο βρέθηκε πρόσφατα στο επίκεντρο σχετικής αυτοψίας.
Όπως ανέφερε ο ίδιος στο patris.gr, αποδέχθηκε χωρίς δεύτερη σκέψη το ενδεχόμενο παραχώρησης του χώρου στο κράτος σε περίπτωση ανάγκης, ωστόσο, τα άτομα που πραγματοποίησαν τον έλεγχο έκριναν τελικά ότι το ακίνητο δεν πληρούσε τις προϋποθέσεις.
Πρόκειται για κτήριο συνολικής επιφάνειας άνω των 18.000 τετραγωνικών μέτρων, το οποίο αποκλείστηκε λόγω συγκεκριμένων κατασκευαστικών χαρακτηριστικών και ανοιγμάτων που θεωρήθηκαν προβληματικά για χρήση ως καταφύγιο.
Ανάλογες περιπτώσεις έχουν καταγραφεί και σε άλλα σημεία του νομού, καθώς αρκετοί χώροι απορρίφθηκαν μετά τους ελέγχους.
Την ίδια ώρα, σύμφωνα με τις ίδιες πηγές ενημέρωσης, υπήρξαν και κτήρια που ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις και ενδέχεται να συμπεριληφθούν σε ειδικό σχεδιασμό της πολιτικής προστασίας.
Το ζήτημα των καταφυγίων επανέρχεται διαρκώς στη δημόσια συζήτηση, ιδιαίτερα μετά τις διεθνείς εξελίξεις των τελευταίων ετών. Η Ελλάδα διαθέτει υπόγειες δομές που δημιουργήθηκαν κυρίως κατά την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά και τις δεκαετίες που ακολούθησαν, με αρκετές από αυτές να βρίσκονται στην Αθήνα, τον Πειραιά και άλλα μεγάλα αστικά κέντρα. Ωστόσο, μεγάλο μέρος αυτών των εγκαταστάσεων, είτε δεν είναι πλέον λειτουργικό είτε έχει αλλάξει χρήση με το πέρασμα των χρόνων.
Παράλληλα, η χώρα δεν διαθέτει ένα σύγχρονο και πλήρως οργανωμένο δημόσιο δίκτυο καταφυγίων που να καλύπτει το σύνολο του πληθυσμού, όπως συμβαίνει σε χώρες με αυξημένη εμπειρία σε θέματα πολιτικής άμυνας, μεταξύ αυτών και το Ισραήλ.
Η ερώτηση στη Βουλή
Σύμφωνα πάντως με στοιχεία που είχαν γνωστοποιηθεί στη Βουλή, τον Νοέμβριο του 2025, στην Ελλάδα, καταγράφονται συνολικά 2.892 χώροι που μπορούν να αξιοποιηθούν ως καταφύγια, με συνολική χωρητικότητα που φτάνει σχεδόν τα δύο εκατομμύρια άτομα. Οι ακριβείς τοποθεσίες τους παραμένουν απόρρητες για λόγους ασφαλείας.
Την ίδια στιγμή, σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, η Ελλάδα δεν έχει θεσπίσει υποχρεωτική κατασκευή καταφυγίων στις νέες οικοδομές, επιλέγοντας μια διαφορετική προσέγγιση σε ζητήματα πολιτικής προστασίας και διαχείρισης κρίσεων. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει σχεδιασμός.
Αντιθέτως, όπως επισημαίνουν αρμόδιες πηγές που μας μίλησαν, «οι κινήσεις που γίνονται το τελευταίο διάστημα εντάσσονται σε ένα πλαίσιο προετοιμασίας και αξιολόγησης υποδομών, προσαρμοσμένο στα σημερινά δεδομένα και στις πραγματικές δυνατότητες της χώρας».
Πώς λειτουργεί σήμερα το σύστημα προστασίας
Σήμερα, η χώρα στηρίζεται κυρίως:
στα σχέδια πολιτικής προστασίας, στο σύστημα έκτακτης ειδοποίησης 112 και στον συντονισμό μεταξύ τοπικών και κρατικών αρχών.
Σε αντίθεση με παλαιότερες εποχές, δεν προβλέπεται μαζική μεταφορά πολιτών σε υπόγεια καταφύγια. Ανάλογα με το περιστατικό, οι οδηγίες αφορούν είτε την παραμονή σε ασφαλή εσωτερικό χώρο είτε την οργανωμένη εκκένωση συγκεκριμένων περιοχών.
Η προσέγγιση αυτή διαφέρει σημαντικά από τη λογική που επικρατούσε κατά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου.
Τα ιστορικά καταφύγια του Ηρακλείου
Σε άρθρο του συνεργάτη της «Π», Δ. Σάββα, που είχε δημοσιευτεί τον Νοέμβριο του 2019, γινόταν αναφορά σε 49 καταφύγια που υπήρχαν στην Καστρινή Πολιτεία, προτού ξεσπάσει ο πόλεμος του 1940 και είχε δημοσιευθεί η σχετική λίστα.
Σε σχετικό δημοσίευμα της «Π» προ διετίας αναφερόταν επίσης ότι εκείνη την περίοδο και ο Δήμος Ηρακλείου αλλά και συνολικά η Τοπική Αυτοδιοίκηση είχαν δείξει ενδιαφέρον και έντονη κινητικότητα για το θέμα με τα καταφύγια και, μάλιστα, είχαν δοθεί εντολές για την καταγραφή των υφιστάμενων πολεμικών καταφυγίων από την εποχή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά και για την εξεύρεση και νέων υπόγειων χώρων.