«Στη σχολή ήταν διάνοια. Διόρθωνε ακόμα και τους καθηγητές. Έχει μια πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία με επιστημονικό φορέα, που δύσκολα θα θελήσει να σας την εξιστορήσει…» Με αυτά τα λόγια περιγράφουν παλαιότεροι απόφοιτοι του Τμήματος Επιστήμης Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Κρήτης, τον Σπύρο Αντωνάτο.
Τον επιστήμονα που από το σπίτι του, στις Μεσαμπελιές, βοηθάει μαζί με τις ομάδες που είναι μέλος στην κυβερνοασφάλεια μεγάλων εταιρειών σε Ελλάδα, άλλες ευρωπαϊκές αλλά και ασιατικές χώρες. Ο ίδιος μάς λέει με συστολή ότι δεν διόρθωνε τους καθηγητές του, είναι υπερήφανος που φοίτησε σε αυτό το τμήμα και ότι θα προτιμούσε οι παλιές ιστορίες να παραμείνουν στην αφάνεια.
Σε κάθε περίπτωση, οι απαντήσεις του στα ερωτήματά μας έχουν εξαιρετικό ενδιαφέρον, καθώς διάγουμε μια περίοδο όπου το κυβερνοέγκλημα, ολοένα και εξελίσσεται…
Η συνέντευξη μαζί του έχει ως εξής:
- Είστε απόφοιτος του Τμήματος Επιστήμης Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Κρήτης, όπου συνεχίσατε με μεταπτυχιακές και διδακτορικές σπουδές. Πώς ξεκίνησε η ενασχόλησή σας με την τεχνολογία;
Από πολύ μικρή ηλικία μού άρεσε ο προγραμματισμός. Όλα ξεκίνησαν όταν έπεσε στα χέρια μου ένα περιοδικό πληροφορικής που κυκλοφορούσε την δεκαετία του ‘90, το Computer Software. Από τότε αγάπησα τον τομέα της Πληροφορικής και δεν άλλαξα σελίδα.
- Παλιοί συμφοιτητές σας θυμούνται τις ιδιαίτερες ικανότητές σας ήδη από τα φοιτητικά χρόνια, μας έλεγαν μάλιστα ότι… διορθώνατε και καθηγητές σας.
Καθηγητές δεν διόρθωνα στο πανεπιστήμιο, ήμασταν αρκετά τυχεροί να είμαστε σε ένα από τα καλυτέρα τμήματα της Ελλάδας, αλλά και παγκοσμίως. Δεν είναι τυχαίο ότι κάθε χρόνο καθηγητές του Τμήματος Επιστήμης Υπολογιστών κατατάσσονται στη λίστα με τους κορυφαίους επιστήμονες.
- Σήμερα ασχολείστε με το incident response και την ασφάλεια δικτύων. Προστατεύετε τα συστήματα ασφαλείας εταιρειών σε χώρες της Ασίας, δουλεύοντας από τις Μεσαμπελιές. Τι ακριβώς κάνετε και τι σημαίνει αυτό;
Η δουλειά μας έχει να κάνει με την ετοιμότητα: φτιάχνουμε εξειδικευμένο λογισμικό που προετοιμάζει και βοηθάει οργανισμούς στη διαχείριση περιστατικών: τι να κάνουν όταν προκύπτει ένα πρόβλημα ασφάλειας και πώς να το αντιμετωπίσουν γρήγορα και αποτελεσματικά.
Το πρόβλημα της κυβερνοασφάλειας είναι παγκόσμιο. Δραστηριοποιούμαστε όπου υπάρχει ανάγκη: Ελλάδα, Ευρώπη, Ασία. Η δουλειά από το σπίτι προέκυψε αναγκαστικά λόγω πανδημίας και είναι κάτι που το κράτησα και μετά το τέλος της.
Μια αποκαλυπτική συνέντευξη στην «Π» για το πώς η κυβερνοασφάλεια συνδέεται με τη Δημόσια Υγεία και γιατί η AI μείωσε τους χρόνους αντίδρασης σε περίπτωση επίθεσης
- Είμαστε μπροστά σε μια ψηφιακή πανδημία; Από τον βιολογικό πόλεμο της COVID περνάμε σε έναν ψηφιακό πόλεμο ή έχουμε ήδη περάσει;
Ψηφιακή πανδημία δεν θα το έλεγα. Αλλά σίγουρα έχουμε περάσει σε μια πολύ πιο επικίνδυνη και δύσκολη φάση. Με τη διείσδυση της Τεχνητής Νοημοσύνης στη ζωή μας, οι κυβερνοεπιθέσεις έχουνε γίνει τάξεις μεγέθους πιο γρήγορες. Δεν θα έλεγα ότι έχουμε κάποιο είδος «μετάλλαξης» που θα ταράξει σημαντικά τις ισορροπίες, αλλά σίγουρα ο χρόνος που πρέπει να εντοπίσουμε και να ανταποκριθούμε στις κυβερνοεπιθέσεις έχει συρρικνωθεί.
- Ποιοι βρίσκονται πίσω από τις μεγάλες κυβερνοεπιθέσεις: μεμονωμένοι χάκερ, οργανωμένες ομάδες ή κρατικοί μηχανισμοί; Υπάρχει πλέον ένας πραγματικός κυβερνοπόλεμος μεταξύ κρατών;
Πίσω από τις μεγάλες κυβερνοεπιθέσεις βρίσκονται και οι τρεις κατηγορίες, αλλά με διαφορετικά κίνητρα. Από τη μία έχουμε τους κυβερνοεγκληματίες, που πλέον λειτουργούν σαν κανονικές επιχειρήσεις με εξειδικευμένες ομάδες, οργανωμένες υποδομές και οικονομικούς στόχους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι επιθέσεις ransomware, όπου οι δράστες κλειδώνουν ή κλέβουν δεδομένα και απαιτούν λύτρα.
Από την άλλη έχουμε κρατικά υποστηριζόμενες ομάδες, που επιδιώκουν κυρίως την κατασκοπεία, την απόκτηση στρατηγικών πληροφοριών ή την αποσταθεροποίηση κρίσιμων υποδομών. Υπάρχουν τεκμηριωμένες επιχειρήσεις που συνδέονται με χώρες όπως η Ρωσία, η Κίνα, το Ιράν και η Βόρεια Κορέα.
- Υπάρχει λοιπόν κυβερνοπόλεμος;
Θα έλεγα ότι υπάρχει ήδη μια διαρκής γεωπολιτική αντιπαράθεση στον κυβερνοχώρο. Το ανησυχητικό είναι ότι τα όρια μεταξύ κυβερνοεγκλήματος και κρατικών επιχειρήσεων γίνονται ολοένα πιο δυσδιάκριτα. Σύμφωνα με τον ENISA, οι γεωπολιτικές εξελίξεις επηρεάζουν άμεσα τις κυβερνοαπειλές που αντιμετωπίζει η Ευρώπη. Γι’ αυτό και η κυβερνοασφάλεια δεν είναι πλέον μόνο τεχνολογικό ζήτημα. Είναι ζήτημα εθνικής ασφάλειας, οικονομικής σταθερότητας και κοινωνικής ανθεκτικότητας.
- Πρόσφατα καταγράφηκαν κυβερνοεπιθέσεις ακόμη και σε συστήματα ελέγχου επαγγελματικών ψυγείων με τρόφιμα. Πώς μπορεί να παραβιαστεί ένα τέτοιο σύστημα και ποιους κινδύνους μπορεί να προκαλέσει ακόμη και για τη Δημόσια Υγεία;
Σήμερα, πολλά επαγγελματικά ψυγεία διαθέτουν ψηφιακούς ελεγκτές που συνδέονται στο διαδίκτυο, ώστε οι τεχνικοί να παρακολουθούν και να ρυθμίζουν τη θερμοκρασία εξ αποστάσεως. Αν οι συσκευές αυτές δεν προστατεύονται επαρκώς, για παράδειγμα χρησιμοποιούν αδύναμους κωδικούς ή παλαιό λογισμικό, ένας επιτιθέμενος μπορεί να αποκτήσει πρόσβαση και να αλλάξει τις ρυθμίσεις λειτουργίας τους.
Ο κίνδυνος για τη Δημόσια Υγεία είναι πραγματικός. Αν διακοπεί η σωστή ψύξη, τρόφιμα όπως το κρέας, τα γαλακτοκομικά και τα ψάρια μπορούν να αλλοιωθούν και να γίνουν επικίνδυνα για κατανάλωση. Αν μάλιστα η αλλοίωση δεν εντοπιστεί εγκαίρως, τα προϊόντα ενδέχεται να φτάσουν στον καταναλωτή.
Και το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τα τρόφιμα. Αντίστοιχα συστήματα χρησιμοποιούνται για τη συντήρηση φαρμάκων, εμβολίων και άλλων ευαίσθητων υλικών.
Αυτό που πρέπει να κατανοήσουμε είναι ότι η κυβερνοασφάλεια και η φυσική ασφάλεια είναι πλέον άμεσα συνδεδεμένες. Δεν αρκεί να προστατεύουμε τους υπολογιστές και τα δεδομένα μας. Πρέπει να προστατεύουμε και όλες εκείνες τις διασυνδεδεμένες συσκευές που υποστηρίζουν κρίσιμες καθημερινές λειτουργίες.
Και φυσικά, οι επιχειρήσεις πρέπει να διαθέτουν όχι μόνο μέτρα πρόληψης, αλλά και διαδικασίες έγκαιρης ανίχνευσης και αντιμετώπισης, ώστε ένα τέτοιο περιστατικό να μην μετατραπεί σε κρίση Δημόσιας Υγείας.
- Οι κυβερνοεπιθέσεις σε ευρωπαϊκά αεροδρόμια μέσω της Collins Aerospace και στη ρωσική Aeroflot προκάλεσαν σοβαρές αναταράξεις. Πόσο ευάλωτες είναι οι αεροπορικές μεταφορές και μπορεί μια επίθεση να απειλήσει την ασφάλεια μιας πτήσης;
Το πόσο ευάλωτη είναι κάθε εταιρεία είναι θέμα πόσο σοβαρά επενδύει στην κυβερνοασφάλειά της. Με σωστή προετοιμασία, στρατηγικές επενδύσεις σε τεχνολογία και κόσμο και με την κυβερνοασφάλεια σαν κουλτούρα, η πιθανότητα και το αντίκτυπο των επιθέσεων μειώνεται.
Στην ερώτησή σας, πρέπει να διαχωρίσουμε το κομμάτι της κυβερνοασφάλειας σε επίπεδο επιχειρήσεων και στο επίπεδο των πτήσεων. Η ασφάλεια πτήσεων είναι κάτι ξεχωριστό που υπόκειται σε άλλες διαδικασίες. Μην πανικοβαλλόμαστε χωρίς λόγο. Και παλαιοτέρα συστήματα αεροδρομίων κατέρρευσαν αλλά καμία πτήση δεν κινδύνευσε.
- Από μεγάλες επιχειρήσεις μέχρι προσωπικούς λογαριασμούς πολιτικών, με τελευταία γνωστή αυτή στον Ά. Γεωργιάδη, οι παραβιάσεις πληθαίνουν. Πόσο εύκολο είναι να αποκτήσει κάποιος πρόσβαση στο email ή στο κινητό μας και τι μπορεί να υποκλέψει;
Οι πιο συνηθισμένοι τρόποι είναι η υποκλοπή κωδικών μέσω παραπλανητικών μηνυμάτων, το λεγόμενο phishing, η επαναχρησιμοποίηση κωδικών που έχουν διαρρεύσει από άλλες υπηρεσίες και η εγκατάσταση κακόβουλου λογισμικού.
Πρέπει, ωστόσο, να διαχωρίσουμε την παραβίαση ενός email από την παραβίαση ενός κινητού τηλεφώνου. Η πρώτη είναι σχετικά πιο συνηθισμένη. Η πλήρης παραβίαση ενός σύγχρονου κινητού είναι γενικά δυσκολότερη.
Πολλές επιθέσεις είναι μαζικές και αυτοματοποιημένες. Δεν είναι ανάγκη κάποιος να είναι πολιτικός ή δημόσιο πρόσωπο για να είναι στόχος.
- Πόσο θωρακισμένη είναι η Ελλάδα απέναντι στις κυβερνοεπιθέσεις; Πόσο ασφαλείς είναι οι κρίσιμες υποδομές της χώρας;
Αυτά είναι πολύ σύνθετα ερωτήματα. Στην κυβερνοασφάλεια δεν μπορείς να μετρήσεις πόσο ασφαλής είσαι, δεν είναι κάτι μετρήσιμο. Η Ελλάδα, όπως και κάθε χώρα, προετοιμάζεται διαρκώς για σενάρια κυβερνοεπιθέσεων. Γίνονται πολλές προσπάθειες και τρέχουνε πάρα πολλά έργα σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο τόσο για ασφάλεια, όσο και για συνεργασία μεταξύ φορέων και κρατών.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θεσπίσει ένα σύνολο κανονισμών και νόμων με αυστηρά κριτήρια ασφάλειας (σε μερικές περιπτώσεις προβλέπεται και χρηματικό πρόστιμο για μη συμμόρφωση), οπότε μπορούμε να πούμε με σιγουριά ότι είναι ένα ζήτημα που αντιμετωπίζεται με άκρα σοβαρότητα.
- Είναι οι κυβερνοεπιθέσεις απειλή μόνο για μεγάλες επιχειρήσεις και κρατικές υπηρεσίες ή κινδυνεύουν εξίσου οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις και οι απλοί πολίτες;
Οι κυβερνοεπιθέσεις είναι απειλή για κάθε μέγεθος επιχείρησης. Πρέπει να σκεφτόμαστε τις επιχειρήσεις σαν μια αλυσίδα: οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις στηρίζουνε και διασυνδέονται με τις μεγαλύτερες ιδιωτικές ή κρατικές επιχειρήσεις. Οι επιτιθέμενοι απλά ψάχνουνε τρόπο διείσδυσης από παντού.
- Ποια είναι τα συχνότερα λάθη που κάνουμε στο διαδίκτυο; Ποιες πέντε βασικές συμβουλές θα δίνατε για την προστασία μας;
Οι πέντε πιο βασικές και πρακτικές συμβουλές που θα έδινα:
- Μην ανοίγετε ό,τι σύνδεσμο σάς στέλνουνε στο κινητό ή στο email σας. Όπως δεν ανοίγουμε την πόρτα του σπιτιού μας σε αγνώστους, έτσι και στον ηλεκτρονικό κόσμο πρέπει να είμαστε εξαιρετικά καχύποπτοι.
- Χρησιμοποιούμε ισχυρούς και διαφορετικούς κωδικούς. Βάζετε περίπλοκα συνθηματικά. Όχι τα γενέθλιά σας, το «12345678» ή το «0000000». Μην βάζετε το ίδιο συνθηματικό σε όλες τις σελίδες, γιατί αν εκτεθεί σε μία από αυτές, τότε εκτίθεται και σε όλες τις υπόλοιπες.
- Κάνετε συναλλαγές και αγορές μόνο από σελίδες και εφαρμογές που εμπιστεύεστε.
- Προσέχουμε τι μοιραζόμαστε και κρατάμε αντίγραφα ασφαλείας. Περιορίζουμε τη δημοσιοποίηση προσωπικών δεδομένων και φροντίζουμε να μπορούμε να ανακτήσουμε σημαντικά αρχεία σε περίπτωση επίθεσης.
- Ποιο περιστατικό κυβερνοεπίθεσης στην επαγγελματική σας πορεία σάς έχει εντυπωσιάσει ή προβληματίσει περισσότερο σε τοπικό ή εθνικό επίπεδο;
Από τα πιο πρόσφατα περιστατικά, με έχει προβληματίσει αυτό με τις επιθέσεις στα ψυγεία των σούπερ μάρκετ. Είναι από τις λίγες φορές που βλέπουμε επιθέσεις με κοινωνικό αντίκτυπο, χωρίς να είναι εμφανές το κίνητρο και χωρίς κάποιος να έχει αναλάβει την ευθύνη.
- Στον διαρκή αγώνα μεταξύ κυβερνοασφάλειας και κυβερνοεγκλήματος, ποιος έχει σήμερα το προβάδισμα; Υπάρχει τελικά απόλυτη ψηφιακή ασφάλεια;
Αν υπάρχει η σωστή κουλτούρα, εκπαίδευση και επένδυση, τότε η κυβερνοασφάλεια έχει το προβάδισμα. Πολλές φορές νομίζουμε ότι το πρόβλημα είναι περισσότερο τεχνολογικό -δεν έχουμε αρκετά εργαλεία- παρά ανθρώπινο. Απόλυτη ψηφιακή ασφάλεια δεν υπάρχει. Αλλά με σωστή τεχνογνωσία και επένδυση, τότε το ρίσκο μειώνεται, όπως επίσης μειώνεται και το αντίκτυπο μιας επίθεσης.