Η επιστήμη δείχνει ότι τα κουνούπια έχουν μια εκπληκτικά πολύπλοκη «προσωπικότητα», ιδιαίτερα ταλέντα, αλλά και σοβαρές αδυναμίες.
Τι γνωρίζουμε για τη συμπεριφορά αυτών των μικροσκοπικών πλασμάτων που ζυγίζουν 10 φορές λιγότερο από τον κόκκο ενός ρυζιού, αλλά είναι από τα πιο επικίνδυνα και ξοδεύονται δισεκατομμύρια κάθε χρόνο για την αντιμετώπισή τους σε όλο τον κόσμο;
Σύμφωνα με στοιχεία που αντλήσαμε από το “The Conversation”, από τα 3.500 είδη κουνουπιών, πάνω από 100 είδη ταξινομούνται ως ανθρωποφιλικά, που σημαίνει ότι προτιμούν τους ανθρώπους για το γεύμα τους. Ορισμένα είδη κουνουπιών θα βρουν το ένα άτομο ανάμεσα σε ένα ολόκληρο κοπάδι βοοειδών για να ρουφήξουν ανθρώπινο αίμα.
Αυτό είναι ένα αξιοσημείωτο κατόρθωμα αν σκεφτεί κανείς ότι τα κουνούπια δεν πετούν καλά.
Σταματούν να πετούν με ένα ελαφρύ αεράκι 2-3 μίλια/ώρα, την ίδια ταχύτητα αέρα που παράγεται από το κούνημα της ουράς ενός αλόγου.
Σε πιο ήρεμες συνθήκες, τα κουνούπια χρησιμοποιούν τον μικροσκοπικό τους εγκέφαλο για να ακολουθήσουν την ανθρώπινη θερμότητα, την υγρασία και τις οσμές που μεταφέρονται προς τα κάτω.
Περισσότεροι θάνατοι από κουνούπια παρά από πολέμους
Τα κουνούπια είναι τα πιο επικίνδυνα έντομα στον κόσμο. Οι ασθένειες που μεταφέρουν, από την ελονοσία μέχρι τον δάγκειο πυρετό, προκαλούν πάνω από 700.000 θανάτους ετησίως.
Περισσότεροι άνθρωποι έχουν πεθάνει από κουνούπια παρά από πολέμους.
Ο κόσμος ξοδεύει 22 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ ετησίως σε δισεκατομμύρια λίτρα εντομοκτόνων, εκατομμύρια τόνους προνυμφοκτόνων και εκατομμύρια κουνουπιέρες επεξεργασμένες με εντομοκτόνα – όλα για την καταπολέμηση ενός μικροσκοπικού εντόμου που ζυγίζει 10 φορές λιγότερο από έναν κόκκο ρυζιού και έχει μόνο 200.000 νευρώνες.
Ωστόσο, οι άνθρωποι «χάνουν τον πόλεμο» με τα κουνούπια.
Γιάννης Βόντας: Η μεγάλη παράδοση του ΙΤΕ στην έρευνα και αντιμετώπισή τους
Τι μάθαμε για τα κουνούπια με τη βοήθεια του καθηγητή Γιάννη Βόντα, διευθυντή του Ινστιτούτου Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας (ΙΜΒΒ) του ΙΤΕ.
Όπως επεσήμανε, «το ΙΤΕ έχει μεγάλη παράδοση στην έρευνα για την αντιμετώπιση των κουνουπιών και των εντομομεταδιδόμενων ασθενειών, με έμφαση στην καταπολέμηση της ελονοσίας στην υποσαχάρια Αφρική.
Σε αυτό το πλαίσιο, αναπτύσσονται τεχνολογίες για την παρακολούθηση των κουνουπιών και των ασθενειών που μεταδίδουν, όπως σύγχρονα μοριακά διαγνωστικά, έξυπνες βάσεις δεδομένων και βιοεντομοκτονα.
«Ο ρόλος του ΙΤΕ στο πρόγραμμα που υλοποιεί η Περιφέρεια Κρήτης για την καταπολέμηση των κουνουπιών είναι να αναλύει τα κουνούπια, που συλλέγονται σε παγίδες που εγκαθίστανται για τον σκοπό αυτό σε διάφορες περιοχές, επίσης άλλους ενδιάμεσους φορείς παθογόνωνν όπως τα κοτόπουλα, προκειμένου να εντοπίζει επιδημιολογικούς κινδύνους, για παράδειγμα την κυκλοφορία του ιού του Δυτικού Νείλου σε κάποια περιοχή.
Επίσης, επιτηρεί την πιθανή παρουσία εισβολικών ειδών, όπως το επικίνδυνο κουνούπι Ae aegypti (φορέας του δάγκειου) που πρόσφατα εγκαταστάθηκε στην Κύπρο, εξαιτίας και της κλιματικής κρίσης.
Σε περίπτωση ανίχνευσης θετικών δειγμάτων, ενεργοποιείται άμεσα μηχανισμός λήψης μέτρων, σε συνεργασία με την Περιφέρεια Κρήτης για την εξάλειψη των κινδύνων εν τη γενέσει τους, με ψεκασμούς ακμαιοκτονίας και άλλες παρεμβάσεις, εάν απαιτείται.
Όλα τα αποτελέσματα εισάγονται σε βάσεις δεδομένων που πληροφορούν για επιδημιολογικούς κινδύνους σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο, αλλά και βοηθούν στην αξιολόγηση των προγραμμάτων καταπολέμησης».
Επίμονα και επιλεκτικά
Τα κουνούπια επιδεικνύουν ξεκάθαρα διαφορετικά στυλ συμπεριφοράς και ικανότητα μάθησης.
Δεν είναι τυχαίο που κάποιοι άνθρωποι «έλκουν» τα κουνούπια σαν μαγνήτες. Τα κουνούπια έχουν ξεκάθαρες προτιμήσεις, π.χ. άτομα με ομάδα αίματος 0, έγκυες γυναίκες, όσους έχουν γυμναστεί πρόσφατα ή έχουν καταναλώσει μπίρα.
Ρισκαδόροι
Ορισμένα είδη κουνουπιών, όπως το «κουνούπι τίγρης», έχουν περισσότερο «θράσος» και θα επιτεθούν ακόμα και στο φως της ημέρας ή σε κινούμενους στόχους, ενώ άλλα, όπως τα «ανωφελή» είναι πιο «συντηρητικά» και δρουν μόνο στο απόλυτο σκοτάδι και στην ακινησία.
Μηχανές επιβίωσης υψηλής τεχνολογίας
Τα κουνούπια είναι από τα πιο εξελιγμένα είδη του πλανήτη όσον αφορά τον εντοπισμό του στόχου τους.
Μπορούν να εντοπίσουν την ανάσα ενός ανθρώπου ή ζώου από απόσταση έως και 50 μέτρων.
Όταν πλησιάσουν στα 10 μέτρα, ενεργοποιούν μια μορφή «θερμικής κάμερας». Βλέπουν τη θερμότητα που εκπέμπει το σώμα μας, εντοπίζοντας ακριβώς πού βρίσκονται τα αιμοφόρα αγγεία.
Η προβοσκίδα τους δεν είναι μια απλή βελόνα, αλλά ένα σύστημα από 6 διαφορετικές «λάμες». Κάποιες κόβουν το δέρμα, άλλες συγκρατούν τις άκρες και μία εκχέει σάλιο με αναισθητικές και αντιπηκτικές ιδιότητες, ώστε να μην καταλάβουμε το τσίμπημα παρά μόνο όταν είναι αργά.
Λόγω του μικρού τους βάρους, μια σταγόνα βροχής (που είναι 50 φορές βαρύτερη από αυτά) δεν τα συνθλίβει. Απλώς «γλιστρούν» μαζί της και συνεχίζουν να πετούν.
Αντοχή και ανθεκτικότητα στα εντομοαπωθητικά και στα εντομοκτόνα
Έχουν πολύ μεγάλη ικανότητα εξελικτικής προσαρμογής έναντι χημικών ουσιών που χρησιμοποιούνται για την καταπολέμησή τους, καθιστώντας πολλές από αυτές ανενεργές σε πολύ σύντομο διάστημα μετά την εισαγωγή τους στα προγράμματα καταπολέμησης.
Τα τρωτά τους σημεία
Παρά τα εντυπωσιακά τους όπλα, τα κουνούπια έχουν τις αδυναμίες τους που μπορούμε να εκμεταλλευτούμε.
Είναι εξαιρετικά ελαφριά και αδύναμα στο πέταγμα. Ακόμα και ένας απλός οικιακός ανεμιστήρας σε μέτρια ένταση τα εμποδίζει εντελώς να προσγειωθούν πάνω μας.
Ορισμένα φυσικά συστατικά τρελαίνουν τους αισθητήρες τους και τα αποπροσανατολίζουν. Η σιτρονέλα, ο ευκάλυπτος, η λεβάντα, το σκόρδο και το δενδρολίβανο είναι οι φυσικοί τους εχθροί.
Η εξάρτησή τους από το στάσιμο νερό είναι η μεγαλύτερη βιολογική τους αδυναμία. Χωρίς έστω και μια κουταλιά στάσιμου νερού σε ένα πιατάκι γλάστρας, ένα καπάκι ή μια υδρορροή, δεν μπορούν να αναπαραχθούν, καθώς εκεί εναποθέτουν τα αυγά τους.
Επίσης, το ξέρατε ότι μόνο τα θηλυκά κουνούπια τσιμπούν, καθώς χρειάζονται τις πρωτεΐνες του αίματος για να αναπτύξουν τα αυγά τους. Τα αρσενικά κουνούπια είναι απόλυτα ειρηνικά και τρέφονται αποκλειστικά με νέκταρ λουλουδιών.
Μπορούν να εκπαιδευτούν όπως τον σκύλο του Παβλόφ
«Πρώτη απόδειξη ότι τα κουνούπια μπορούν να εκπαιδευτούν», είχε τίτλο άρθρο του National Geographic το 2018, το οποίο άρχιζε ως εξής: «Την επόμενη φορά που θα δείτε ένα κουνούπι να προσγειώνεται στο μπράτσο σας, σημαδέψτε το. Ακόμα κι αν αστοχήσετε, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να μην σας στοχεύσει την επόμενη φορά.
Αποδεικνύεται ότι, χτυπώντας ένα κουνούπι που πρόκειται να τσιμπήσει, το έντομο μαθαίνει να συνδέει αυτή την επιθανάτια συνάντηση με την προσωπική σας μυρωδιά και να σας αποφεύγει στο μέλλον.
Η εργασία, που δημοσιεύθηκε στο Current Biology, σηματοδοτεί την πρώτη φορά που κάποιος δείχνει ότι τα κουνούπια είναι ικανά να μαθαίνουν και να θυμούνται.
«Ουσιαστικά, είναι τα κουνούπια του Παβλόφ», λέει ο νευροοικολόγος του Πανεπιστημίου της Ουάσινγκτον, Τζεφ Ρίφελ, αναφερόμενος στο διάσημο πείραμα. Όπως και οι σκύλοι της επιστημονικής γνώσης, ο Ρίφελ χρησιμοποίησε την κλασική δοκιμασία για να ελέγξει αν τα έντομα μπορούσαν να μάθουν να συνδέουν ένα αρνητικό ερέθισμα με μια μυρωδιά και απέδειξε ότι μπορούν.
Τα κουνούπια έλκονται από συγκεκριμένες οσμές που αναδίδονται από νόστιμα ζώα, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων.
Ενώ «λούζονταν» από ένα εξαιρετικά ελκυστικό ανθρώπινο άρωμα, τα κουνούπια Aedes aegypti εκτέθηκαν σε μια 20λεπτη διαδικασία μικρών δονήσεων που ενοχλούσαν το τσίμπημα, παρόμοιας έντασης με τις αντηχήσεις που ταξιδεύουν στο χέρι μετά από ένα χαστούκι.
Η ομάδα του Riffell διαπίστωσε ότι αυτά τα κουνούπια απέφευγαν στη συνέχεια αυτή την οσμή για περισσότερες από 24 ώρες – ένα αποτέλεσμα τόσο ισχυρό όσο η εφαρμογή απωθητικών σπρέι.
Με drone και 2 εκατομμύρια για 3 χρόνια η καταπολέμησή τους στην Κρήτη
Με drone, δορυφορικό εντοπισμό, συστήματα σύγχρονης τεχνολογίας και ολοκληρωμένη χαρτογράφηση και έλεγχο εξελίσσεται το έργο της καταπολέμησης των κουνουπιών από το φετινό καλοκαίρι έως και το 2028.
«Το έργο τέθηκε σε εφαρμογή με βασικό στόχο την προάσπιση της δημόσιας υγείας από τις ασθένειες που μεταδίδουν τα κουνούπια. Στην Κρήτη έχουμε μεγάλο πρόβλημα και προσπαθούμε να το αντιμετωπίσουμε με ένα ευρύ φάσμα μέτρων», είπε στην «Π» ο διευθυντής δημόσιας υγείας της περιφέρειας Κρήτης, Αντώνης Παπαδάκης.
Τη σχετική σύμβαση για την υλοποίηση του έργου, με τίτλο: «Ολοκληρωμένη καταπολέμηση κουνουπιών στην Περιφέρεια Κρήτης για τα έτη 2026-2028» υπέγραψε ο περιφερειάρχης Κρήτης, Σταύρος Αρναουτάκης. Το έργο έχει κόστος 1.934.400 ευρώ και θα διαρκέσει τρία χρόνια και η χρηματοδότηση προέρχεται από το Περιφερειακό Πρόγραμμα Ανάπτυξης.
Η καταπολέμηση θα πραγματοποιηθεί σε ολόκληρη την Κρήτη, περιλαμβάνοντας εργασίες πεδίου, όπως δειγματοληψίες και ψεκαστικές παρεμβάσεις.
Αυτές οι εργασίες θα καλύψουν περισσότερα από 100 υγροτοπικά συστήματα, πάνω από 1.000 χιλιόμετρα καναλιών και ρεμάτων, περισσότερες από 5.000 εστίες αναπαραγωγής στο περιαστικό σύστημα και περίπου 30.000 φρεάτια όμβριων υδάτων στις μεγάλες πόλεις και τους σημαντικούς οικισμούς του νησιού.
Σύμφωνα με τον κ. Παπαδάκη, οι πολίτες μπορούν να καλούν στην τηλεφωνική γραμμή 8001124424, για να ζητήσουν ενημέρωση για τα κουνούπια.