Τροφοδότης όρνεων στη ηπειρωτική χώρα είναι η Κρήτη, που καταγράφει πληθυσμιακή υπεροχή σε αυτά τα πουλιά, σε αντίθεση με την υπόλοιπη χώρα, όπου καταγράφεται θεαματική μείωση. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι με βάση υπολογισμούς που έχουν γίνει, προκύπτει ότι αν στην Κρήτη ο αριθμός των όρνεων φτάνει τα 1.200, στην ηπειρωτική χώρα δεν ξεπερνά τα 400.
Η θεαματική αυτή απόκλιση συνδέεται με το γεγονός ότι στην υπόλοιπη χώρα μεγάλο μέρος του πληθυσμού των όρνεων αποδεκατίζεται από τα δηλητηριώδη δολώματα. Στο πλαίσιο αυτό, ξεκίνησε στις αρχές του χρόνου ένα εξαετές πρόγραμμα μεταφοράς όρνεων από το νησί μας στην ηπειρωτική χώρα.
Πρόκειται για το πρόγραμμα LIFE Balkan GriffON, που όπως περιγράφει η εξωτερική συνεργάτης και υπεύθυνη επικοινωνίας του προγράμματος, κα Πόπη Μπαξεβάνη, συμμετέχουν σε αυτό το Πανεπιστήμιο Κρήτης-Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης, ο Οργανισμός Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής (ΟΦΥΠΕΚΑ), η Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία (ΕΟΕ), η Μακεδονική Οικολογική Εταιρεία (MES) και το Ταμείο για την Άγρια Χλωρίδα και Πανίδα (FWFF).
Τον γενικό συντονισμό έχει το Ίδρυμα για τη Διατήρηση των Γυπών (VCF). Όπως εξηγεί η ίδια, το έργο έχει τίτλο: «Πλήρης αποκατάσταση του πληθυσμού του Όρνιου (Griffon Vulture) στη Βαλκανική Χερσόνησο και δημιουργία βιώσιμων δυνατοτήτων για τη διατήρηση των Όρνιων σε ολόκληρη την περιοχή» – LIFE Balkan GriffON και χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση (χρηματοδοτικό εργαλείο LIFE).
Στο πλαίσιο του προγράμματος, έχει ξεκινήσει από τις αρχές του 2026 η μεταφορά όρνεων από τον πληθυσμό της Κρήτης στην ηπειρωτική χώρα και από την Ισπανία στη Βόρεια Μακεδονία.
Ο στόχος του LIFE Balkan GriffON
Όπως εξηγεί η κα Π. Μπαξεβάνη, «βασικός στόχος του προγράμματος αυτού είναι η δημιουργία νέων πυρήνων αναπαραγωγής όρνεων, η ενίσχυση των υφιστάμενων αναπαραγωγικών πληθυσμών και η βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης του είδους στα νότια Βαλκάνια.
Η κύρια δράση του είναι η σταδιακή μεταφορά 100 περίπου όρνεων (50 από Κρήτη και 50 από Ισπανία), τα οποία θα έχουν εξοπλιστεί με δορυφορικούς πομπούς και θα απελευθερώνονται σταδιακά (8-10 κάθε χρόνο) στη Βορειοδυτική Ελλάδα και τη Βόρεια Μακεδονία αντίστοιχα, αφού θα έχουν παραμείνει σε κλωβούς εγκλιματισμού για τουλάχιστον 1-2 μήνες πριν την απελευθέρωση».
Η ίδια σπεύδει να σημειώνει ότι «φυσικά δεν αρκεί μόνο η ενίσχυση των πληθυσμών με πουλιά από άλλες περιοχές. Απαιτούνται μία σειρά άλλων ενεργειών που θα γίνονται παράλληλα και σε βάθος χρόνου. Ενδεικτικά, το LIFE Balkan GriffON θα προχωρήσει και στις ακόλουθες δράσεις:
– Δημιουργία δικτύου έγκαιρης προειδοποίησης σε περίπτωση ατυχήματος, ασθένειας, θανάτου ή αποτυχίας εγκλιματισμού κάποιου από τα ζώα που θα αφεθούν. Πρόκειται για μία ομάδα ταχείας αντίδρασης-διάσωσης, αποτελούμενη από ειδικούς επιστήμονες, ερευνητές πεδίου, εθελοντές, αρμόδιες υπηρεσίες, κέντρα περίθαλψης και απλούς πολίτες.
– Συνεχείς περιπολίες στις περιοχές απελευθέρωσης αλλά και κοντά σε πιθανές αποικίες των Ειδικών Ομάδων Ανίχνευσης Δηλητηριασμένων Δολωμάτων, που επιβλέπει και συντονίζει ο ΟΦΥΠΕΚΑ στην ηπειρωτική χώρα. Σκοπός αυτής της δράσης είναι η αποφυγή περιστατικών δηλητηρίασης των πουλιών λόγω χρήσης δηλητηριασμένων δολωμάτων.
– Δημιουργία μίας αλυσίδας χώρων τροφοδοσίας αρπακτικών πουλιών (κοινώς ταΐστρες) στα σύνορα μεταξύ των τριών χωρών, για την εξασφάλιση της διατροφικής επάρκειας των πληθυσμών και την αποφυγή κατανάλωσης ακατάλληλης ή επικίνδυνης τροφής, όπως τα δηλητηριασμένα δολώματα.
– Στήριξη των παραδοσιακών κτηνοτρόφων της περιοχής με τεχνικά μέσα αποτροπής απώλειας ζωικού κεφαλαίου από μεγάλους θηρευτές, όπως οι λύκοι, οι αρκούδες και οι αλεπούδες.
– Βελτίωση των ποσοστών περίθαλψης και αποκατάστασης των πουλιών με την ενίσχυση των κέντρων περίθαλψης τόσο σε τεχνικά μέσα, όσο και σε τεχνογνωσία.
– Ευρεία εκστρατεία ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης των τοπικών πληθυσμών σχετικά με τον σημαντικό ρόλο που διαδραματίζουν τα πτωματοφάγα αρπακτικά στα οικοσυστήματα και στις τοπικές οικονομίες. Θέλουμε να πιστεύουμε ότι χάρη σε αυτό το έργο, η πλήρης ανάκαμψη του πληθυσμού του Όρνιου στα Βαλκάνια δεν θα αποτελεί πλέον απλώς μια ελπίδα, αλλά μια κοινή δέσμευση».
Πώς πρέπει να κινηθούμε όταν βρεθούμε κοντά σε όρνεο που χρειάζεται βοήθεια
Οι υψηλές θερμοκρασίες του καλοκαιριού που μας οδηγούν στα χωριά και τις παραλίες μάς φέρνουν συχνά αντιμέτωπους κυρίως με νεαρά όρνεα, που αφήνουν την ασφάλεια της φωλιάς και της γονεϊκής φροντίδας για το μεγάλο ταξίδι της ενηλικίωσης, όπως εξηγεί η κα Πόπη Μπαξεβάνη, «κάθε χρόνο τέτοια εποχή, κάτοικοι και επισκέπτες της Κρήτης βιώνουν μια ξεχωριστή εμπειρία: να δουν από κοντά Όρνια που έχουν προσγειωθεί στα πιο απίθανα μέρη: ταράτσες, μπαλκόνια, παραλίες, πισίνες, ομπρέλες θαλάσσης, αυτοκίνητα, δρόμους, πλατείες, ακόμα και σε κοτέτσια…
Το φαινόμενο αυτό, αν και φυσιολογικό, προβληματίζει και εξάπτει την περιέργεια. Τα νεαρά πουλιά που έχουν μόλις αφήσει τη φωλιά, είναι σαν τα μωρά που ξεκινούν τα πρώτα τους βήματα. Κάποια μαθαίνουν πιο γρήγορα, κάποια άλλα χρειάζονται περισσότερο χρόνο. Κυρίως αυτά τα τελευταία είναι που προσγειώνονται εκεί που δεν πρέπει και πιθανά να χρειαστούν βοήθεια για να επανέλθουν στον αέρα».
Αιφνιδιαστικές προσγειώσεις
Σύμφωνα με την κα Μπαξεβάνη, «οι αιτίες είναι πολλές: ασθένεια, δυσμενείς καιρικές συνθήκες όπως οι δυνατοί άνεμοι που μπορεί να τα παρασύρουν μακριά από την περιοχή που παραδοσιακά κινούνται, αδυναμία και εξάντληση λόγω έλλειψης φαγητού ή νερού, πιθανός τραυματισμός κατά την προσγείωση ή την πτήση (π.χ. σύγκρουση με καλώδια ρεύματος, πυλώνες της ΔΕΗ, έλικες ανεμογεννητριών, κεραίες κινητής τηλεφωνίας κ.λπ.), είναι μερικοί από τους λόγους που μπορεί να οδηγήσουν ένα πουλί σε αυτή την κατάσταση.
Ειδικά την περίοδο Ιούλιο-Οκτώβριο, οι περισσότερες εισαγωγές κρητικών όρνεων σε σταθμούς α’ βοηθειών και κέντρα περίθαλψης είναι η εξάντληση και η αφυδάτωση. Υπόψη ότι λόγω και της βιολογίας τους, τα Όρνεα δεν κάνουν «ενεργητική πτήση», δηλαδή δεν «μανουβράρουν» με τα φτερά όπως τα άλλα πουλιά, αλλά αξιοποιούν τα θερμικά ανοδικά ρεύματα αέρα, κάτι που μειώνει την ευελιξία τους και τις δυνατότητες ελιγμών.
Βέβαια, τα όρνεα που βρίσκονται στο έδαφος δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αντιμετωπίζουν κάποιο πρόβλημα υγείας. Πιθανά να προσγειώθηκαν για ξεκούραση ή και για να χωνέψουν!
Εκτίμηση της κατάστασης
Γι’ αυτό είναι σημαντικό να μπορούμε να εκτιμήσουμε την κατάσταση τού εκάστοτε ζώου πριν προσπαθήσουμε να το βοηθήσουμε. Γενικά δεν πρέπει να τα προσεγγίζουμε πολύ κοντά, τόσο για τη δική μας ασφάλεια όσο και για τη δική τους. Αν και δεν είναι επιθετικά, εάν στρεσαριστούν ή φοβηθούν, μπορεί να προσπαθήσουν να αμυνθούν χρησιμοποιώντας το ράμφος τους, το οποίο είναι και το πιο επικίνδυνο όπλο που διαθέτουν!
Η μόνη άμεση και ενδεδειγμένη ενέργεια για όλες τις περιπτώσεις, είναι να τους δώσουμε λίγο νερό με ένα μπουκάλι από απόσταση. Σε κάθε περίπτωση πάντως, θα πρέπει να ειδοποιηθεί η αρμόδια υπηρεσία για να ενεργοποιηθεί ο μηχανισμός διάσωσης εάν κριθεί απαραίτητο.
Η διαδικασία που συνήθως ακολουθείται είναι πρώτα η ενημέρωση του οικείου δασαρχείου. Ειδικά για περιπτώσεις που το ζώο βρίσκεται σε δρόμο, στη θάλασσα ή έχει εγκλωβιστεί σε σημείο χωρίς πρόσβαση, θα πρέπει να ενημερωθεί ανάλογα και η Αστυνομία/Τροχαία για να ασφαλίσει την περιοχή από την κίνηση των οχημάτων, το Λιμενικό εάν το πουλί έχει εντοπιστεί σε σημείο πολύ απομακρυσμένο από την ακτή ή η Πυροσβεστική σε περίπτωση εγκλωβισμού σε δυσπρόσιτο σημείο.
Τελικά, τα τυχερά μέσα στην ατυχία τους, τα άπειρα πουλιά που εντοπίζονται από τους πολίτες, μεταφέρονται από τη Δασική Υπηρεσία, τους θηροφύλακες, τους εθελοντές ή και τους ίδιους τους πολίτες στον σταθμό α’ βοηθειών του Πανεπιστημίου Κρήτης-Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης και ακολούθως στο Κέντρο Περίθαλψης Άγριας Ζωής ΑΝΙΜΑ στην Αθήνα, με την ευγενική χορηγία της ΑΝΕΚ LINES. Εκεί, αφού λάβουν την απαραίτητη κτηνιατρική φροντίδα και περίθαλψη, θα παραμείνουν για 6-9 μήνες σε κλωβούς ενδυνάμωσης. Εφόσον κριθούν υγιή και δυνατά, επιστρέφουν στην Κρήτη για να απελευθερωθούν στο φυσικό τους περιβάλλον, κατά προτίμηση κοντά στην περιοχή που βρέθηκαν αρχικά».
Η μεταφορά
Τα τελευταία χρόνια, 4-6 από τα όρνεα, που έχουν μεταφερθεί για περίθαλψη στην Αθήνα, μεταφέρονται για 1-2 μήνες σε κλωβό προσαρμογής στα Ακαρνανικά Όρη στην Αιτωλοακαρνανία, όπου και απελευθερώνονται εκεί, προκειμένου να ενισχύσουν τον μικρό πληθυσμό του είδους που ζει εκεί.
Η δράση αυτή δεν γίνεται αυθαίρετα. Προβλέπεται στο Εθνικό Σχέδιο Δράσης (ΕΣΔ) για τα πτωματοφάγα είδη ορνιθοπανίδας, που θεσμοθετήθηκε με Υπουργική Απόφαση (ΦΕΚ Β’ 3663/9.8.2021: https://edozoume.gr/wp- content/uploads/2024/05/LIFE-IP-4-NATURA-Del.A.1.6.2-Action-Plan-Vultures-OGG.pdf).
Ο ηπειρωτικός πληθυσμός του είδους έχει σχεδόν καταρρεύσει (μείωση 85% από τη δεκαετία του 1980), αποτελεί δε αναπόσπαστο κομμάτι του Βαλκανικού που βρίσκεται στην ίδια, αν όχι χειρότερη κατάσταση.