Ξεχωριστή ημέρα είναι η αυριανή για τη νότια Κρήτη, καθώς δύο ιστορικές μονές, άρρηκτα δεμένες με την πνευματική και πολιτιστική πορεία του νησιού, τιμούν τη μνήμη του Αγίου Αντωνίου. Πρόκειται για την Ιερά Μονή Αγίου Αντωνίου των Απεζανών, στα Αστερούσια Όρη, και την Ιερά Μονή Αγίου Αντωνίου στο Βροντήσι, στις νότιες υπώρειες του Ψηλορείτη, δύο σημαντικά μνημεία πίστης.
Οι δυο Μονές διακονούνται από μοναχούς και είναι ιδιαίτερα αγαπητές στους ανθρώπους της Μεσαράς και στην γιορτή τους συγκεντρώνουν πλήθος κόσμου ακόμα και από άλλες περιοχές της Κρήτης και της Ελλάδας.
Η Μονή Απεζανών έμεινε όρθια στις επιθέσεις
Η Ιερά Μονή Αγίου Αντωνίου των Απεζανών είναι κτισμένη σε ένα από τα πιο άγρια και επιβλητικά τοπία της Κρήτης, πάνω στα Αστερούσια Όρη. Αν και ο παλαιός φρουριακός χαρακτήρας της έχει αλλοιωθεί με το πέρασμα των αιώνων, η ιστορική της φυσιογνωμία παραμένει έντονη.
Το καθολικό της μονής είναι τρίκλιτο και αφιερωμένο στον Άγιο Αντώνιο, στη Μεταμόρφωση του Σωτήρος και στους Τρεις Ιεράρχες. Σύμφωνα με τις παραδόσεις, η ίδρυσή της συνδέεται με τη μετακίνηση μοναχών από το Αγιοφάραγγο προς τα Αστερούσια, γύρω στον 14ο αιώνα.
Παρά τις καταστροφές που υπέστη κατά καιρούς από Βενετούς και Τούρκους, στη μονή σώζονται εκκλησιαστικά κειμήλια μεγάλης αξίας. Κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας αποτέλεσε σημαντικό πνευματικό και αντιπαπικό κέντρο, ενώ υπήρξε ορμητήριο σπουδαίων μορφών των γραμμάτων, όπως ο ηγούμενος Μελέτιος Συρίγος και ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας Μελέτιος Πηγάς.
Η μονή διέθετε πολλά μετόχια, ακόμη και στη Σμύρνη της Μικράς Ασίας έως τις αρχές του 20ού αιώνα. Η παρουσία της τεκμηριώνεται σε έγγραφα από τον 14ο αιώνα μέχρι σήμερα, αρκετά από τα οποία έχουν δημοσιευθεί, ενώ άλλα εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο επιστημονικής έρευνας.
Στο Βροντήσι φιλοτέχνησε εικόνες ο Μιχαήλ Δαμασκηνός
Η Ιερά Μονή Αγίου Αντωνίου Βροντησίου βρίσκεται σε μικρή απόσταση από τον Ζαρό, στις νότιες υπώρειες του Ψηλορείτη. Οι πρώτες γραπτές μαρτυρίες για τη μονή ανάγονται στις αρχές του 15ου αιώνα, ωστόσο όλα δείχνουν πως η ίδρυσή της είναι παλαιότερη.
Η μεγάλη ακμή της μονής εντοπίζεται στον 16ο και 17ο αιώνα, όταν κατασκευάστηκαν τα περισσότερα από τα κτίσματά της. Στον περίβολο ξεχωρίζει η μαρμάρινη κρήνη με τον εντυπωσιακό γλυπτό διάκοσμο, όπου απεικονίζονται οι Πρωτόπλαστοι Αδάμ και Εύα, καθώς και οι τέσσερις ποταμοί του Παραδείσου.
Ιδιαίτερη θέση στην ιστορία της μονής κατέχουν οι έξι εικόνες του μεγάλου ζωγράφου της Κρητικής Σχολής Μιχαήλ Δαμασκηνός, οι οποίες φιλοτεχνήθηκαν για το Βροντήσι και σήμερα φυλάσσονται στον ναό της Αγίας Αικατερίνης στο Ηράκλειο.
Το δίκλιτο καθολικό είναι αφιερωμένο στον Άγιο Αντώνιο και στην Ψηλάφηση του Θωμά. Ξεχωρίζει για τον μοναδικό τοιχογραφικό του διάκοσμο του 14ου αιώνα, με την απεικόνιση του Μηνολογίου στον κυρίως ναό – μια σπάνια περίπτωση για την Κρήτη. Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί και η παράσταση του Δείπνου του Χριστού στους Εμμαούς στην κόγχη του ιερού.
Στον χώρο εκτίθενται επίσης σημαντικές εικόνες του 15ου αιώνα από τον αγιογράφο Άγγελος, με πιο χαρακτηριστική εκείνη του Χριστού ως Άμπελος.