Ως «τουρκικό παραδοσιακό χορό» παρουσίασαν στην Τουρκία ποντιακό χορό τον οποίο ονομάζουν horon (χορόν), σε εκδήλωση όπου περίπου 5.000 άνθρωποι χόρεψαν ταυτόχρονα και κατέρριψαν παγκόσμιο ρεκόρ Γκίνες.
Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, με τη συμμετοχή χιλιάδων χορευτών με παραδοσιακές φορεσιές, υπό την οργάνωση της Τουρκικής Ομοσπονδίας Χορού.
Το γεγονός προβλήθηκε από τουρκικά μέσα ως μεγάλη πολιτιστική επιτυχία, με τους διοργανωτές να παρουσιάζουν τον χορό ως κομμάτι της τουρκικής παραδοσιακής κληρονομιάς.
Η διατύπωση αυτή προκαλεί αντιδράσεις, καθώς ο horon, δηλαδή ο σέρα, αποτελεί για τον ποντιακό ελληνισμό έναν από τους πιο χαρακτηριστικούς χορούς της ιστορικής του ταυτότητας, συνδεδεμένο με τον Πόντο, τη Μαύρη Θάλασσα, την ποντιακή λύρα και τη συλλογική μνήμη των Ποντίων.
Η ανακοίνωση του ρεκόρ
Περίπου 5.000 άνθρωποι συμμετείχαν στην εκδήλωση, η οποία καταγράφηκε επισήμως από εκπροσώπους των Ρεκόρ Γκίνες.
Κατά την ανακοίνωση του αποτελέσματος, ο εκπρόσωπος των Ρεκόρ Γκίνες δήλωσε:
«Είναι μεγάλη μου χαρά να ανακοινώσω επίσημα ότι η Τουρκική Ομοσπονδία Χορού είναι ο νέος κάτοχος του τίτλου των Ρεκόρ Γκίνες για τον μεγαλύτερο τουρκικό παραδοσιακό χορό.»
Η φράση «τουρκικός παραδοσιακός χορός» ήταν και το σημείο που προκάλεσε τη μεγαλύτερη εντύπωση, καθώς ο χορός που παρουσιάστηκε ως τουρκικός είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με την ποντιακή παράδοση.
Από τον πυρρίχιο στη σέρα και τον horon
Ο χορός που παρουσιάστηκε στην Τουρκία ως «τουρκικός παραδοσιακός χορός» δεν είναι απλώς ένας γενικός λαϊκός χορός της Μαύρης Θάλασσας. Αγγίζει έναν από τους βαθύτερους πυρήνες της ποντιακής μνήμης: τη σχέση του ποντιακού χορού με τον πυρρίχιο, τη σέρα και τη χορευτική παράδοση των Ελλήνων του Πόντου.
Ο πυρρίχιος θεωρείται ένας από τους αρχαιότερους πολεμικούς χορούς του ελληνικού κόσμου. Συνδεόταν με τη σωματική ετοιμότητα, τη μαχητικότητα, τον ρυθμό και την πειθαρχία του πολεμιστή. Δεν ήταν ένας απλός χορός διασκέδασης, αλλά χορός δύναμης, έντασης και συλλογικής έκφρασης.
Στην ποντιακή παράδοση, η πιο εμβληματική συνέχεια αυτού του πολεμικού χορευτικού πνεύματος είναι η σέρα. Η σέρα είναι ο κατεξοχήν ποντιακός πολεμικός χορός: γρήγορος, δυναμικός, με έντονες κινήσεις, κοφτό ρυθμό και χαρακτηριστική σωματική ένταση. Χορεύεται με τρόπο που παραπέμπει σε ετοιμότητα, αντοχή και συλλογική συνοχή.
Για τον ποντιακό ελληνισμό, η σέρα δεν είναι απλώς λαογραφικό στοιχείο. Είναι χορός ταυτότητας. Συνδέεται με την ιστορική παρουσία των Ελλήνων στον Πόντο, με τη μνήμη των κοινοτήτων της Μαύρης Θάλασσας, με την ποντιακή λύρα, με τα προσφυγικά σωματεία και με τη διατήρηση μιας παράδοσης που μεταφέρθηκε από γενιά σε γενιά μετά τον ξεριζωμό.
Ο horon, όπως ονομάζεται σήμερα στην Τουρκία ο χορός της περιοχής της Μαύρης Θάλασσας, παρουσιάζεται από την τουρκική πλευρά ως τουρκικός παραδοσιακός χορός. Στην ουσία, όμως, πρόκειται για την τουρκική εκδοχή ή παραλλαγή ενός χορευτικού ιδιώματος που έχει άμεση συγγένεια με την ποντιακή χορευτική παράδοση και ειδικά με τη σέρα.
Οι ομοιότητες δεν είναι τυχαίες: ο κυκλικός ή ομαδικός σχηματισμός, ο έντονος ρυθμός, οι γρήγορες κινήσεις, η σωματική ένταση και η σύνδεση με τη μουσική παράδοση της Μαύρης Θάλασσας παραπέμπουν σε κοινό πολιτιστικό υπόστρωμα, στο οποίο η ποντιακή ελληνική παρουσία υπήρξε καθοριστική.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο horon δεν χορεύεται σήμερα από πληθυσμούς της Τουρκίας ή ότι δεν έχει ενταχθεί στη σύγχρονη τουρκική λαϊκή κουλτούρα. Σημαίνει, όμως, ότι η παρουσίασή του ως αποκλειστικά «τουρκικού» χορού αποσιωπά την ποντιακή ελληνική διάσταση και τη βαθιά ιστορική σχέση του συγκεκριμένου χορευτικού ιδιώματος με τη σέρα και τον πυρρίχιο.
Τι σημαίνει η καταγραφή στα Ρεκόρ Γκίνες
Η καταγραφή στα Ρεκόρ Γκίνες αφορά το μέγεθος της εκδήλωσης και την ταυτόχρονη συμμετοχή των χορευτών, όχι την ιστορική ή εθνολογική προέλευση του χορού.
Με άλλα λόγια, το Guinness World Records πιστοποιεί ότι πραγματοποιήθηκε μια μαζική χορευτική εκτέλεση που πληρούσε τους κανόνες του συγκεκριμένου ρεκόρ. Δεν αποτελεί ιστορική, λαογραφική ή εθνολογική επιτροπή που αποφαίνεται για το ποιος «κατέχει» έναν χορό ή ποια είναι η πλήρης πολιτιστική του ταυτότητα.
Αυτό είναι κρίσιμο, διότι η τουρκική παρουσίαση επιχειρεί να μετατρέψει ένα αριθμητικό ρεκόρ σε πολιτιστικό τεκμήριο. Το γεγονός ότι χιλιάδες άνθρωποι χόρεψαν ταυτόχρονα horon στην Τουρκία δεν αποδεικνύει ότι ο χορός είναι αποκλειστικά τουρκικός, ούτε ακυρώνει την ποντιακή ελληνική του διάσταση. Πιστοποιεί μόνο το μέγεθος της συμμετοχής.
Η σημασία βρίσκεται αλλού: όταν ένας χορός με τόσο ισχυρή σχέση με την ποντιακή παράδοση, τη σέρα και τη μνήμη του Πόντου παρουσιάζεται διεθνώς ως «τουρκικός παραδοσιακός χορός», η εικόνα που παράγεται είναι πολιτιστικά φορτισμένη.
Δεν πρόκειται, λοιπόν, για ένα απλό λαογραφικό στιγμιότυπο. Πρόκειται για μια διεθνή προβολή που, ακόμη κι αν τυπικά αφορά ρεκόρ συμμετοχής, στην πράξη ενισχύει μια συγκεκριμένη τουρκική αφήγηση για την πολιτιστική κληρονομιά της Μαύρης Θάλασσας.
Η ευρύτερη εικόνα
Το περιστατικό έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία η Τουρκία επενδύει ολοένα και περισσότερο στην πολιτιστική διπλωματία.
Από τη γαστρονομία μέχρι τους χορούς και από την οθωμανική κληρονομιά μέχρι τις παραδόσεις της Μαύρης Θάλασσας, η Άγκυρα επιχειρεί να προβάλλει διεθνώς μια ενιαία τουρκική πολιτιστική αφήγηση.
Σε αυτή την αφήγηση, στοιχεία που γεννήθηκαν ή διαμορφώθηκαν σε πολυεθνοτικά περιβάλλοντα της Ανατολής, του Πόντου, των Βαλκανίων και της Μικράς Ασίας συχνά παρουσιάζονται ως αποκλειστικά τουρκικά.
Ο ποντιακός χορός είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Για την Τουρκία, ο horon παρουσιάζεται ως χορός της Μαύρης Θάλασσας και μέρος της τουρκικής λαϊκής παράδοσης.
Για τους Πόντιους Έλληνες, όμως, ο χορόν, η σέρα και οι συγγενείς χορευτικές μορφές είναι ζωντανό κομμάτι της ποντιακής ταυτότητας, συνέχεια μιας μακράς ιστορικής παρουσίας στον Πόντο και σύμβολο συλλογικής μνήμης.
Ο horon, όπως προβάλλεται σήμερα στην Τουρκία, δεν μπορεί να αποκοπεί από αυτό το υπόστρωμα. Είναι ουσιαστικά η τουρκική παραλλαγή ενός χορευτικού ιδιώματος της Μαύρης Θάλασσας που έχει βαθιά συγγένεια με την ποντιακή σέρα και την ελληνική ποντιακή παράδοση.
Αυτές οι δύο πραγματικότητες δεν είναι ίδιες.
Άλλο να αναγνωρίζεται ότι ο χορός χορεύεται σήμερα και στην Τουρκία, από πληθυσμούς της Μαύρης Θάλασσας, και άλλο να παρουσιάζεται διεθνώς ως αποκλειστικά «τουρκικός», χωρίς αναφορά στην ποντιακή ελληνική του διάσταση.
Η πρώτη προσέγγιση αναγνωρίζει την πολυπλοκότητα της ιστορίας.
Η δεύτερη την απλοποιεί, την εθνικοποιεί και δημιουργεί εύλογες αντιδράσεις.