Η Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου δαπανά 250.000 λίρες για να ζητήσει από 50 πολίτες να τη βοηθήσουν να σκεφτεί το μέλλον της. Το πρόγραμμα λέγεται NG Citizens και έχει ήδη γίνει ένα από τα πιο ενδιαφέροντα μικρά πεδία σύγκρουσης στη βρετανική πολιτιστική συζήτηση: ποιος πρέπει να έχει λόγο για ένα εθνικό μουσείο;
Η συνέλευση αποτελείται από 50 άτομα από όλο το Ηνωμένο Βασίλειο, ηλικίας 16 ετών και άνω. Τα μέλη της επιλέχθηκαν από το Sortition Foundation με διαδικασία δημόσιας κλήρωσης, αφού στάλθηκαν προσκλήσεις σε 15.000 νοικοκυριά. Στόχος ήταν να δημιουργηθεί μια ομάδα που να αντανακλά τη διαφορετικότητα της χώρας, συμπεριλαμβάνοντας και ανθρώπους που δεν είχαν προηγούμενη σχέση με την Πινακοθήκη ή μπορεί να μην την είχαν επισκεφθεί ποτέ.
Επισκέπτες μπροστά σε έργα της συλλογής της National Gallery. Η συνέλευση πολιτών του μουσείου έχει προκαλέσει αντιδράσεις στη Βρετανία για το κόστος της και για τον ρόλο των μη ειδικών στον σχεδιασμό του μέλλοντος της Πινακοθήκης
Η αποστολή τους δεν είναι να αποφασίσουν ποιον πίνακα θα αγοράσει ή θα πουλήσει η National Gallery, ούτε να προτείνουν μεγάλες αλλαγές στα κτίριά της. Σύμφωνα με το μουσείο, τα μέλη της συνέλευσης καλούνται να συζητήσουν τον σκοπό, τις προτεραιότητες και τη δημόσια αξία της Πινακοθήκης, να ακούσουν ειδικούς και να εισηγηθούν ιδέες για τις προκλήσεις του μέλλοντος.
Αυτό, όμως, δεν έπεισε όλους. Το κόστος του προγράμματος, που αναμένεται να φτάσει τις 250.000 λίρες για την περίοδο 2025-2029, προκάλεσε αντιδράσεις. Ο Μάικλ Ντέιλι, διευθυντής του ArtWatch UK και παλιός επικριτής της National Gallery, χαρακτήρισε την ιδέα παράλογη, συγκρίνοντάς τη με έναν μανάβη που πληρώνει μια ακριβή έρευνα για να του πουν τι λαχανικά να πουλάει.
Για τους επικριτές, το ζήτημα δεν είναι μόνο οικονομικό. Είναι θεσμικό. Η Εθνική Πινακοθήκη φυλάσσει μια από τις σημαντικότερες συλλογές ζωγραφικής στον κόσμο. Πρέπει, λοιπόν, το μέλλον της να σχεδιάζεται από ιστορικούς τέχνης, επιμελητές και ειδικούς ή έχει νόημα να ακουστούν και άνθρωποι που δεν ανήκουν στον συνηθισμένο κύκλο των μουσείων;
Ο συντηρητικός βουλευτής Charlie Dewhirst εξέφρασε επίσης ανησυχίες για την κατεύθυνση του μουσείου, λέγοντας στους Times ότι όσοι εμπλέκονται στην Εθνική Πινακοθήκη πρέπει να είναι κορυφαίοι ειδικοί στην τέχνη. Για τον ίδιο, μια συνέλευση πολιτών δεν είναι το κατάλληλο σώμα για να επηρεάζει τον προσανατολισμό ενός τέτοιου θεσμού.
Η διοίκηση της National Gallery υπερασπίζεται το πρόγραμμα. Ο διευθυντής της, σερ Gabriele Finaldi, δήλωσε στους Times ότι, ως θεματοφύλακες μιας εθνικής συλλογής, θεωρούν σημαντικό να διευρύνουν τη σχέση του μουσείου με το κοινό σε όλο το Ηνωμένο Βασίλειο. Τόνισε επίσης ότι η επιμελητική, ερευνητική και προγραμματική τεχνογνωσία παραμένει στο κέντρο της λειτουργίας της Πινακοθήκης.
Εκεί βρίσκεται και η ουσία της υπόθεσης. Το NG Citizens δεν δίνει στους πολίτες τον έλεγχο της συλλογής. Τους δίνει, όμως, έναν θεσμοθετημένο τρόπο να πουν τι περιμένουν από ένα μεγάλο δημόσιο μουσείο σήμερα. Και αυτό αρκεί για να ανοίξει μια ευρύτερη συζήτηση για την πολιτιστική δημοκρατία, την εμπιστοσύνη στους ειδικούς και τον ρόλο του κοινού.
Τα μουσεία βρίσκονται πλέον σε ένα δύσκολο σημείο. Από τη μία, καλούνται να προστατεύσουν συλλογές, γνώσεις και ιστορικές συνέχειες που απαιτούν εξειδίκευση. Από την άλλη, πιέζονται να αποδείξουν ότι δεν μιλούν μόνο σε ένα ήδη μυημένο κοινό, αλλά σε μια κοινωνία πολύ πιο σύνθετη από τους τακτικούς επισκέπτες τους.
Η National Gallery φαίνεται να δοκιμάζει ακριβώς αυτό το όριο. Όχι να αντικαταστήσει τους ειδικούς με πολίτες, αλλά να αφήσει τους πολίτες να πουν τι σημαίνει γι’ αυτούς ένας εθνικός θεσμός τέχνης.
Οι αντιδράσεις δείχνουν πόσο φορτισμένο παραμένει το ερώτημα: σε ποιον ανήκει τελικά ένα μουσείο; Στους επιμελητές, στους ειδικούς, στους φορολογούμενους, στους επισκέπτες ή και σε εκείνους που δεν έχουν περάσει ποτέ την πόρτα του;
Με στοιχεία από The Times, National Gallery