Η ενεργειακή εκεχειρία που ανακοίνωσε ο Ντόναλντ Τραμπ χθές Κυριακή δοκιμάστηκε και διαψεύστηκε στο πεδίο πριν συμπληρωθεί ένα εικοσιτετράωρο. Οι νέες ρωσικές επιθέσειςσε ουκρανικές ενεργειακές εγκαταστάσεις έδωσαν στον Βολοντίμιρ Ζελένσκι την αφορμή να θέσει δημοσίως ένα ερώτημα που αφορά πλέον ευθέως την Ουάσιγκτον: τι ακριβώς έχει συμφωνήσει ο Αμερικανός πρόεδρος με τη Μόσχα και ποιος θα εξασφαλίσει ότι η Ρωσία θα τηρήσει τις δεσμεύσεις που της αποδίδονται;
Υπάρχει, ωστόσο, μια ουσιαστική διευκρίνιση. Δεν προκύπτει ότι εφαρμόστηκε επί 24 ώρες μια αμοιβαία συμφωνία η οποία στη συνέχεια τερματίστηκε. Η ανακοίνωση της εκεχειρίας προηγήθηκε της δημόσιας επιβεβαίωσης κοινών όρων, με το Κρεμλίνο να επιμένει σήμερα ότι οι επαφές συνεχίζονται, αυτό όμως είναι πλέον συνηθισμένη πρακτική από την πλευρά της Μόσχας και κανέναν δεν εκπλήσσει το ότι η νέα κίνηση από την πλευρά της Ουάσιγκτον πέφτει και πάλι σε κόκκινο τείχος…
Αυτή η απόσταση ανάμεσα στην αμερικανική ανακοίνωση και στη ρωσική στάση βρίσκεται στον πυρήνα της ουκρανικής αντίδρασης. Σύμφωνα με τον Ζελένσκι, το Κίεβο δεν επιτέθηκε τη νύχτα σε ενεργειακές εγκαταστάσεις εντός της Ρωσίας, ακριβώς επειδή ο Τραμπ είχε ανακοινώσει την παύση των συγκεκριμένων πληγμάτων. Η Μόσχα, αντίθετα, συνέχισε τις επιθέσεις.
Ο Ουκρανός πρόεδρος παρουσίασε αυτή την εξέλιξη ως την απτή απάντηση του Βλαντίμιρ Πούτιν στον Αμερικανό ομόλογό του. Με αυτή τη διατύπωση επιχειρεί να μεταφέρει το πολιτικό βάρος της αποτυχίας από την Ουκρανία στη σχέση Ουάσιγκτον και Μόσχας. Εφόσον το Κίεβο ανταποκρίθηκε στην αμερικανική πρωτοβουλία, η συνέχιση των ρωσικών βομβαρδισμών απαιτεί πλέον αμερικανική αντίδραση.
Η αμφισβήτηση φτάνει δεδομένα στην Ουάσιγκτον
Η σκλήρυνση της γλώσσας του Ζελένσκι είναι εμφανής. Η παρατήρησή του ότι ο Πούτιν προφανώς δεν διαβάζει το Truth Social, την πλατφόρμα στην οποία ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε την εκεχειρία, περιέχει σαφή ειρωνεία για τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάστηκε η συμφωνία. Παράλληλα, ο Ουκρανός πρόεδρος εξακολουθεί να δηλώνει έτοιμος να αποδεχθεί την παύση των ενεργειακών πληγμάτων, εφόσον υπάρξει αντίστοιχη ρωσική συμμόρφωση. Η πόρτα της διαπραγμάτευσης παραμένει ανοιχτή, αλλά η αμερικανική διαβεβαίωση δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως επαρκής εγγύηση.
Η μεταστροφή αφορά κυρίως τον τρόπο με τον οποίο ο Ζελένσκι επιλέγει να υπερασπιστεί τη θέση του. Στις συγκεκριμένες δηλώσεις δεν περιορίζεται να εξηγεί γιατί η Ουκρανία χρειάζεται υποστήριξη. Αμφισβητεί τη λογική των αμερικανικών προτεραιοτήτων, ζητεί αποδείξεις ότι οι επαφές με τον Πούτιν παράγουν αποτέλεσμα και απορρίπτει την ιδέα ότι η προθυμία του Κιέβου να διαπραγματευτεί συνεπάγεται αποδοχή οποιωνδήποτε όρων. Η φράση του ότι η Ουκρανία είναι μια ανεξάρτητη χώρα, έτοιμη για συνομιλίες, αλλά δεν πρόκειται να ταπεινωθεί, προσδιορίζει το πολιτικό όριο που επιχειρεί να θέσει. Για να να είμαστε μάλιστα «τίμιοι» ούτε κι αυτό εκπλήσσει καθώς τους πρώτους έξι μήνες της θητείας Τραμπ αυτό ήταν και τότε το βασικό αντεπιχείρημα Ουκρανών και Ευρώπης προς τις ακραίες κινήσεις υπέρ της Μόσχας από τον Αμερικανό Πρόεδρο.
Αυτό δεν αρκεί για να μιλήσει κανείς για στρατηγική ρήξη με τις ΗΠΑ. Σηματοδοτεί, όμως, δημόσια αμφισβήτηση του τρόπου με τον οποίο η αμερικανική κυβέρνηση ασκεί τη μεσολάβησή της. Ο Ζελένσκι εξακολουθεί να ζητεί περισσότερη πίεση στη Ρωσία, επομένως εξακολουθεί να αναγνωρίζει ότι η Ουάσιγκτον διαθέτει μέσα που μπορούν να επηρεάσουν τις αποφάσεις του Κρεμλίνου. Εκείνο που αλλάζει είναι ότι ζητεί αυτά τα μέσα να χρησιμοποιηθούν και προς τη Μόσχα, αντί η εφαρμογή μιας εξαγγελθείσας συμφωνίας να εξαρτάται πρωτίστως από την ουκρανική αυτοσυγκράτηση.
Το κόστος μιας μονομερούς παύσης
Το ζήτημα έχει άμεση στρατιωτική σημασία. Μια παύση των ουκρανικών επιθέσεων σε ρωσικές ενεργειακές εγκαταστάσεις, χωρίς αντίστοιχη προστασία του ουκρανικού δικτύου, θα δημιουργούσε άνισους περιορισμούς για τις δύο πλευρές. Η Ρωσία θα διατηρούσε τη δυνατότητα να πλήττει την ηλεκτροδότηση και την ενεργειακή επάρκεια της Ουκρανίας, ενώ το Κίεβο θα στερούνταν τη δυνατότητα ανταπόδοσης στον ίδιο τομέα. Για την ουκρανική ηγεσία, επομένως, η αμοιβαιότητα αποτελεί συγκεκριμένη επιχειρησιακή απαίτηση. Δεν μπορεί να παραχωρηθεί χωρίς να εξασφαλιστεί τι ακριβώς θα σταματήσει να κάνει η άλλη πλευρά.
Σε αυτό το πλαίσιο αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα οι πληροφορίες για αμερικανικές πιέσεις. Το Kyiv Independent, επικαλούμενο Ουκρανούς αξιωματούχους, μετέδωσε ότι η Ουάσιγκτον απείλησε με διακοπή της ανταλλαγής πληροφοριών και του μηχανισμού προμήθειας αμερικανικών όπλων PURL, εάν συνεχιστούν τα ουκρανικά πλήγματα στις ρωσικές ενεργειακές υποδομές. Πρόκειται για δημοσιογραφικές πληροφορίες από πηγές, όχι για δημοσιοποιημένη αμερικανική απόφαση αναστολής. Αποτυπώνουν, ωστόσο, το περιβάλλον μέσα στο οποίο το Κίεβο καλείται να αποφασίσει πόσο μπορεί να συγκρουστεί με τον σημαντικότερο στρατιωτικό του εταίρο.
Η τοποθέτηση Ζελένσκι ότι η Ουκρανία δεν προαναγγέλλει τις επόμενες επιχειρήσεις της αποκτά έτσι πρόσθετο βάρος. Διατηρεί την αβεβαιότητα για τη συνέχεια και αποφεύγει να μετατρέψει την προσωρινή αποχή από επιθέσεις σε δημόσια δέσμευση αόριστης διάρκειας. Ταυτόχρονα, η αναφορά του στην ουκρανική συμμόρφωση της προηγούμενης νύχτας του επιτρέπει να υποστηρίξει ότι έδωσε στην αμερικανική πρωτοβουλία μια πραγματική ευκαιρία. Το επιχείρημά του είναι ότι η αποτυχία της δεν μπορεί να χρεωθεί εκ των προτέρων στην απροθυμία του Κιέβου.
Η σύγκρουση για το ντίζελ
Η αντιπαράθεση επεκτείνεται και στην οικονομική αιτιολόγηση της αμερικανικής προσέγγισης. Ο Ζελένσκι αποδίδει τις ρίζες της ενεργειακής κρίσης στη Μέση Ανατολή και αμφισβητεί ότι η ρωσική προσφορά ντίζελ μπορεί να επηρεάσει αποφασιστικά τις διεθνείς τιμές. Επικαλείται ποσοστό 2,2% για το ρωσικό μερίδιο στην παγκόσμια αγορά, χωρίς να παρουσιάζεται σαφής μεθοδολογία για τον συγκεκριμένο υπολογισμό. Το ποσοστό πρέπει συνεπώς να αντιμετωπίζεται ως δικός του ισχυρισμός και όχι ως αυτοτελής απόδειξη ότι η ρωσική προσφορά δεν έχει επίδραση στις τιμές. Το μέγεθος ενός μεριδίου, άλλωστε, δεν αρκεί μόνο του για να προσδιορίσει την επίδραση πρόσθετων ποσοτήτων σε μια αγορά υπό πίεση.
Το πολιτικό περιεχόμενο της παρέμβασής του είναι σαφέστερο από τον αριθμητικό υπολογισμό. Ο Ουκρανός πρόεδρος επιχειρεί να αποδυναμώσει το επιχείρημα ότι η συνεργασία με τη Ρωσία αποτελεί αναγκαία απάντηση στην ενεργειακή ακρίβεια. Εάν ο Πούτιν παρουσιάζεται ως απαραίτητος προμηθευτής για την αντιμετώπιση της κρίσης, αποκτά πρόσθετη διαπραγματευτική ισχύ. Η φράση του Ζελένσκι ότι η ρωσική επιρροή θα παραμείνει περιορισμένη εφόσον δεν της δίνονται ευκαιρίες στρέφεται ακριβώς κατά αυτής της πολιτικής αναβάθμισης της Μόσχας μέσω της ενέργειας.
Στην ίδια επιχειρηματολογία εντάσσεται η προειδοποίησή του για τα σιτηρά. Όταν λέει ότι όλοι συζητούν για το ντίζελ και ξεχνούν τα τρόφιμα, κατηγορεί εμμέσως την Ουάσιγκτον ότι αξιολογεί τις συνέπειες του πολέμου με βάση όσα επηρεάζουν περισσότερο τη δική της οικονομία. Η προειδοποίησή του για επισιτιστικές πιέσεις σε χώρες της Αφρικής, της Ασίας και της Μέσης Ανατολής επιχειρεί να διευρύνει τη συζήτηση. Παραμένει πρόβλεψη του Ουκρανού προέδρου, όμως υπηρετεί μια συγκεκριμένη διπλωματική στόχευση: να αναδείξει ότι η ασφάλεια των ουκρανικών εξαγωγών αφορά χώρες πολύ πέρα από τους ευρωπαϊκούς συμμάχους του Κιέβου.
Η επόμενη δοκιμασία για τον Τραμπ
Το πρώτο εικοσιτετράωρο μετά την ανακοίνωση ανέδειξε τελικά όσα έλειπαν από την ενεργειακή εκεχειρία: δημόσια αποδεκτούς όρους, σαφές σημείο έναρξης, προσδιορισμό των εγκαταστάσεων που καλύπτονται και τρόπο αντιμετώπισης των παραβιάσεων. Χωρίς αυτά, κάθε πλευρά μπορεί να επικαλείται διαφορετική εκδοχή της συμφωνίας, ενώ οι επιθέσεις συνεχίζονται. Η πολιτική αξία μιας προεδρικής ανακοίνωσης εξαντλείται γρήγορα όταν δεν συνοδεύεται από αλλαγή στη συμπεριφορά των εμπολέμων.
Ο Ζελένσκι επιχειρεί τώρα να μετατρέψει αυτή την αποτυχία σε πίεση προς τον Λευκό Οίκο. Δεν αποσύρει τη συναίνεσή του σε μια αμοιβαία ενεργειακή εκεχειρία. Ζητεί να αποδειχθεί ότι οι ΗΠΑ μπορούν να εξασφαλίσουν τη ρωσική συμμετοχή και ότι η ουκρανική αποχή θα έχει συγκεκριμένο αντίκρισμα. Η επόμενη ουσιαστική εξέλιξη θα κριθεί από τις αποφάσεις που θα ακολουθήσουν: εάν η Μόσχα περιορίσει τις επιθέσεις της, εάν η Ουάσιγκτον απαιτήσει συμμόρφωση και εάν το Κίεβο θεωρήσει ότι υπάρχουν επαρκείς λόγοι για να παρατείνει την αυτοσυγκράτησή του. Μέχρι τότε, η ενεργειακή εκεχειρία παραμένει μια αμερικανική εξαγγελία της οποίας η εφαρμογή δεν εξασφαλίστηκε.