Στις 30 Ιανουαρίου 1972, ο Καπετάν Μιχάλης Ξυλούρης – Χριστομιχάλης, συντάσσει σε ένα τετράδιο σπυράλ και υπογράφει χειρόγραφη ΕΚΘΕΣΗ 170 σελίδων. Αντιγράφει την «ΕΚΘΕΣΗ επί της δράσεως της Ενόπλου ομάδος αντιστάσεως Ανωγείων και ολοκλήρου του διαμερίσματος Επαρχίας Άνω Μυλοποτάμου, κατά την Μάχην της Κρήτης, το διάστημα της υποδουλώσεως και την περίοδον της απελευθερώσεως», την οποία συμπληρώνει με πλήθος δικών του σχολίων και την ονομάζει απόρρητη.
Στις τελευταίες της σελίδες, ο Καπετάν Χριστομιχάλης αναφέρεται αναλυτικά στην Ένωση Πυροπαθών και στο Οικοτροφείο Ανωγείων, τα οποία ο ίδιος δημιούργησε.
Το Οικοτροφείο και συγχρόνως Δημοτικό σχολείο Ανωγείων, λειτούργησε από τον Νοέμβριο του 1944 ως τον Ιούνιο του 1947 στο κτήριο Γενί Τζαμί Ηρακλείου.
Είχε προηγηθεί η λεηλασία, η πυρπόληση και η καταστροφή του ιστορικού χωριού των Ανωγείων από τους άντρες του τακτικού γερμανικού στρατού.
Το Οικοτροφείο εξυπηρέτησε 350 παιδιά Ανωγειανών που είχαν καταφύγει ως πρόσφυγες στο Ηράκλειο και την γύρω περιοχή του. Ακόμη και σήμερα το σχολείο αυτό ονομάζεται 1ο Δημοτικό Σχολείο Ηρακλείου ή Ανωγειανό Σχολείο. Τη σχολική χρονιά 1947-48, μεταφέρθηκαν τα παιδιά στα Ανώγεια στο επισκευασμένο πλέον σχολείο του χωριού τους.
Η Ένωση Πυροπαθών Ανωγείων λειτούργησε από τις 15 Νοεμβρίου 1944 ως την ημέρα συστάσεως του Δήμου Ανωγείων, στις18 Αυγούστου 1948. Με την αναδημιουργία του Δήμου και την ανάληψη καθηκόντων Δημάρχου από τον Καπετάν Χριστομιχάλη, ο Δήμος Ανωγείων ανέλαβε τις υποχρεώσεις της Ένωσης Πυροπαθών και στο εξής σταμάτησε να λειτουργεί.
Από την απόρρητη ΕΚΘΕΣΗ του Χριστομιχάλη Ξυλούρη, μεταφέρουμε αποσπάσματα που αφορούν την Ένωση Πυροπαθών, το Οικοτροφείο Ανωγείων, τον αποχαιρετισμό του Καπετάν Χριστομιχάλη στους αντάρτες της Α.Ο.Α. (6/2/1945), τη σύσταση του Δήμου Ανωγείων και την επιστολή με ημερομηνία 27/8/1948 που απέστειλε ο Σοφοκλής Βενιζέλος στον Δήμαρχο Χριστομιχάλη Ξυλούρη :
«…με την επιστροφήν μας εις Ηράκλειον από Γενί Γκαβέ εστρατωνιστήκαμε εις Γενί Τζαμή εις το Δημοτικόν Σχολείον και το οποίον ονομάσαμε Οικοτροφείον Ανωγείων. Εις το ίδιο οίκημα εγκαταστήσαμε και τα γραφεία της Ενώσεως Πυροπαθών Ανωγείων.
Εκάλεσα αμέσως το Σύλλογο Πυροπαθών και εκάναμεν καταστατικόν το οποίον εστείλαμεν εις το Πρωτοδικείον και αναγνωρίσθημεν επισήμως ως Σύλλογος Πυροπαθών Ανωγείων.
Ομοίως εκάναμεν και άλλον έγγραφον προς το Νομάρχην Ηρακλείου και εις τον Επιθεωρητήν Μέσης Εκπαιδεύσεως όπως μας παραχωρηθεί το οίκημα Γενί Τζαμί δια τον εξής σκοπό : όπως συγκεντρώσομεν εκεί τα παιδιά της καταστραφείσης κωμοπόλεως Ανωγείων τα διασκορπισμένα εις τους δύο νομούς Ηρακλείου και Ρεθύμνης, να διαμένουν εντός του οικήματος, να σιτίζονται και να μαθαίνουν και γράμματα και πράγματι μας παρεχωρήθη το οίκημα, έστειλεν μία επιτροπήν η Νομαρχία Ηρακλείου και επιθεώρησεν το οίκημα και το έβγαλεν κατάλληλον.
Εκαλέσαμεν και τον ιατρόν του Ερυθρού Σταυρού ονόματι Ντουριγεμάν στην καταγωγή Σουηδός και μας συνεχάρη δια την επαινετή προσπάθεια την οποίαν κάνωμεν και μας υπεσχέθη ότι θα μας βοηθήσει όσον του είναι δυνατόν. Τον Ντουριγεμάν τον καλέσαμε διότι ήταν εις την δικαιοδοσίαν του αι αποθήκαι τας οποίας τους παρέδωσαν οι Γερμανοί άμα τη αποχωρήσει από το Ηράκλειον, άνω των 20 αποθηκών πλήρεις τροφίμων ρουχισμού υποδήσεως παντός είδους τροφών και κρεβάτια, καζάνια δια να ψήνομεν φαί, πιάτα, πηρούνια, κουτάλια και ότι άλλο μας ήτο χρήσιμον.
Άμα επιθεώρησεν το οίκημα και είδε ότι ήταν κατάλληλον μας είπεν να κάμωμεν μίαν κατάστασιν δια πόσα παιδιά από 5-12 ετών έχωμεν ανάγκη να εγκαταστήσωμεν εις το οικοτροφείον δια να μας ενισχύση. Και πράγματι εκάναμεν μίαν κατάστασιν και εζητούσαμεν δια 350-400 παιδιά.
Και πράγματι μας παρεχώρησεν από όλα τα είδη κρεβάτια όσα είχε, στρώματα, σεντόνια, κουβέρτες μαξελάρια και από όλα τα είδη, όπου είχεν σκεύη μαγειρικής, άλευρα, ρύζι, φασόλες, ξηρές τροφές.
Εν τω μεταξύ ενεφανίσθη και η Ούνρα η οποία και αυτή μας βοήθησεν πάρα πολύ τόσον εις το Οικοτροφείον όσο και εις τους κατοίκους της καταστραφείσης κωμοπόλεως Ανωγείων.
Και η Αγγλική κατασκοπεία εν Κρήτη τα 4 χρόνια της κατοχής από την πρώτη μέρα της απελευθερώσεως έδειξεν το ενδιαφέρον της, μας εβοήθησεν εις ότι εμπόρεσεν, έστειλεν εις Κάιρον τον Ιωάννη Σκουλά και ενήργησεν έρανον με την βοήθεια και υποστήριξη των Άγγλων και απεκόμισεν αρκετές κουβέρτες και αρκετόν ρουχισμόν και έφερεν και τον παρέδωσεν εις το Οικοτροφείον δια τας ανάγκας των κατοίκων της καταστραφείσης κωμοπόλεως Ανωγείων».
…………………..
Αποχαιρετιστήριος του Γενικού Αρχηγού της Ανεξάρτητης Ανταρτικής Ομάδος Ανωγείων καπετάν Μιχ. Ξυλούρη ή Χριστομιχάλη
Κατά σεμνήν αλλά επιβλητικήν Τελετήν, εν τω Οικοτροφείω Ανωγείων εν Ηρακλείω, εγένετο η απονομή των Απολυτηρίων, των αποχωρούντων Ανταρτών της Ανταρτικής Ομάδος Ανωγείων, κατά την οποίαν ο Γενικός Αρχηγός της Ομάδος Καπετάν Μιχαήλ Ξυλούρης ή Χριστομιχάλης, απεχαιρέτησεν τους αγαπητούς του Συναγωνιστάς δια των λέξεων «Ευχαριστώ όλους σας δια τας προς την Πατρίδα προσφερθείσας υπηρεσίας σας. Αύτη θα σας ευγνωμονή και να μην επαναπαύεσθε διότι το έργον μας δεν ετελείωσε».
Ο Γενικός Αρχηγός – Μιχαήλ Ξυλούρης – εν Ηράκλειο τη 6-2-1945
…………………..
«…με την διάλυσιν των Ανταρτών περισσέψανε αρκετά τρόφιμα και τα οποία παρέδωσα εις το Οικοτροφείο το οποίον οργανώσαμεν εν τάχει και εκαλέσαμεν αμέσως το διδασκαλικόν προσωπικόν καθώς και το εσωτερικόν προσωπικόν όπου θα περιποιείτο τα παιδιά εντός του Οικοτροφείου μέρα και νύκτα, γυναίκες Ανωγειανές εθελόντριες άνευ αμοιβών.
Και αμέσως άρχισεν το Οικοτροφείον να λειτουργεί κανονικώς. Δια τους κατοίκους της κωμοπόλεως εφροντίζαμεν και επρομηθεύαμεν τρόφιμα και έλαιον τόσον από το Ρέθυμνον όσον και από το Ηράκλειον. Τα συγκεντρώναμεν εις Ηράκλειον και τα διανείμαμε εις τους χωριανούς αναλόγως τον αριθμόν της κάθε οικογένειας. Όπως γράφω και πιο πάνω ο Ερυθρός Σταυρός και η Ούνρα μας βοήθησαν πάρα πολύ.
Τα τρόφιμα του Οικοτροφείου ήταν χωριστά και επήγαιναν απευθείας εις την αποθήκη του Οικοτροφείου, τα δε άλλα τρόφιμα επήγαιναν απευθείας εις την αποθήκην την οποίαν είχαμεν ενοικιάσει δια την διανομήν των κατοίκων.
Τα μητρώα της κωμοπόλεως είχαν καεί και είχαν τελείως καταστραφεί. Εκαθίσαμεν εις το Οικοτροφείον και εκάμαμεν νέα μητρώα των κατοίκων Ανωγείων καθώς και χωριστές καταστάσεις της κάθε οικογενείας δια τις κατανομές τροφίμων και ιματισμόν. Μας βοήθησαν όλοι οι διανοούμενοι Ανωγειανοί. Όσον δια να γίνουν μητρώα και καταστάσεις αλλά ακόμα και εις την διανομή τροφίμων.
Μας εστάλησαν δέματα ρουχισμού από την Αμερική κατόπιν εράνων των ομογενών της Αμερικής κατ’επανάληψη τα οποία διανείμαμε εις τους πυροπαθείς Ανωγειανούς.
Αποθηκάριον εις το Οικοτροφείον είχαμεν διορίσει τον Ζαχαρίαν Νταγιαντά. Εις την αποθήκην των διανομών δια τους κατοίκους, τον πρώην Πρόεδρο της Κοινότητος Ιωάννη Εμμ. Σμπώκο έφεδρον Ανθ/γόν. Εις εκάστην γενομένη διανομή διορίζαμε τριμελή Επιτροπή και παρίστατο δια να μη γίνονται αδικίες.
Εις το Οικοτροφείον συγκεντρώθησαν 350 παιδιά από 6-12 ετών και άρχισαν εντός δύο μηνών τα μαθήματα, Διευθυντής του σχολείου ήταν ένας άριστος διευθυντής Μενέλαος Δραμουνάνης με 6 άλλους δασκάλους και δασκάλες.
Άμα άρχισαν τα μαθήματα και ελειτουργούσε το οικοτροφείον ο ιατρός του Ερυθρού Σταυρού κ. Ντουριγιεμάν μας επισκέφθη και συνεχάρη την Διεύθυνσιν του οικοτροφείου καθώς και το διδασκαλικό προσωπικό, μάλιστα έρχονταν τακτικά και μας έβλεπεν και το ενδιαφέρον του ήταν μεγαλύτερον άμα αντελήφθη με τι θαυμαστόν τρόπον ελειτουργούσε το οικοτροφείον.
Μας εβοήθησαν πάρα πολύ εθελόντριες οι πλέον μορφωμένες κυρίες των Ανωγείων, επήραν απόφαση εναλλάξ να έρχονται 8 κάθε εβδομάδα να παρευρίσκονται και να επιβλέπουν εις την μαγειρική του συσσιτίου και να γίνεται η διανομή με τάξη και να υπάρχει άκρα καθαριότης, εγνωρίζανε όλες οι κυρίες την εβδομάδα όπου ήθελαν εργασθεί και έρχονταν χωρίς ειδοποίηση.
Καθώς γράφω και εις άλλον κεφάλαιον όλα τα κόμματα τα πολιτικά Ανωγείων, Φιλελεύθεροι, Βενιζελικοί, Λαϊκοί και Αριστεροί ηνώθημεν ως ένας άνθρωπος δια να φροντίσωμεν δια την στέγαση και να τους προσφέρομεν ότι είναι ανθρωπίνως δυνατόν.
Η Κυβέρνησις έστειλεν εις Ηράκλειον μία επιτροπή ανοικοδομήσεως από μηχανικούς και διένειμεν ξυλεία καταρχήν και συνέχεια τσιμέντο και άρχισεν σιγά σιγά αλλά στεθερά δια της ατομικής πρωτοβουλίας να γίνεται η ανοικοδόμησις.
Κατόπιν αιτήσεως της Ενώσεως Πυροπαθών Ανωγείων προς το Υπουργείον Ανοικοδομήσεως, εστάλη τοπογραφική υπηρεσία δια να ανεγερθούν τα νέα Ανώγεια βάση σχεδίου πόλεως και κατ’αυτόν τον τρόπον άρχισεν η ανοικοδόμησις. Κατόπιν ενεργειών μας εστάλη κλιμάκιον από μηχανικούς στεγάσεως εις Ανώγεια και ανήγειραν 80 κατοικίας αλλά απέτυχαν διότι οι περισσότερες ήταν ακατάλληλες, έτσι απέτυχαν και τους έδιωξαν οι χωριανοί. Οι ανεγέρσεις έγιναν δια της ατομικής πρωτοβουλίας με ελάχιστα υλικά τα οποία διέθεσεν το κράτος.
Μεγάλας υπηρεσίας προσέφερεν ο ιατρός Νίκος Γ. Μανούσος ο οποίος επήγεν εκεί εις τα ερείπια από τους πρώτους και έστησεν ένα αντίσκηνο απάνω εις τα χιόνια και ετακτοποίησεν το ιατρείον του και εθεράπευεν τους κατοίκους, όπου είχαν γυρίσει και εφρόντιζε να κτίσει ο καθένας ένα δωμάτιον να βάλει τη φαμίλια του.
Το έτος 1945 ήταν κόλασις εκεί απάνω εις Ανώγεια, όποιος δεν επήγεν να ίδη με τα μάτια του την κατάστασιν των ανθρώπων αυτών εκεί εις τα ερείπια να αγωνίζονται, αδύνατον να πιστέψει όσα θα διαβάσει και ότι αν θα ακούσει.
Το 1946 κάπως είχε βελτιωθεί εκεί η θέσις των διαμενόντων, είχα κατορθώσει να αποκτήσω ένα γερμανικό φορτηγό αμάξι και το διέθεσα εις την Ένωση και μεταφέραμεν εκεί τα τρόφιμα των διανομών και τα διανείναμε εις τους κατοίκους. Το 1945-46 ακόμα και τότε δεν είχαμεν Πρόεδρον της Κοινότητος, αλλά η Ένωση Πυροπαθών εκτελούσε και τα καθήκοντα του Προέδρου Κοινότητας.
Εις όλα τα έργα όπου εγίνονταν πάντοτε ήμουν παρών, από τα Σίσαρχα μέχρι Ανώγεια δεν είχε ακόμα διανοιχθεί η αμαξωτή οδός δια να επικοινωνούμεν με τα Ανώγεια, εφρόντισα προσωπικώς μέσω της Γενικής Διοικήσεως και άρχισεν η διάνοιξις με εργολάβον τον Ιω. Κλειδή από το Ρέθυμνον. Κατόρθωσα εντός έτους από Μάιον 46-47 να επικοινωνήσωμεν με Ανώγεια, παρόλη την αντίδραση των αριστερών.
Δια δε την ανοικοδόμισιν του χωριού εβρισκόμουν εκεί τακτικά δια να παρακολουθώ το ρυμοτομικόν σχέδιον δια να μη κτίζει έκαστος όπου εγούσταρε, απ’όλα με ενδιέφερεν περισσότερον η κεντρική λεωφόρος από νεκροταφείον Μετοχιού μέχρι Περαχώρι, γέφυρα Βασιλικής. Εις την προσπάθειαν αυτήν επέτυχα πλήρως.
Κατά Μάιον 1946 αρχίσαμεν με την Ένωσιν ένα άλλο έργον σοβαρόν την περιμάνδρωση του νεκροταφείου και το κτίσιμο ενός οστεοφυλακίου και εχάλασα όλα τα μνήματα και μετέφερα τα οστά εις το οστεοφυλάκιον και ισοπέδωσα το νεκροταφείον το οποίον ήταν εις αθλίαν κατάστασιν.
Για την περιμάνδρωση του νεκροταφείου και το κτίσιμο του οστεοφυλακίου ειδοποίησα τους χωριανούς ότι το νεκροταφείον θα ισοπεδωθεί και θα χαλάσουν όλα τα μνήματα και θα μεταφερθούν τα οστά εις οστεοφυλάκιον, με την πάροδο 40 ημερών από σήμερον, ο ίδιος θα έρθω να το χαλάσω, θα βάλω εργάτες να το χαλάσουν και θα μεταφέρω τα οστά εις το οστεοφυλάκιον και να μην κάνετε κατόπιν παράπονα.
Με την πάροδο των 40 ημερών όσοι χωριανοί δεν είχαν χαλάσει τα μνήματά τους έβαλα εργάτες, τα χάλασαν, περιμάζεψαν όλα τα οστά, τα έβαλα σε άσπρες σακούλες και τα μετέφερα εις το οστεοφυλάκιον. Κατόπιν έβαλα συνέχεια εργάτες, ισοπέδωσαν το νεκροταφείον. Είναι ένα έργον από τα επαινετά έργα που διεκπαιρέωσεν η Ένωσις Πυροπαθών Ανωγείων όπως είναι και η επισκευή του ηλεκτρικού Εργοστασίου Ανωγείων.
Το έτος 1945 μέχρι την ημέραν της διαλύσεως της ομάδας μου η οποία εγένετο την 3η Φεβρουαρίου του 1945, αφοσιώθηκα εις το Οικοτροφείον Ανωγείων το οποίον ελειτούργησε εις το 1ο Δημοτικόν Σχολείον Ηρακλείου εις Γενί Τζαμί από αρχάς Ιανουαρίου1945 μέχρι 20 Ιουνίου 1947 και κατόπιν μεταφέρθη και ελειτούργησε εις Ανώγεια πάλιν από την επίβλεψη της Ενώσεως Πυροπαθών. Τότε πλέον είχεν βελτιωθεί η κατάστασις εις την καταστραφείσαν κωμόπολιν Ανωγείων. Είχε οικοδομήσει η κάθε οικογένεια από ένα δύο δωμάτια και εν μέρει είχεν τακτοποιηθεί το στεγαστικόν πρόβλημα.
Ακόμα και το Δημοτικόν Σχολείον το οποίον είχαν χαλάσει οι Γερμανοί είχαν επιδιορθώσει λίγο, ορισμένες αίθουσες και έκαναν τα παιδιά μάθημα. Έδωσε δε και το κράτος ορισμένα χρήματα και τσιμέντα δια την ανοικοδόμησιν των σχολείων και άμα ήταν εύκολον να λειτουργήσουν ευχαριστήσαμεν το Δήμο Ηρακλείου δια την φιλοξενίαν όπου μας προσέφερεν επί τρία χρόνια και εγκαταλείψαμεν το 1ο Δημοτικό Σχολείον Ηρακλείου εις Γενί Τζαμί.
Μεταβαίνοντες εις Ανώγεια ασχολήθημεν συνέχεια δια την μέριμναν των παιδιών του Οικοτροφείου το οποίον ελειτούργησεν και εις τα Ανώγεια συνέχεια. Επίσης ησχολήθημεν συνέχεια και δια τας ανάγκας του Δήμου…».
…………………..
…μου έπεσεν και πάλιν ο κλήρος ότι πρέπει να διορισθώ πρώτος Δήμαρχος Ανωγείων. Εγώ έφερα αντίρρρηση διότι ήμουν πολύ κουρασμένος τόσον από τα χρόνια της κατοχής, όσον και από την φροντίδα του Οικοτροφείου τα τρία χρόνια όπου ελειτουργούσε εις το Ηράκλειο και τις μεγάλες φροντίδες όπου είχα αναλάβει ως Πρόεδρος Πυροπαθών δια την ανοικοδόμηση της καταστραφείσης κωμοπόλεως, αλλά κατόπιν μεγάλης πιέσεως απ’όλους τους επιστήμονες, εδέχθη και εσήκωσα τον σταυρόν του μαρτυρίου.
Ονόματα Δημοτικών Συμβούλων Ανωγείων, τα πρώτα διορισθέντα :
Μιχαήλ Χρ. Ξυλούρης Δήμαρχος
Γεώργιος Σπυρ. Δακανάλης, Πρόεδ. Δημ. Συμβουλίου
Νικόλαος Γ. Μανούσος, Αντιπρόεδρος
Βασίλειος Εμμ. Καλλέργης, Πρόεδρος Δημαρχιακού
Μιχαήλ Γ. Δακανάλης, Δημοτικός Σύμβουλος
Χαράλαμπος Ιωάννου Κουνάλης, Δημοτικός Σύμβουλος
Κωνστ. Κεφαλογιάννης, Δημοτικός Σύμβουλος
Γεώργιος Μιχ. Μανουράς, Δημοτικός Σύμβουλος
Σωκράτης Δημ. Σαλούστρος
Γεώργιος Ι. Χαιρέτης
Γραμματείς
Ιωάννης Μιχ. Σπαχής
Εμμ. Γ. Πασπαράκης
Ορκίσθημεν την 18 Αυγούστου 1948
Μετά την ορκωμοσία εκάθισα πλέον εις τα Ανώγεια οριστικώς. Ήταν το έργο μου πολύ δύσκολον διότι ήταν τα περισσότερα σπίτια ακόμα άκτιστα και το κράτος δεν ήταν δυνατόν να μας δώσει χείρα βοηθείας διότι 4 χρόνια της κατοχής και συνέχεια ο συμμοριτοπόλεμος το είχαν διαλύσει και δεν υπήρχε τίποτα όρθιον διότι από την Πάρνηθα έως τον Γράμμον εγινόνταν μάχες μεταξύ κουμουνιστών και εθνικοφρόνων. Τότε το 1948 ήταν Πρόεδρος της Ελληνικής Κυβερνήσεως ο Κων. Τσαλδάρης.
Έλαβα δε την κάτωθι επιστολή από τον Πρόεδρο Σοφοκλή Βενιζέλο και την παραθέτω όπως έχει :
Κόμμα Φιλελευθέρων, Σανταρόζα 1, Αθήνα 27-8-1948
Αγαπητέ μου Καπετάν Μιχάλη
Δεν δύναμαι παρά να σου απευθύνω τα ειλικρινέστερα συγχαρητήριά μου δια την επαξίαν προαγωγήν της Κοινότητος Ανωγείων εις Δήμον. Η προαγωγή αυτή είναι μία αναγνώρισις των παγκοίνως γνωστών θυσιών του ηρωικού χωριού σας, το οποίον ενόμισεν ο κατακτητής ότι θα ήτο δυνατόν να το εξαφανίσει χωρίς να φαντασθή ότι επάνω από την τέφρα και τα ερείπια θα φτερούγιζεν η τιμή και η δόξα και θα παρέμενον φωτεινόν παράδειγμα εις τας επερχομένας γενιάς. Ιδιαιτέρως σας συγχαίρω διότι σεις θα είσθε ο πρώτος Δήμαρχος του ιστορικού Δήμου Ανωγείων και είμαι βέβαιος ότι με την έντιμον διοίκησίν σας θα τον καταστήσητε Δήμον αντάξιον του ονόματός του.
Ολοψύχως εύχομαι κάθε προκοπήν εις τον Δήμον σας και σε σας να επιτύχητε εις το δύσκολον έργον σας.
Με πολλήν αγάπην – Σοφοκλής Βενιζέλος».
Ο Γεώργιος Α. Καλογεράκης είναι Δρ. Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, διευθυντής Δημοτικού Σχολείου Καστελλίου Πεδιάδος