Την 1η Ιουνίου 1941 η Κρήτη περνά σε διπλή κατοχή. Τους νομούς Ηρακλείου Ρεθύμνης και Χανίων κρατούν οι γερμανοί, το νομό Λασιθίου οι Ιταλοί. Οι κατακτητές ονομάζουν την Κρήτη «Φρούριο Κρήτη», ορίζουν Διοικητές ανώτατους γερμανούς αξιωματικούς και επιχειρούν να την καταστήσουν βάση των εξορμήσεών τους στη Μέση Ανατολή και στη Βόρειο Αφρική.
Στη διάρκεια της τετράχρονης κατοχής, η Κρήτη γνώρισε το βάρβαρο πρόσωπο του κατακτητή. Δεκάδες χωριά πυρπολήθηκαν και καταστράφηκαν, (Κάντανος, Φλώρια, Ανώγεια, Γερακάρι, Χωριά της Βιάννου κ.ά.). Δεκάδες εκτελέσεις αμάχων, γυναικών, παιδιών, ηλικιωμένων.
Συλλήψεις και εκτοπίσεις πατριωτών σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Λεηλασία των αγροτικών και κτηνοτροφικών προϊόντων. Απαγορευμένες ορεινές ζώνες που καταδίκαζαν τους κτηνοτρόφους στην πείνα και την εξαθλίωση των οικογενειών τους. Χρηματικά πρόστιμα στο δόγμα της συλλογικής ευθύνης. Χιλιάδες οι νεκροί. Η Κρήτη σ’όλα αυτά τα δεινά, προέταξε πρώτη την Αντίσταση στον κατακτητή.
Αμέσως μετά την κατάληψη του νησιού, ιδρύθηκαν οι πρώτες αντιστασιακές οργανώνεις. Οι δάσκαλοι της Κρήτης μετείχαν στο κάλεσμα των Αρχηγών της ενωμένης Εθνικής Αντίστασης. Υπήρξαν και δάσκαλοι επιλήσμονες του καθήκοντός τους. Αυτοί τιμωρήθηκαν μετά την απελευθέρωση.
Πενήντα ένα (51) ήταν οι δάσκαλοι της Κρήτης θύματα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Πενήντα ένα δάσκαλοι έδωσαν τη ζωή τους για τα πανανθρώπινα ιδανικά της ελευθερίας και της δημοκρατίας. Στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο, στη Μάχη της Κρήτης και στα χρόνια της τετράχρονης κατοχής 1941-1944 που ακολούθησε.
Χάθηκαν στις μάχες με τους Ιταλούς φασίστες, πνίγηκαν κατά την επιστροφή τους στην Κρήτη μετά το τέλος του Ελληνοϊταλικού πολέμου, χάθηκαν από τις κακουχίες, σκοτώθηκαν την περίοδο της Μάχης της Κρήτης πολεμώντας τους αλεξιπτωτιστές, στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και εργασίας που στάλθηκαν ως όμηροι και τέλος, στήθηκαν στις κάνες των γερμανικών και Ιταλικών εκτελεστικών αποσπασμάτων.
Διδάσκοντας με το καλύτερο μάθημα τους λαούς της Ευρώπης, τους μαθητές τους, την κοινωνία. Φωτίζοντας τους δρόμους ως φάροι και οδηγοί στην πορεία των νέων δίδοντας το παράδειγμα της αυτοθυσίας και εθελοθυσίας, δείχνοντας την αγάπη τους για την Ελλάδα.
Στο σημερινό μας σημείωμα θα αναφερθούμε σε δύο εμβληματικές μορφές, σε δύο δασκάλους από την περιοχή της Σητείας που έδωσαν τη ζωή τους για τη Λευτεριά. Τον Σταύρο Ασπραδάκη από τους Αρμένους Σητείας και τον Γιάννη Αβρονιδάκη από το Παλαίκαστρο Σητείας.
Ασπραδάκης Σταύρος του Εμμανουήλ (1889 – 1942)
Λέγομαι Ασπραδάκης Σταύρος και είμαι εγγονός του αγωνιστή της Εθνικής Αντίστασης Δασκάλου Ασπραδάκη Σταύρου, ο οποίος είχε μαρτυρικό θάνατο αφού μετά από άγριο ξυλοδαρμό και εξοντωτικά βασανιστήρια, θάφτηκε ζωντανός σε ένα λάκκο σε λόφο που βρίσκεται έξω από το χωριό ΧΑΝΔΡΑΣ. Υπήρξε ο Υπαρχηγός της Αντιστασιακής Οργάνωσης που είχε δημιουργηθεί με την επωνυμία “ΦΙΛΙΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑ” που σκοπό της είχε την συλλογή πληροφοριών και την αποστολή τους στη Μέση Ανατολή.
Τεράστιο πλήγμα αποτέλεσε η αποστολή αναλυτικού τοπογραφικού διαγράμματος των στρατιωτικών εγκαταστάσεων των γερμανών (αποθήκες καυσίμων και πυρομαχικών) στο αεροδρόμιο Ηρακλείου, με αποτέλεσμα τον επιτυχή βομβαρδισμό τους από τα συμμαχικά αεροπλάνα.
Επισυνάπτω την βιογραφία του και μία φωτογραφία του με την στολή του Λοχαγού από τον πόλεμο στην Μικρά Ασία στον οποίο είχε επίσης λάβει μέρος.
Καταγωγή και σπουδές
Γεννήθηκε στους Αρμένους Σητείας, το έτος1889 με καταγωγή από τα Ασπραδιανά, οικισμός του Αγίου Ιωάννη Λασιθίου. Ολοκλήρωσε το Σχολαρχείο της Σητείας και σπούδασε στην Παιδαγωγική Ακαδημία της Νεάπολης. Πολέμησε κατά την Μικρασιατική Εκστρατεία σε διάφορα μέτωπα. Εργάστηκε ως δάσκαλος σε διάφορα σχολεία (Ρούσα Εκκλησιά, Αγία Τριάδα, Μετόχια). Αντιστασιακή δράση
Πέρα από το παιδαγωγικό και φιλανθρωπικό του έργο, ο Σταύρος Ασπραδάκης ανέπτυξε και αντιστασιακή δράση εναντίον των Ιταλών. Την περίοδο της Κατοχής βοήθησε τον επισιτισμό των κατοίκων στην περιοχή της Σητείας, φέρνοντας αρνιά από τη Σκόπελο και εκτρέφοντας κουνέλια. Έπειτα από την κατάληψη της Κρήτης (Μάχη της Κρήτης) από τους Γερμανούς, δραστηριοποιήθηκε στην αντίσταση.
Είχε διοριστεί από τη νομαρχία ως ζυγιστής σιτηρών και στη συνέχεια ανέλαβε στην ομάδα των ασυρματιστών. Παρά τις γενικές απαγορεύσεις είχε τη δυνατότητα να κυκλοφορεί τα βράδια. Επίσης, όταν μαίνονταν οι μάχες στο αλβανικό μέτωπο, βοηθούσε τους στρατευμένους με τη σύνταξη επιστολών προς τα αγαπημένα τους πρόσωπα.
Θάνατος και μνήμη
Τον Ιούνιο του 1942 έπειτα από προδοσία συνελήφθη από τους Ιταλούς και εκτελέστηκε την 1η Ιουλίου 1942. Έπειτα από πέντε ημέρες δύο παιδιά από τον Χανδρά είχαν πάει για κυνήγι με τα σκυλιά τους, οπότε και ξέθαψαν το πτώμα του δασκάλου. Ένας τσαγκάρης αναγνώρισε το παπούτσι του αντιστασιακού.
Στο χώρο όπου εκτελέστηκε ανεγέρθηκε μνημείο στον επονομαζόμενο και “Λόφο του Δασκάλου”. Τον Μάιο του 2016 έγινε στο Χανδρά εκδήλωση μνήμης για τον Σταύρο Ασπραδάκη, με πρωτοβουλία του Δήμου Σητείας και του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Σητείας “Ο Μύσων”.
Οικογένεια
Παντρεύτηκε την Φαίδρα Αεράκη του Νικολάου και απέκτησαν 3 παιδιά. Από αυτά, ο Στέφανος (γ. 1927) ήταν προϊστάμενος στο Ταχυδρομείο του Χανδρά και μετά μετατέθηκε στην Ιεράπετρα, ο Ελπιδοφόρος (1932 – 28 Δεκεμβρίου 2015) υπηρέτησε ως Δήμαρχος Σητείας. Η κόρη του, Ευτυχία, είχε δει ένα όνειρο (έναν μεγάλο λάκκο πάνω σε ένα βουνό με τον πατέρα της στη μέση και πολύ κόσμο τριγύρω) που αποδείχθηκε προφητικό για την εκτέλεση του πατέρα της.
(Σταύρος Ασπραδάκης, εγγονός δασκάλου Σταύρου Ασπραδάκη, Σητεία, 2 Ιανουαρίου 2019).
…………………………
«Σταύρος Ασπραδάκης, διδάσκαλος, έφεδρος υπολοχαγός εξ Αρμένων (Σητείας). Ευθύς μετά την κατοχήν υπήρξεν ο κυριώτερος πράκτωρ της συμμαχικής κατασκοπείας, δράσας μέχρι της συλλήψεώς του υπό των Ιταλών, λαβούσης χώρας το τελευταίον πενθήμερον του Ιουνίου 1942 και εξετελέσθη μετά πάροδον ολίγων ημερών, υποστάς φρικτά βασανιστήρια, ως εμαρτύρουν αι κακώσεις του σώματός του, υποστάς φαίνεται τον δια λιθοβολισμού θάνατον, διότι από της συλλήψεώς του απωλέσθησαν τελείως τα ίχνη του, ευρέθη δε μετά πάροδον μηνός από της συλλήψεώς του πετρωμένος εις εξοχικήν θέσιν παρά το χωρίον Χανδρά».
(Εμμανουήλ Κουτσαντωνάκης, Η Εθνική Αντίσταση 1941-1944 στην επαρχία Σητείας Κρήτης από τις πηγές, Σητεία 2010, σελ. 92).
Ο Σταύρος Ασπραδάκης, όπως αναφέρεται στην Έκθεση του Στρατιωτικού Συνδέσμου Σητείας, (ΣΣΣ) ήταν από τα ιδρυτικά μέλη του ΣΣΣ και ένας από τους πρώτους άντρες της Αντίστασης της ευρύτερης περιοχής της Σητείας. Στην Έκθεση διαβάζουμε:
«ΕΚΘΕΣΙΣ περί των εν τη Επαρχία Σητείας ιδρυθεισών Οργανώσεων και Ομάδων Εθνικής Αντιστάσεως και περί της δράσεως εκάστης τούτων.
1.Τον Σ/βριον 1941 ιδρύεται επαναστατική οργάνωσις, (σημ. : στις Λιθίνες Σητείας), παρά του Στρατηγού Παύλου Καλομενοπούλου, εις ην εμυήθησαν αμέσως οι Σταύρος Ασπραδάκης, έφεδρος αξιωματικός και Εμμανουήλ Συμιακάκης, διδ/λος, Εμμανουήλ Παπαδάκης εκ Λιθινών και Εμμανουήλ Χουρδάκης,
Επόπτης Συν/σμών, υπό την επωνυμίαν ΦΙΛΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ, ήτις ήλθεν εις επαφήν μετά του πρώτου συμμαχικού ασυρμάτου που απεβιβάσθη εις Καρούμες Σητείας την 24/11/1941, υπό τον Δανόν ασυρματιστήν Αντώνης Κορωναίον και Γ. Μαστροπαύλον, ναυτικόν, παρασχούσα αυτώ πολυτίμους πληροφορίας, εξυπηρετικάς, του συμμαχικού αγώνος.
Μετά την σύλληψιν παρά των Ιταλών του Στρατηγού Καλομενοπούλου Παύλου (8-1-1942), εσυνέχισε το έργον της η Οργάνωσις αυτή υπό τον Σταύρον Ασπραδάκην, όστις συνελήφθη παρά των Ιταλών την 1/7/1942, ευρών φρικτόν θάνατον, οπότε η Οργάνωσις διέκοψε την πατριωτικήν δράσιν της …».
(Έκθεση του ΣΣΣ με ημερομηνία 18.02.1949, με τις υπογραφές του τότε Προέδρου Ι. Γιατζάκη και του Γενικού Γραμματέα Μιχ. Μακρονικολάκη.
Εμμανουήλ Κουτσαντωνάκης, Η Εθνική Αντίσταση 1941-1944 στην επαρχία Σητείας Κρήτης από τις πηγές, Σητεία 2010, σελ. 42-48).
Για τη σύλληψη του ιδρυτή της ΦΙΛΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ Παύλου Καλομενόπουλου και την αντικατάστασή του, από το βιβλίο του Εμμανουήλ Κουτσαντωνάκη διαβάζουμε : «…προς τον σκοπόν τούτον εγένετο αρχικώς η Φιλική Εταιρεία, υπό τον αείμνηστον Στρατηγόν Παύλον Καλομενόπουλον.
Τούτον συλληφθέντα και φυλακισθέντα υπό των Ιταλών αντικαστέστησεν ο αείμνηστος εξ Αρμένων Σητείας, διδάσκαλος και ηρωικός πατριώτης Σταύρος Ασπραδάκης. Τούτον προδοθέντα παρά κακών Ελλήνων εξετέλεσαν οι Ιταλοί την 1ην Ιουλίου 1942, παύσασα έκτοτε να υπάρχη η Οργάνωσις αύτη…».
(Εμμανουήλ Κουτσαντωνάκης, Η Εθνική Αντίσταση 1941-1944 στην επαρχία Σητείας Κρήτης από τις πηγές, Σητεία 2010, σελ. 96).
Όταν συνέλαβαν οι Ιταλοί τον Σταύρο Ασπραδάκη, τον οδήγησαν στον Ιταλό υπολοχαγό της Αντικατασκοπείας Μπιλιότι. Αυτός τον ρώτησε : Σεις είσθε ο Σταύρος Ασπραδάκης ο περιβόητος κατάσκοπος από Ηρακλείου μέχρι Σητείας ;
Ο Σταύρος Ασπραδάκης βασανίστηκε φριχτά από τους Ιταλούς να ομολογήσει τους συνεργάτες του. Δεν ομολόγησε τίποτα. Λιθοβολήθηκε και πετρώθηκε ζωντανός σε απόσταση 1 χιλιομέτρου Βόρεια του χωριού Χανδρά Σητείας, δίπλα στην αμαξωτή οδό, στη θέση Έξω Μάνδρες Χανδρά.
Ο Γιάννης Ιωαννίδης αναφέρει ότι ο Σταύρος Ασπραδάκης συνελήφθη την 30ην Ιουνίου 1942, αλλά αφέθηκε ελεύθερος για να ξανασυλληφθεί την επομένη. Μετά την τελευταία αυτή σύλληψή του (την 1η Ιουλίου 1942), ο Ασπραδάκης ύστερα από εξαντλητική ανάκριση κατά τη διάρκεια της οποίας δεν ομολόγησε τίποτε, όπως ήθελαν οι Ιταλοί, εκτελέστηκε με τον πιο φριχτό θάνατο.
(Εμμανουήλ Κουτσαντωνάκης, Η Εθνική Αντίσταση 1941-1944 στην επαρχία Σητείας Κρήτης από τις πηγές, Σητεία 2010, σελ. 469-470).
«Φόνοι υπό των Ιταλών διαπραχθέντες
Κατά Σεπτέμβριον του 1941 ευρέθη νεκρός κάτωθεν σωρού πετρών, παρά το χωρίον Χανδράς, ο Σταύρος Ασπραδάκης, συνταξιούχος διδάσκαλος εξ Αρμένων Σητείας, εξαιρετικός τιμώμενος εν τη περιφερεία, και σύνδεσμος των εν Κρήτη Άγγλων αξιωματικών. Πολλά, αλλ’ανεξακρίβωτα, λέγονται περί του τρόπου θανάτου του…».
(Εμμανουήλ Κουτσαντωνάκης, Η Εθνική Αντίσταση 1941-1944 στην επαρχία Σητείας Κρήτης από τις πηγές, Σητεία 2010, σελ. 481).
……………………….
Αβρονιδάκης Ιωάννης του Εμμανουήλ (1904 – 1944)
Ο δάσκαλος Ιωάννης Αβρονιδάκης ήταν από το Παλαίκαστρο Σητείας. Απέκτησε γνώσεις και μόρφωση, φοιτώντας στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών και στο Διδασκαλείο Ηρακλείου. Δίδαξε στη Γεωργική Σχολή Μεσσαράς και σε σχολεία του νομού Χανίων. Ήταν δραστήριο μέλος του ΕΑΜ και της Εθνικής Αντίστασης. Στις 26 Αυγούστου 1944 το δειλινό, αντάρτες σκότωσαν τον Ενωμοτάρχη Δημήτρη Τζεϊράνη σε οδό της πόλης των Χανίων, ο οποίος υπηρετούσε τις ναζιστικές δυνάμεις κατοχής.
Οι Γερμανοί την επόμενη ημέρα, τη Δευτέρα 27 Αυγούστου, έστησαν μπλόκα και έκαναν συλλήψεις στα Χανιά. Ο δάσκαλος Αβρονιδάκης Ιωάννης, εκείνη την ημέρα βρέθηκε στα Χανιά και συνελήφθη. Οδηγήθηκε στο κολαστήριο της Αγυιάς. Στις 29 Αυγούστου εκτελέστηκε μαζί με 24 συντρόφους του, μέλη του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου ΕΑΜ ως αντίποινα της εκτέλεσης του Δημήτρη Τζεϊράνη.
Ο Ιωάννης Αβρονιδάκης παντρεύτηκε τη Ζαχαρένια (το γένος Ξυπολιτάκη) από το Παλαίκαστρο Σητείας. Με τη σύζυγό του δεν απέκτησαν παιδιά. Υιοθέτησαν τη Μαρία, στις αρχές της κατοχής. Η Μαρία, θυμάται αμυδρά τον πατέρα της. Σε επιστολή που μας απέστειλε το έτος 2019, αναφέρει :
«Γεννήθηκε στο Παλαίκαστρο Σητείας του νομού Λασιθίου στις 12 Δεκεμβρίου 1904. Ο πατέρας του ονομάζονταν Εμμανουήλ και η μητέρα του Ολυμπία.
Είχε έξι αδελφούς και δύο αδελφές. Για τα δεδομένα της εποχής του μεγάλωσε σε εύπορη οικογένεια. Τελείωσε το Γυμνάσιο Σητείας και πέρασε στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών. Για διαφόρους λόγους δεν φοίτησε. Παρακολούθησε και τελείωσε το Διδασκαλείο και έκανε μαθήματα στη Γεωργική Σχολή Μεσαράς. Διορίστηκε δάσκαλος στον νομό Χανίων και υπηρέτησε στα χωριά Πρασέ, Ορθούνι, Κοντομαρί, Βασιλόπουλο και τελευταία στον Κουρνά.
Παντρεύτηκε την Ζαχαρένια το γένος Ξυπολιτάκη από το Παλαίκαστρο Σητείας. Δεν απέκτησαν παιδιά. Ήταν στέλεχος του ΕΑΜ και συμμετείχε ενεργά σε αντιστασιακές ομάδες. Συνελήφθη στα Χανιά μετά από γερμανικό μπλόκο, όταν δολοφονήθηκε ένας δοσίλογος των γερμανών.
Κρατήθηκε στις φυλακές Αγυιάς χωρίς να υπάρχει κατηγορητήριο. Κατά την ανάκρισή του, δεν βρέθηκαν ενοχοποιητικά στοιχεία εναντίον του και ήταν έτοιμοι να τον αφήσουν ελεύθερο.
Δυστυχώς όμως, εμφανίστηκε ένας αστυνομικός με το όνομα Τζεϊράνης, ο οποίος έφερε αντίρρηση και μάλιστα είπε : «Κρατήστε τον, είναι κομμουνιστής !».
Μετά από λίγες μέρες, οι αντιστασιακές ομάδες σκότωσαν αυτόν τον αστυνομικό δοσίλογο και οι γερμανοί για αντίποινα εκτέλεσαν24 κρατούμενους, μεταξύ των οποίων ήταν και ο πατέρας μου.
Πριν την εκτέλεσή του με σθένος και περηφάνια τραγούδησε τον Εθνικό Ύμνο.
Σας ευχαριστώ πολύ
Με εκτίμηση
Μαρία Αβρονιδάκη – Κανελάκη».
Τη δολοφονία του δωσίλογου συνεργάτη των κατακτητών ενωμοτάρχη Δημήτρη Τζεϊράνη, διαβάζουμε σε άρθρο της φιλογερμανικής εφημερίδας ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΚΗΡΥΞ την Παρασκευή 31 Αυγούστου 1944. Συγκεκριμένα οπ αρθογράφος αναφέρει :
«ΓΝΩΣΤΟΠΟΙΗΣΗ
Το εσπέρας της 26ης Αυγούστου εδολοφονήθη υπούλως ο ενωμοτάρχης Δημήτριος Τζεϊράνης, του τμήματος Δημοσίας Ασφαλείας, εις την πόλιν Χανίων υπό κομμουνιστών δια πολιτικούς λόγους. Ως αντίποινα δια την άνανδρον ταύτην δολοφονίαν, η οποία εστοίχισε πάλιν την ζωήν ενός Έλληνος πολίτου, ο οποίος πιστώς εξετέλει το καθήκον του, ετυφεκίσθησαν σήμερον 25 κομμουνισταί.
Χανιά 29 Αυγούστου 1944
Ο Διοικητής Φρουρίου Κρήτης».
Ο Γεώργιος Α. Καλογεράκης είναι δρ Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, διευθυντής Δημοτικού Σχολείου Καστελλίου