Ο Νικόλαος Εμμανουήλ Πανακάκης επιστρατεύτηκε το Φθινόπωρο του 1940, όταν κήρυξε τον πόλεμο η φασιστική Ιταλία στην Ελλάδα και πολέμησε τον επιδρομέα, ενταγμένος στις τάξεις τις Πέμπτης Μεραρχίας Κρητών στα βουνά της Αλβανίας. Κρατούσε ημερολόγιο, καταγράφοντας καθημερινά τις εικόνες του πολέμου.
Το ημερολόγιο χάρισε στην εγγονή του Ελένη που με τη σειρά της το παραχώρησε στο Ιστορικό Μουσείο Ηρακλείου. Το ημερολόγιο εκδόθηκε από το Μουσείο το έτος 2021 και μοιράστηκε σε όλα τα σχολεία της Κρήτης. Η Ελένη Πανακάκη, γράφει στο προλογικό της σημείωμα μεταξύ άλλων και τα εξής :
«Ο Νικόλαος Εμμ. Πανακάκης γεννήθηκε το 1912 στο χωριό Σκινιάς και ήταν το τρίτο παιδί της οικογένειάς του. Είχε παντρευτεί την Ειρήνη Πανταγάκη και είχαν αποκτήσει 5 παιδιά. Είχε υπηρετήσει τη στρατιωτική του θητεία το 1930 στο επίλεκτο Στρατιωτικό Σώμα Ευζώνων.
Πολέμησε ως στρατιώτης στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο στο Αλβανικό Μέτωπο και κατάφερε να καταγράφει καθημερινά τις δυσκολίες, τις κακουχίες του πολέμου και τα προσωπικά του συναισθήματα, σε ένα μικρό ημερολόγιο που κρατούσε μαζί του σε όλη τη διάρκεια του πολέμου.
Το ημερολόγιό του έχει παραχωρηθεί από την εγγονή του Ελένη Πανακάκη στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης. Επέστρεψε στο χωριό του από τα Αλβανικά βουνά με πολλές δυσκολίες και σε πολύ άσχημες συνθήκες. Του άρεσε συχνά να διηγείται ιστορίες από τον πόλεμο και ευχόταν σε όλους να μην τον ζήσουν ποτέ ξανά. Πέθανε το 1989…
Ένα μικρό, αλλά πολύτιμο κειμήλιο ιστορικής μνήμης, πιστεύουμε πως αποτελεί και το προσωπικό ημερολόγιο του παππού μου, Νικόλαου Εμμ. Πανακάκη με τις καθημερινές καταγραφές των συναισθημάτων του αλλά και των ιδιαίτερα δύσκολων συνθηκών της πορείας και της παραμονής του στο Αλβανικό Μέτωπο, από 25-8- 1940 μέχρι 25-5- 1941, το οποίο μου χάρισε, με την ευχή να φανεί κάπου χρήσιμο.
Η χρησιμότητά του αποδείχτηκε στην προσέγγιση του ως αυθεντική ιστορική πηγή από τους μαθητές των σχολείων μου. Η συγκίνηση, ο θαυμασμός που τους προσέφερε, αλλά κυρίως , η γνώση του τι είναι ο πόλεμος, ήταν το κίνητρο της προσπάθειάς μου ώστε να εκδοθεί το ημερολόγιό του και να διανεμηθεί σε όλα τα σχολεία του νησιού μας, με την αρωγή της Περιφέρειας Κρήτης.
Η βιωματική καταγραφή της ματιάς ενός απλού στρατιώτη μπορεί επίσης να γίνει και ένα σημείο αναφοράς, για τη διατήρηση της συλλογικής ιστορικής μας μνήμης. Επί πλέον μπορεί να αποτελέσει και ένα φόρο τιμής για όλους τους απλούς και ανώνυμους στρατιώτες που αγωνίστηκαν για την πατρίδα, με τη φωνή της καρδιάς, χωρίς να περιμένουν αναγνωρίσεις, μετάλλια και διακρίσεις».
Ο Νικόλαος Εμμανουήλ Πανακάκης από τον Σκινιά Μονοφατσίου, καταγράφει στο ημερολόγιό του τα εξής :
«ΑΝΑΧΩΡΗΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΤΩΠΟ
Επί κυβερνήσεως Ιωάννου Μεταξά 1940, 25 Αυγούστου επήραν την κλάση μας του 1932 για μετεκπαίδευση επί 1 μήνα, αλλά ο μήνας πέρασε και καμία απόλυση δεν έγινε παρά καθημερνώς έπαιρναν με ψηφία διάφορες κλάσεις και σιγά – σιγά εγινότανε κανονική επιστράτευσις και ήλθε η 28η Οκτωβρίου και ένα πρωί μας ήρθε το χαμπέρι ότι οι φίλοι μας οι Ιταλοί μας άρχισαν τον πόλεμο.
Κατά τις 6 το πρωί 23 Νοεμβρίου, 1940 ξεκινήσαμε για το λιμάνι του Πειραιά και από εκεί στις 24-11-40 μας οδήγησαν εις στον καταυλισμό στο Χαϊδάρι. Εκεί ήταν ωραίο μέρος όλο πεύκα και κατά τις 2 μετά τα μεσάνυχτα ξεκινάμε για το Μέτωπο και παιδιά της Νεολαίας μας μοίρασαν πολλά τσιγάρα και με ευχές μας αποχαιρετούσαv…..
Το πρωί στις 30-11-40 φτάνουμε στο Αμίντιον, και φεύγουμε πεζοπορία για τα χωριά Άγιοι Ανάργυροι, Γαλάτια, Κλεισούρα και εκεί ήταν όλο Τουρκοαλβανοί. Εκατασκηνώσαμε έξω, διότι δεν τους είχαμε εμπιστοσύνη να μείνουμε μέσα στα σπίτια τους. Ήτο λοιπόν η βραδιά αυτή όλο βροχή και επλημμύρισε το χωράφι που είχαμε κατασκηνώσει και γίναμε σαν χοίροι μέσα στις λάσπες. και όλη τη νύχτα κλαίγαμε την τύχη μας που έβρεχε.
Είμαστε ολόγροι και τρέμαμε από το κρύο. Το βράδυ φεύγουμε και από τούτο το μέρος και βαδίσαμε 18 χλμ. μέχρι το Άργος Ορεστικό και την Καστοριά και κατά τας 3 μετά τα μεσάνυχτα ήμεθα ολόγροι και απελπιστήκαμε πως θα χανόμασταν ετούτη τη βραδιά.
Ευτυχώς που βρήκαμε ένα σπίτι με άχερα και εχαρήκαμε που θα κοιμόμαστε μέσα, να μη βρεχόμαστε όλη τη νύχτα. Μόλις λοιπόν θέκαμε, ήρθε ένας κάτοικος του χωριού και είδε τα χάλια μας που συρώναμε τα νερά. Μας λυπήθηκε και μας πήρε στο σπίτι του και άναψε μια σόμπα….
Από τη χαρά μας να στεγνώξομε δεν κοιμηθήκαμε λοιπόν καθόλου, παρά στεγνώναμε τα ρούχα μας όλη τη νύχτα.
ΠΟΡΕΙΑ ΣΤΗΝ ΑΛΒΑΝΙΚΗ ΕΝΔΟΧΩΡΑ
Περάσαμε τα χωριά Μεσοποταμία, Αγία Κυριακή, Ιεροπηγή,. εκεί εσταματήσαμε και επήραμε πυρομαχικά. Έβλεπες όλο λάσπες και πέφτανε τα μουλάρια και σε μερικούς δρόμους είχε χιόνι και ήτο παγωμένο και εγλιστρούσανε και με πολλά βάσανα φτάνουμε σε στο χωριό Αγ. Δημήτρης. Λοιπόν, εδώ τελειώνουν τα σύνορα τα ελληνικά και από εδώ και πέρα μπαίνουμε εις την Αλβανία.
Εβαδίζαμε δε 48 ώρες συνέχεια έως που εφθάσαμε 10χλμ έξω από την Κορυτσά. Βλέπουμε στο δρόμο πολλές κάσες εγκαταλελειμμένες που τις είχαν αφήσει οι Ιταλοί και έφυγαν. Εκτός των πυρομαχικών υπήρχαν και πολλά μνημεία των Νεκρών που τους είχαν θάψει εδώ. Είχε γίνει μεγάλη μάχη. Ήτο δε σήμερα ημέρα Κυριακή 15-11-40.
Μετά πάμε στο Βισκούκι, που έχει πολλούς Έλληνες και είναι καλοί και μας αγαπούν. Εδώ το χιόνι μας απόκλεισε. Δεν μπορούσαν ούτε τα αεροπλάνα ούτε τα αμάξια να μας τροφοδοτήσουν, διότι ήταν γεμάτο χιόνι οι δρόμοι και ούτε με τα ζώα δεν μπορούσαμε να πάμε να φέρουμε.
Ήρθαμε δε εις τούτο το χωριό και εκαθίσαμε ένα μήνα. Ετραβήξαμε εδώ μεγάλη πείνα. Πότε τρώγαμε το φαΐ δίχως λάδι, και ρίχταμε ρύζι 2 οκάδες στο καζάνι και νερό για να φάει ένας λόχος. Πότε μας δίνανε τσάι για συσσίτιο, πότε δύο ελιές, 1 κυπελάκι σταφίδες.
ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΟ ΜΕΤΩΠΟ
Σήμερα 22.12.40 ήταν ημέρα Κυριακή και πήγαμε εις την εκκλησία και λειτρουηθήκαμε και θυμηθήκαμε του χωριού μας και την άλλη μέρα είχε 1 μέτρο χιόνι και εμείς καθόμαστε νηστικοί και σπούσαμε τις ψείρες που ήμεθα γεμάτοι και μας είχαν τρελάνει.
24.12.40 Σήμερα πήγαμε εις την εκκλησία και κοινωνήσαμε κι άμα γυρίσαμε μας έδωσαν φακή και κάθε 10 στρατιωτών μια κουραμάνα και το βράδυ δε μας έδωσαν τίποτα..
25.12.40 Ημέρα των Χριστουγέννων και μας έδωσαν τσάι αντίς φαΐ και στον καθένα από 8 τσιγάρα και τη διανομή την έκαναν μες στο δρόμο την ώρα που χιόνιζε και γίναμε ολόγροι. Αυτά τα Χριστούγεννά μας εδώ στο χωριό Βισκούκι της Αλβανίας.
1.1.41 Νέον έτος 1941 μαύρο και σκληρό για εμάς. Αχ! Σήμερα Αρχιχρονιά ήρθαν τα δώρα που μας έλεγαν. Λοιπόν, ήτονε ένα λουκούμι, μια σοκολάτα, 1 πακέτο τσιγάρα και ένα ποτήρι κονιάκ. Το μεσημέρι μας έψησαν κρέας με 4 οκάδες ρύζι για να φάνε 250 στρατιώτες. Λοιπόν σκέψου τι φαΐ ήτανε, μόνο νερό. Έτσι πέρασε η Αρχιχρονιά.
2.1.41 Σήμερα μας έδωσαν κι άλλα δώρα. Στείλανε από διάφορα μέρη της Ελλάδας μερικά δέματα και εκάμαν κλήρους και ετραβούσε ο καθένας ένα κλήρο. Εγώ πήρα τον αριθμό. 49 και κέρδισα ένα πουλόβερ μάλλινο και με προφύλασσε πολύ από το κρύο. Ήμουν κρυωμένος πάρα πολύ και έβηχα και με βλέπει ένας Αλβανός, αλλά Έλλην και με ελυπήθηκε και με πήρε στο σπίτι του και μου έβρασε ρακί και ήπια και είπα ο Θεός να τον έχει καλά.
4.1.41 Εσηκωθήκαμε πρωί – πρωί και βλέπομε να έχει 2 μέτρα χιόνια καμωμένα τη νύχτα και ήμουν άρρωστος και πήγα στον ιατρό και μου είπε: «τι θέλεις;» και του λέω ότι είμαι άρρωστος και θα πεθάνω και μου λέει ότι ο προορισμός σου είναι αυτός και μου δίδει 2 ασπιρίνες και με βγάνει έξω.
6.1.41 Σήμερα ημέρα των Αγίων Θεοφανείων επήγαμε εις την εκκλησία και ήπιαμε αγιασμό και εθυμηθήκαμε του χωριού μας και παρακαλέσαμε το Θεό να πάμε γρήγορα στα σπίτια μας.
10.1.41 Σήμερο μας εφέρανε ένα κλίβανο εις το θάλαμο που μέναμε να κλιβανίσουμε τα ρούχα μας, που είχαμε ψείρες με την ουρά. Αχ Θε μου.
Σήμερο αγόρασα μια Σύνοψη από ένα Αλβανό να διαβάζομε πότε πότε κάτι από εκεί να περνά η ώρα και να την έχω βοηθό μου σαν την εικόνα της Παναγίας
15.1.41 Σήμερο πήγαμε άσκηση εδώ στο χωριό πάνω στα χιόνια και ήτο περίπου ένα μέτρο χιόνι και εκαρφώναμε έως τη μέση και το βράδυ επάγωσε το παν.. Είχαμε τα παγούρια γεμάτα και πιάναμε να πιούμε νερό και δεν έτρεχαν είχαν παγώσει. Μέσα στο καζάνι είχαμε ροβίθια και παγώσανε και δεν μπορούσαμε να σπάσουμε τον πάγο παρά βράσαμε νερό και ρίξαμε μέσα και έτσι διαλύσανε.
22.1.41 Σήμερο εφύγαμε το βράδυ στις 4.00 η ώρα και επροχωρούσαμε με ένα σκοτίδι και βροχή, νερά στους δρόμους και δεν εβλέπαμε ο ένας τον άλλο και μας πήγαν σε ένα άγριο μέρος όλο βουνά και μας λένε: «εδώ θα κατασκηνώσετε». Μόλις λοιπόν το ακούσαμε αμέσως εγροίκας κλάιματα και κακό. Εκλαίγαμε και τουρτουρίζαμε όλη τη νύχτα.
28.1.41 Φεύγομε πάλι από εδώ και προχωρούμε, έως φθάσουμε στον προορισμό μας, να συναντήσουμε τον εχθρό μας, να πολεμήσουμε αφού το θέλει η πατρίδα. Εφύγαμε δε στις 3.00 το βράδυ και για φαΐ μας έδωσαν 10 ελιές. Αυτό ήτο το φαΐ μας και εβαδίζαμε όλη τη νύχτα.
Η ΦΡΙΚΗ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ
29.1.41 Σήμερα εκαθόμασταν όλη την ημέρα και ελιαζόμαστε, και μαζεύαμε τις ψείρες, που μας τρώγανε .Εκεί λοιπόν που μαζεύαμε τις ψείρες μια στιγμή βλέπουμε πέντε αεροπλάνα και αρχίζουν και βομβαρδίζουν. Έριξαν πολλές βόμβες. Πρώτη φορά που βλέπουμε βομβαρδισμό.
Εσκοτώσανε δε δύο στρατιώτες. Έναν Μιχάλη Πλουμάκη από το Θραψανό, ένα Μηλιαράκη και τέσσερα μουλάρια και τραυμάτισαν και άλλα πολλά. Μόλις λοιπόν εφύγανε, ήρθανε άλλα πέντε και βομβαρδίσανε και αυτά. Αυτό το βιολί ήταν όλη την ημέρα. Ρίξανε δε πάνω από διακόσιες βόμβες όλη την ημέρα. Από το λόχο μας είχαμε θύματα δύο στρατιώτες και τέσσερις τραυματίες
30.1.41 Όλη λοιπόν την ημέρα εγροίκας και τράντασε το μέρος από τους βομβαρδισμούς και έριξαν πάνω από χίλιες βόμβες. Είχαμε απώλειες, πολλούς νεκρούς και τραυματίες και εγροίκας εδώ τα βλήματα του ιταλικού πυροβολικού και ερχότανε γύρω μας και εσκούσανε και ετράνταζε το μέρος όλο και κάναμε το σταυρό μας να γλιτώσουμε από αυτό τον κίνδυνο.
5.2.41 Η βροχή εξακολουθεί, εμείς μέσα στο αντίσκηνο νηστικοί και τα μουλάρια δεμένα στα δέντρα και τρώνε τους κορμούς των δέντρων από την πείνα. Υποφέρουν και αυτά και πώς θα γλιτώσουν δεν ξέρουμε. Αχ Θε μου!
6.2.41 Ήμεθα μέσα στο αντίσκηνο και έβρεχε όλη τη νύχτα και μπήκε το νερό μέσα στο αντίσκηνο και γίναμε ολόγροι και εσηκωθήκαμε το πρωί και εκλαίγαμε την τύχη μας, Βλέπουμε και τις βόμβες να σκούνε μπροστά μας και να ακούμε τα πολυβόλα, τους όλμους να χτυπούν μέρα και νύχτα και να σωργιάζουν νεκρούς και τραυματίες και να γροικάς κλάιματα και φωνές και να χαλά ο κόσμος και να σούνται τα βουνά και να βλέπεις τα κορμιά να πέφτουν σαν ψάρια χάμε. Αχ Θε μου και γλίτωσέ μας από τους κινδύνους. Ετούτα τα γράφω πάνω σε ένα βουνό δύο χιλιάδες μέτρα.
7.2.41 Σήμερα πάλι βρέχει και καθόμαστε μέσα στα αντίσκηνα και κλαίμε την τύχη μας. Ούτε έχουμε να φάμε τίποτα, ούτε να δώσουμε στα μουλάρια και τρώνε ξερά ξύλα. Εκεί που τα έχουμε δεμένα ψοφούν κάθε μέρα πάρα πολλά από την πείνα. Τα καημένα και αυτά τι να κάνουν;
14.2.41 Σήμερα έβλεπες να φέρνουν πολλούς αιχμαλώτους ο εδικοί μας. Έβλεπες δε και πολλούς στρατιώτες τραυματίες. Στο δρόμο εσυναντήσαμε τραυματίες να κάθονται και να φωνάζουν: «Συνάδελφοι βοηθήσετέ μας, διότι έχουμε τραυματιστεί και δεν μπορούμε να κουνηθούμε. Λοιπόν τους λυπηθήκαμε και τους βάλαμε στα μουλάρια για να τους πάμε στο ορεινό χειρουργείο για θεραπεία.
16.2.41 Σήμερο έγινε μεγάλη πανωλεθρία από το αεροπλάνο όλη μέρα εβομβαρδίζανε. Ερίξανε δε αρκετές βόμβες, αλλά δίχως ζημιά διότι ο Θεός τους στραβώνει, και το βράδυ μας έδωσαν λίγες σταφίδες για να φάμε και μια γαλέτα.
24.2.41 Σήμερα έκοψα τα μαλλιά μου με μια μηχανή που κουρεύουν τα μουλάρια, διότι δεν είχαμε άλλο μέσο. Είχαμε δε γίνει σαν παπάδες από τα μαλλιά και τα γένια. Έλαβα από το σπίτι μου τέσσερις επιστολές και μου ‘γραφαν με ευχές καλή νίκη.
25.2.41 Και σήμερα νηστικοί με βροχή είμαστε στο αντίσκηνο. Μαζεύαμε ψείρες και τα μουλάρια δεμένα στα δέντρα τρώνε τις πέτρες από την πείνα. Μας ‘ριξαν αρκετές βόμβες,. Και εμείς ελέγαμε: «Θε μου και στράβωνε τσι».
28.2.41 Σήμερα μας ‘δωσαν εμισή κουραμάνα και δέκα ελιές και ένα κύπελλο σταφίδες και χαρουπάλευρο για τα μουλάρια, αλλά εμείς το τρώγαμε και αυτό. Αλλά άμα μας ανακαλύψανε ότι το τρώγαμε το χαρουπάλευρο, μας το νεκατώνανε με πίτερα, αλλά εμείς το φυσούσαμε και έφευγε το πίτερο και ύστερα το τρώγαμε. Αφού είχαμε πείνα τι θα κάναμε;
Μας ‘ριξαν και προκήρυξη και μας λέγανε πως θα κατέβει και η Γερμανία και τότε θα είναι τα μαύρα μάτια.
9.3.41 Σήμερα Πρωτοκύριακο και η εορτή των Αγίων Σαράντα έκαμε ο στρατός μας επίθεση κατά των Ιταλών και γροίκας τα κανόνια, τις βόμβες, τους όλμους και χαλούσε ο κόσμος από τις βοές και τους κρότους και μας βοηθούν και οι Άγιοι Σαράντα και θα τους νικήσουμε τους εχθρούς μας γρήγορα.
10.3.41 Σήμερα ήρθαν πάνω από πενήντα αεροπλάνα και εβομβάρδιζαν. Ετραυματίσανε δύο στρατιώτες από το λόχο μας και από τον λόχο πυροβολικού εσκοτώσαν επτά και εξακολουθούσε όλη την ημέρα αυτός ο βομβαρδισμός και εμείς μέσα σε ένα χαράκι είχαμε μια τρύπα και εκεί γλιτώσαμε τον κίνδυνο.
21.3.41 Σήμερα Παρασκευή της Μεγάλης Σαρακοστής και μας ψήσανε κρέας να φάμε. Τι να κάνουμε; Αυτά έχει ο πόλεμος.
25.3.41 Σήμερα της Παναγίας μας βομβαρδίσανε όλη την ημέρα. Έβανε και το πυροβολικό μέσα στον καταυλισμό και μας σκότωσε τρία μουλάρια. Μας δώσανε δε σήμερα ρύζι να φάμε, ένα κουραμπιέ και μισό πορτοκάλι στον καθένα και μετά πήγαμε στα καταφύγια και ακούγαμε να γίνεται μπροστά σφοδρή μάχη.. Αχ Παναγία μου βοήθησέ μας!
4.4.41 Σήμερα Παρασκευή του Ακαθίστου. Το βράδυ κατά τις 4.00 πήγα στο βουνό δύο βαρελάκια νερό για να πιουν οι στρατιώτες, που τρώγανε χιόνι που δε βρίσκανε νερό και μόλις το είδανε ενομίζανε πως τους πήγα λάδι και δεν το αφήνανε να στάξει χάμε
8.4.41 Και σήμερα εδώ εκαθόμασταν καταστενοχωρημένοι, διότι ακούσαμε ότι η Γερμανία κατεβαίνει να μας χτυπήσει και αυτή και μας λένε το βράδυ να πάμε στο βουνό και να πάρουμε πυρομαχικά και όλμους, γιατί θα πισθοχωρήσουμε. Τώρα θα ξεκαθαρίσουμε πιο γρήγορα ή θα μας σκοτώσουν όλους ή θα παραδοθούμε να γλιτώσουμε.
Η ΟΠΙΣΘΟΧΩΡΗΣΗ
10.4.41 Πρωί- πρωί αρχίζουμε να οπιστοχωρούμε και φθάνομε σε ένα χωριό που λέγεται Λαγάτουρα και εδώ παραδώκαμε τα όπλα και δεν είχαμε τώρα μαζί μας τίποτα ούτε τροφή ούτε τίποτα. Εδώ εκάμαμε όλη τη μέρα νηστικοί.
12.4.41 Σήμερα του Λαζάρου εκαθόμαστε μέσα στα αντίσκηνα, ελέγαμε το Λάζαρο. «Σήμερον έρχεται ο Χριστός ο επουράνιος Θεός, οπού για να μας γλιτώσει και όλους να μας σώσει». Αχ Θεέ μου του χρόνου να τον πούμε το Λάζαρο στα σπίτια μας και κοντά στα παιδάκια μας.
26.4.41 Και σήμερα ήμεθα εδώ κατασκηνωμένοι και νηστικοί και μας συγκεντρώνει ο Στρατηγός και μας λέει: «Παιδιά από αυτή τη στιγμή οι φίλοι μας οι Γερμανοί μας στέλνουν διαταγή και μας λένε ότι λογούμαστε αιχμάλωτοι πολέμου και τα υλικά μας και τα όπλα μας λάφυρα πολέμου και ότι δεν μπορούμε να πάμε στην Κρήτη, διότι στη θάλασσα υπάρχει μεγάλος κίνδυνος». Εμείς λοιπόν μόλις το ακούσαμε εκλαίγαμε και λέγαμε ότι χάσαμε τους κόπους μας.
30.4.41 Σήμερο επροχωρούσαμε στους δρόμους, συναντούμε πολλούς Γερμανούς να περνούν και έχουν σπάσει τις αποθήκες μας και μας πήρανε το ψωμί μας και στο δρόμο μας το πετούσανε για να μας κάνουν σεΐρι και τσιγάρα μας πετούν, αλλά εμείς δεν τα παίρνουμε, για να τους περιφρονήσουμε, διότι δεν είναι δικά τους μόνο είναι δικά μας και θέλουν με ξένα κόλλυβα να μακαρίζονται.
8.5.41 Σήμερα μας διαβάσανε μια διαταγή ότι όποιος πέσει σε παράπτωμα θα περάσει στρατοδικείον και θα τιμωρηθεί, μόνο να προσέχουμε, αλλά σε τι παράπτωμα θα πέσομε, καθημερινώς κλαίμε την τύχη μας στα ξένα. Είμαστε πενήντα χιλιάδες στρατός και κάνομε θάρρος ο ένας εις τον άλλο.
13.5.41 Σήμερα εφύγαμε από εδώ κατά τις 8.00 η ώρα το πρωί και περάσαμε από την ωραία πόλις και ιστορική το Μεσολόγγι ήτο και εκεί καταυλισμοί Ιταλών. Έβλεπες στέρνες που τις χρησιμοποιούσανε για αλάτι και εκεί εργαζόταν πολλοί εργάτες, η πολιτεία έχει δε γύρω- γύρω τοίχο αρχαίο και κτισμένα απάνω τα κανόνια που πολεμούσανε παλαιά και είδαμε και την Πύλη που κάνανε την έξοδο οι Μεσολογγίτες. Είναι εδώ και ένας ποταμός που λέγεται Εύηνος και με μια ωραία γέφυρα που είναι 330 βήματα.
15.5.41 Εβαδίζαμε δε μέχρι το πρωί και φθάνομε εις τη Ναύπακτο και μετά φέρανε βενζινόπλοια και μας περνούσανε εις την Πελοπόννησο.
18.5.41 Εδώ μας εδιαμοιράσανε να μας στείλουν σε διάφορα μέρη της Ελλάδος, για να δουλεύουμε να ζήσομε, γιατί δεν επρόκειτο να πάμε στην Κρήτη.
22-5-41 Σήμερα μάθαμε πως ρίψανε στην Κρήτη αλεξιπτωτιστές και δεν ξέρομε τι γίνεται και εκεί κάτω. Από εδώ περνάνε πάλι μεγάλα αεροπλάνα και περνούν τον κορινθιακό κόλπο και ασφαλώς αυτά πηγαίνουν εις την Κρήτη και βομβαρδίζουνε.
23.5.41 Σήμερα ήτο ημέρα συννεφιά, κλειστή μέρα όπως ήτο και η καρδιά μας. Έχουμε μείνει 15 στρατιώτες με το λοχαγό εδώ.
25.5.41 Σήμερα Κυριακή ετοιμαζόμαστε να φύγομε. Μας εμοιράσανε λοιπόν τρόφιμα, και εδώσανε στον καθένα 5 χαχαλιές ρύζι, 2 χαχαλιές μακαρόνια,, λίγο αλάτι,, 10 γαλέτες,, 2 πακέτα τσιγάρα,, λίγο λάδι. Μετά φορτώσαμε και πήγαμε εις το σταθμό του τρένου στις 12 το βράδυ. Βάζομε τα πράγματα μας πάνω στο τρένο και ξεκινάμε στις 3 η ώρα. Περάσαμε πολλά χωριά πότε με το τρένο και πότε με τα πόδια μέχρι που φτάξαμε στο Γύθειο».
…………………….
ΣΗΜΕΙΩΣΗ : Ο στρατιώτης Νικόλαος Εμμ. Πανακάκης επέστρεψε με καΐκι από το Γύθειο στο Καστέλι Κισσάμου και από εκεί μετά από 13 ημέρες έφθασε με τα πόδια στο χωριό του Σκινιά Ηρακλείου.
Ο Γεώργιος Α. Καλογεράκης είναι Δρ. Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Διευθυντής Δημοτικού Σχολείου Καστελλίου