Η συνηθισμένη πρακτική των αρχών κατοχής βασισμένη στο δόγμα της συλλογικής ευθύνης, ήταν μεταξύ των άλλων ποινών, να επιβάλλονται πρόστιμα στις Κοινότητες μετά από δράσεις και ενέργειες ανταρτικών ομάδων. Τα πρόστιμα καλούνταν να πληρώσουν εξίσου οι κάτοικοι της Κοινότητας που έγινε το σαμποτάζ, ανεξάρτητα με την παραγωγή (γεωργική ή κτηνοτροφική) κάθε οικογένειας.
Για τις αντιστασιακές πράξεις, που θεωρούνταν από τους κατακτητές πολύ σοβαρές, τα πρόστιμα επιβάλλονταν σε όλους τους κατοίκους των νομών της Κρήτης.
Τα πρόστιμο που επέβαλαν οι γερμανικές αρχές ήταν σε οκάδες λαδιού ή σιτηρών και σε ζώα, (πρόβατα, κατσίκες, βόδια). Από τα πρόστιμα εξαιρούνταν οι εντελώς άπορες οικογένειες και οι ανάπηροι πολέμου. Το λάδι που θα παρέδιδαν οι κάτοικοι, σύμφωνα με τη διαταγή του Διοικητή του «Φρουρίου Κρήτης», έπρεπε να είναι οξύτητας ως 5 βαθμούς.
Για την είσπραξη των προστίμων, σε κάθε χωριό ορίστηκε Επιτροπή από τον Πρόεδρο, τον δάσκαλο και τον ιερέα, οι οποίοι ήταν υπόλογοι είσπραξης και παράδοσης στην Εταιρεία «ΤΑΛΩΣ».
Τον Ιούνιο του 1942, οι ανταρτικές Ομάδες της Κρήτης εκτέλεσαν ορισμένους συνεργάτες των γερμανών. Επιβλήθηκε πρόστιμο στον νομό Ηρακλείου 100 τόνων λαδιού το οποίο μοιράστηκε αναλογικά σε όλες τις Κοινότητες. Στην πόλη του Ηρακλείου επιβλήθηκε χρηματικό πρόστιμο. Έτσι, όπως αναφέρεται στην εγκύκλιο του Νομάρχη Ηρακλείου Ιωάννη Πασσαδάκη προς τις Αστυνομικές αρχές:
«ΠΡΟΣ
Τας Αστυνομικάς Αρχάς του Νομού
Λόγω των τελευταίων λυπηρών γεγονότων, το Φρούριον Κρήτης επέβαλε πρόστιμον εις τας Κοινότητας του Νομού 100 τόνων ελαίου.
Κατόπιν τούτου διετάξαμεν τους Προέδρους των Κοινοτήτων όπως εισπράξωσι από όλας τας οικογενείας της Κοινότητός των εξ ίσου το καθορισθέν ποσόν δια εκάστην Κοινότητα.
Εντελλόμεθα όθεν όπως επιβλέψητε δια την είσπραξιν του προστίμου τούτου ως και δια την μεταφοράν του εις τα Κέντρα άτινα έχομεν καθορίσει και εκείθεν η εταιρεία
«Τάλως» θέλει παραλάβη.
Δεν επιτρέπεται αδιαφορία εις την εκτέλεσιν της ως άνω διαταγής καθ’ όσον θα συνεπάγεται βαρυτάτας συνεπείας εκ μέρους του φρουρίου Κρήτης.
Ο ΝΟΜΑΡΧΗΣ – Ι. ΠΑΣΣΑΔΑΚΗΣ».
(Αρχείο Γερμανικής Στρατιωτικής Διοικήσεως Κρήτης, ΑΓΣΔΚ, ΓΑΚ Χανίων, Φ3α, υποφ. 3, αριθ. 14, 8 Ιουνίου 1942)
Ο Νομάρχης Ιωάννης Πασσαδάκης, στη συνέχεια στέλνει και προς τις Κοινότητες του νομού Ηρακλείου την παρακάτω εγκύκλιο, στην οποία τονίζει:
«ΠΡΟΣ Την Κοινότητα …
Ο αξιότιμος Διοικητής Φρουρίου Κρήτης επέβαλεν ως γνωστόν εις τον Νομόν λόγω των τελευταίων λυπηρών γεγονότων πρόστιμον των 100 τόνων ελαίου, διότι η πόλις θα καταβάλη το χρηματικόν πρόστιμον. Το πρόστιμον τούτο δέον να καταβληθή αναλογικώς υπό των κατοίκων των Κοινοτήτων του Νομού.
Εις την Κοινότητά σας αναλογεί το ποσόν των οκάδων……οξύτητος ουχί ανωτέρας των 5 βαθμών. Το έλαιον τούτο αμέσως να εισπράξητε αναλογικώς εξ ίσου από όλας τας οικογενείας της Κοινότητός σας, αδιαφόρως εάν είναι ελαιοπαραγωγοί ή όχι και άπασαι αι οικογένειαι να καταβάλουν ίσον ποσόν εκάστη. Μόνον θα εξαιρέσητε τας εντελώς απόρους οικογενείας και τους αναπήρους πολέμου.
Τα της εισπράξεως θα καθορίση εις την Κοινότητά σας Επιτροπή από τον Πρόεδρον, ιερέαν και Διδάσκαλον ήτις είναι και υπόλογος δια την είσπραξιν και την έγκαιρον παράδοσιν.
Το πρόστιμον του ελαίου της Κοινότητός σας θα μεταφέρητε εις την Κοινότητα… ήτις ορίσθη ως κέντρον της περιφερείας και θα παραδοθή εις τον Αστυνομικόν Σταθμόν και από εκεί θα το παραλάβη η Εταιρεία Τάλως».
(Αρχείο Γερμανικής Στρατιωτικής Διοικήσεως Κρήτης, ΑΓΣΔΚ, ΓΑΚ Χανίων, Φ3α, υποφ. 3, αριθ. 15, 8 Ιουνίου 1942)
Σημείωση : Στις έρευνές μας στα κατοχικά αρχεία, δεν συναντήσαμε Επιτροπή που συστήθηκε τα κατοχικά χρόνια 1941-1945, απ’όπου να απουσιάζει από μέλος της ο δάσκαλος του χωριού.
Τα πρόστιμα ήταν δυσβάσταχτα για τους κατοίκους των Κοινοτήτων, ιδιαίτερα εκείνων που δεν ήταν ελαιοπαραγωγοί και έπρεπε να δανειστούν λάδι από συγχωριανούς τους. Κάθε οικογένεια αποθήκευε το λάδι που χρειάζονταν να καταναλώσει τη χρονιά και οι γερμανοί μ’αυτά τα πρόστιμα, πολλές φορές οδηγούσαν οικογένειες στην πείνα και την εξαθλίωση.
Ο ρόλος της Επιτροπής Είσπραξης Προστίμων (Ε.Ε.Π.) ήταν δύσκολος. Δεν ήταν εύκολο ο δάσκαλος, ο ιερέας και ο Πρόεδρος να εισπράξει λάδι από κάποιον που δεν είχε.
Η τακτική των προστίμων συνεχίστηκε όλα τα χρόνια της κατοχής 1940-1945. Ενδεικτικά αναφέρουμε:
α) Πρόστιμο 2.000 οκάδων λαδιού στις Κοινότητες Αποστόλων, Επισκοπής, Σγουροκεφαλίου, Αστρακών, Σαμπά και Μονής Αγκαράθου για σαμποτάζ αποκοπής τηλεφωνικών καλωδίων μεταξύ των χωριών Επισκοπής Αποστόλων Πεδιάδος.
Στη φιλογερανική εφημερίδα Κρητικός Κήρυξ, με ημερομηνία 7 Μαρτίου 1943 δημοσιεύεται η ανακοίνωση που ακολουθεί για το πρόστιμο δύο χιλιάδων (2.000) οκάδων λαδιού στις Κοινότητες Αποστόλων, Επισκοπής, Σαμπά, Σγουροκεφάλι, Αστρακών και Ιεράς Μονής Αγκαράθου :
«ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΙΣ
Παρά το ότι ήτο γνωστόν εις τον πληθυσμόν ότι κάθε πράξις σαμποτάζ ως π.χ. αποκοπή των καλωδίων, συνεπάγεται αυστηροτάτας ποινάς, εντούτοις κατά τον τελευταίον καιρόν διεπιστώθησαν τοιαύται πράξεις σαμποτάζ εις τα καλώδια μεταξύ των χωριών Επισκοπής και Αποστόλων.
Προς συμμόρφωσιν και προσοχήν του πληθυσμού εις τας αυστηράς ταύτας διαταγάς, επεβλήθη πρόστιμο εκ 2.000 οκάδων ελαίου ως ποινή δια τας πράξεις ταύτας εις τας Κοινότητας, Επισκοπή, Σγουροκεφάλι, Αστρακούς, Αγκάραθος, Σαμπά και Αποστόλων.
Εκτός της ποινής ταύτης περιορίσθη η ώρα κυκλοφορίας των πολιτών εις τα χωρία ταύτα επί ένα μήνα αντί της 10ης εσπερινής εις την 7ην εσπερινήν και διετάχθη η φύλαξις των καλωδίων τούτων υπό του άρρενος πληθυσμού των ως άνω χωρίων.
Δια τα κακάς πράξεις του ενός ή των ολίγων καθίστανται υπεύθυνοι το σύνολον των κατοίκων. Δια τον λόγον αυτόν ο πληθυσμός πρέπει να προφυλαχθή από τοιαύτας ανοήτους πράξεις. Όστις διαπράττει σαμποτάζ, εκτός του ότι τιμωρείται αυστηρώς, βλάπτει σοβαρότατα και τα συμφέροντα ολοκλήρου του πληθυσμού».
β) Πρόστιμο 2.000 οκάδων λαδιού στην κοινότητα Πλώρας, επειδή στο σπίτι του Πλωριανού Πετρικαλάκη βρέθηκαν στρατιωτικά είδη.
Για το πρόστιμο της Κοινότητας Πλώρας, ακολουθεί η ανακοίνωσή του από τις στήλες της φιλογερμανικής εφημερίδας Κρητικός Κήρυξ με ημερομηνία 11 Μαρτίου 1943 :
«ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΙΣ
Παρά το γεγονός ότι μόλις προ ολίγου χρόνου ετιμωρήθη η επαρχία Καινουρίου διότι περιέθαλψεν Άγγλους, εντούτοις εις το χωρίον Πλώρα και ειδικώς εις την κατοικίαν του Πετρικαλάκη ανευρέθησαν και πάλιν διάφορα στρατιωτικά είδη. Η Κοινότης Πλώρας ετιμωρήθη δια τούτο δια ποινής 2000 οκάδων ελαιολάδου αι οποίαι δέον να παραδοθώσι μέχρι της 21ης Μαρτίου ε.ε.
Εάν η παράδοσις του ελαίου τούτου δεν λάβη χώραν εντός της ως άνω προθεσμίας θα συλληφθούν 20 προύχοντες κάτοικοι του χωρίου δι’αναγκαστικήν εργασίαν και θα επακολουθήσουν και άλλαι ποιναί. Η τιμωρία αύτη είναι επιεικής προ του μεγέθους του άνω αδικήματος.
Τοιαύτη μικρά ποινή επιβάλλεται δια τελευταίαν φοράν. Όλοι οι κάτοικοι πρέπει να μεριμνήσουν όπως προς αυτό το ίδιον συμφέρον των μη επαναληφθούν τοιαύται πράξεις».
γ) Πρόστιμο 600.000 χιλιάδων δραχμών, 250 οκάδων λαδιού και φύλαξη των τηλεφωνικών καλωδίων στις Κοινότητες Καστέλλι Πεδιάδος, Αποστόλοι, Καρδουλιανώ, Σαμπά, Άγιοι Δέκα, Καλύβια, Πετροκεφάλι, Βόρροι και Μοίρες για αποκοπή τηλεφωνικών καλωδίων του κατοχικού στρατού.
Συχνό σαμποτάζ τα χρόνια της κατοχής 1941-1945, ήταν το κόψιμο των τηλεφωνικών καλωδίων στην ευρύτερη περιοχή του αεροδρομίου Καστελλίου. Άλλοτε από υπόδειξη των Βρετανών αξιωματικών Συνδέσμων που βρίσκονταν στην Κρήτη και άλλοτε μεμονωμένα από κατοίκους, οι οποίοι στα καλώδια εύρισκαν χρήσιμα σύρματα για τις διάφορες δουλειές τους.
Τον Απρίλιο του 1943 κόπηκαν τα καλώδια που συνέδεαν το νταμάρι στη θέση Αη Γιάννης Στενά και τις υπαίθριες αποθήκες καυσίμων στη διακλάδωση Σμαρίου, με τις γερμανικές υπηρεσίες του αεροδρομίου Καστελλίου. Ο γερμανός Φρούραρχος Ηρακλείου επέβαλε τότε σε εννέα Κοινότητες, στις οποίες είχαν γίνει ανάλογα περιστατικά αποκοπής καλωδίων, πρόστιμο σε λάδι και χρήματα και διέταξε συγχρόνως να φυλάγουν οι ίδιοι οι κάτοικοι τα τηλεφωνικά καλώδια από τότε και στο εξής.
Μεταξύ των Κοινοτήτων και ο οικισμός Καρδουλιανώ που ανήκε διοικητικά στην Κοινότητα Καστελλίου. Στις 15 Απριλίου 1943, ο Φρούραρχος με διαταγή του επέβαλε πρόστιμο σε κάθε Κοινότητα συνολικά 600.000 δραχμές, 250 οκάδες λάδι και φύλαξη των τηλεφωνικών καλωδίων.
Στις 26 Μαΐου 1943, με νέα διαταγή του ο Φρούραρχος αίρει την προηγούμενη και απαλλάσσει τους κατοίκους από τη φύλαξη των τηλεφωνικών καλωδίων, όχι όμως από τα πρόστιμα. Η διαταγή του Φρουράρχου αναφέρει :
«…δια διαταγής από 15-4-43 επεβλήθησαν εις τας Κοινότητας Καστελλίου, Αποστόλων, Καρδουλιανού, Σαμπά, Αγίων Δέκα, Καλυβιών, Πετροκεφάλι, Βόρρων και Μοιρών, λόγω διαπραχθέντος Σαμποτάζ δι’αποκοπής τηλεφ. Συρμάτων, η φύλαξις των συρμάτων τούτων. Η διαταγή αύτη αίρεται δια της παρούσης,, καθ’όσον εν τω μεταξύ δεν εγένοντο άλλα αδικήματα. Παρακαλείσθε να ειδοποιήσετε σχετικώς τας κοινότητας.
Ο Φρούραρχος…».
(Αρχείο Γερμανικής Στρατιωτικής Διοικήσεως Κρήτης, ΑΓΣΔΚ, ΓΑΚ Χανίων, Φ5β, δεσμίς 2ε, αριθ. 642, 26 Μαΐου 1943)
Ο Πρόεδρος της Κοινότητας Καστελλίου (και του οικισμού Καρδουλιανώ), με επιστολή του στις 2 Ιουνίου 1943 προς τον Φρούραρχο Ηρακλείου, προσπαθεί να τον πείσει να αποσύρει το πρόστιμο των 250 οκάδων λαδιού. Τα επιχειρήματά του, όπως ο ίδιος αναφέρει στην επιστολή του είναι :
«…ήδη η Κοινότης Καστελλίου Πεδιάδος, η τόσον δοκιμασθείσα, λόγω της κατασκευής του αεροδρομίου, γνωστού όντως ότι πολλαί χιλιάδες ελαιοδένδρων εξεριζώθησαν τα δε απομείναντα ευρίσκονται εντός απηγορευμένης ζώνης, ο δε ελαιόκαρπος συνελλέγη υπό του Στρατού Κατοχής, αιτείται ευσεβάστως όπως καταβάλλη μεν την χρηματικήν ποινήν των δραχμών 600.000, απαλλαγή δε της ποινής του ελαίου καθόσον είναι γνωστόν και εις την γερμανικήν Διοίκησιν του Στρατού Κατοχής Καστελλίου Πεδιάδος ότι οι κάτοικοι της Κοινότητος Καστελλίου Πεδιάδος στερούνται ελαίου λόγω της μεγάλης ζημίας ην υπέστησαν, εξ αιτίας δε του γεγονότος τούτου δεν ηδυνήθημεν μέχρι σήμερον να συγκενρώσωμεν ουδέ την ελαχίστην ποσότητα ελαίου…».
(Αρχείο Γερμανικής Στρατιωτικής Διοικήσεως Κρήτης, ΑΓΣΔΚ, Φ5β΄, δεσμίς 2ε, αριθμ. 605, ΓΑΚ Χανίων, 2 Ιουνίου 1943).
Τελικά το πρόστιμο σε λάδι και δραχμές εισπράχθηκε. Με νέα επιστολή του προς τον Νομάρχη Ηρακλείου, ο Πρόεδρος Μιχαήλ Καργιαντουλάκης επιβεβαιώνει την είσπραξη και κατάθεση των προστίμων σε οκάδες λαδιού και χρήματα, που επιβλήθηκε στους κατοίκους του Καστελλίου και του οικισμού Καρδουλιανού. Η επιστολή του Προέδρου αναφέρει τα εξής :
«Εν Καστελλίω τη 6 Αυγούστου 1943
Προς την Σεβ. Νομαρχίαν Ηρακλείου – Ηράκλειον
Λαμβάνω την τιμήν εις απάντησιν της υπ. αριθ. πρ. 465/30-7-43 Διαταγής Υμών να γνωρίσω Υμίν ότι δια του υπ. αριθ. πρ. 213/16-4-43 υμετέρου εγγράφου μας γνωρίσατε ότι δια του υπό χρονολογίαν 15-4-1943 εγγράφου του Φρουραρχείου Ηρακλείου επέβαλεν πρόστιμον εις την Κοινότητά μας δια το παρουσιασθέν εν αυτή σαμποτάζ (αποκοπή καλωδίων) δραχμάς εξακοσίας χιλιάδας (600.000) και διακοσίων πεντήκοντα (250) οκάδων ελαίου αμφότερα εισεπράχθησαν παρά των κατοίκων της Κοινότητος και του συνοικισμού Καρδουλιανού όστις συμπεριλαμβάνεται εις την Κοινότητά μας και κατετέθησαν ως ορίζει η ανωτέρω διαταγή υμών.
Ο Πρόεδρος
Μιχαήλ Καργιαντουλάκης».
(Αρχείο Γερμανικής Στρατιωτικής Διοικήσεως Κρήτης, ΑΓΣΔΚ, Φ6α΄, δεσμίς 5η, αριθμ. 1070, ΓΑΚ Χανίων, 6 Αυγούστου 1943)
Αποκαλυπτική είναι η μαρτυρία του Καστελλιανού δασκάλου Εμμανουήλ Αποστολάκη, (1926-2002), για την αποστολή που του ανέθεσε ο Διοικητής του Σταθμού Χωροφυλακής Καστελλίου ως προς την είσπραξη των προστίμων από τον οικισμό Καρδουλιανώ.
Οι κάτοικοι του Καρδουλιανού αρνούνταν να πληρώσουν τα πρόστιμα και ο Διοικητής σύστησε τριμελή επιτροπή με μέλη τον ιερέα του Καστελλίου παπά Μανόλη Παπαδάκη, τον Πρόεδρο της Κοινότητας Μιχάλη Καργιαντουλάκη και τον ίδιο. Στις 10 Ιουνίου 2000, ο δάσκαλος Μανόλης Αποστολάκης μας αφηγήθηκε :
«…με φώναξε μια μέρα ο Διοικητής τση Χωροφυλακής στο Καστέλλι και μου’πε ότι είμαι μέλος της επιτροπής που θα εισπράξει πρόστιμο από το χωριό Καρδουλιανώ. Τι πρόστιμο ; του’πα. Λάδι, μου απάντησε. Και γιατί να μπω εγώ ; Από πού θα πάρω το λάδι, απ’αυτούς που δεν έχουνε ; Και γιατί εβάλετε το πρόστιμο ; Ο Διοικητής μου απάντησε ότι το πρόστιμο εμπήκε από τσι γερμανούς, γιατί εκόψανε τα καλώδια του τηλεφώνου από τον Καρδουλιανώ στο αεροδρόμιο του Καστελλίου.
Επήγαμε με τον παπά Μανόλη Παπαδάκη και τον Πρόεδρο του Καστελλίου Μιχάλη Καργιαντούλη στον Καρδουλιανώ. Τι να σου πω. Οι χωριανοί δεν εδίδανε λάδι, φασαρία, φωνές, που να το βρούμε, μας ελέγανε. Το τι τραβήξαμε δε λέγεται. Είπα να τα παραιτήσω και να φύγω αλλά εσκέφτηκα τσι Καρδουλιανιώτες. Τους εξήγησα ότι δε το γλιτώνουνε το πρόστιμο γιατί το βάλανε οι γερμανοί.
Αυτοί αρχίξανε κι εβρίζανε όσους εκόψανε τα καλώδια. Με τα χίλια βάσανα εσυγκεντρώσαμε μια ποσότητα, όχι αυτή που μας είπανε, λιγότερο λάδι, και το πήγαμε στο Σταθμό του Καστελλίου. Εξήγησα στο Σταθμάρχη ότι αυτό μπορέσαμε και συγκεντρώσαμε. Δεν μας είπανε πράμα. Επερίμενα ότι θα με πάρουνε στα έργα αλλά δεν εγίνηκε τίποτα…».