Την 1η Ιουνίου 1941, μετά από τη δωδεκαήμερη Μάχη της Κρήτης, το ηρωικό νησί πέρασε στα χέρια των Γερμανοϊταλών. Τους νομούς Ηρακλείου Ρεθύμνης και Χανίων κράτησαν οι Γερμανοί, το νομό Λασιθίου οι Ιταλοί. Οι κατακτητές ονομάζουν την Κρήτη «Φρούριο Κρήτη», ορίζουν Διοικητές ανώτατους Γερμανούς αξιωματικούς και επιχειρούν να την καταστήσουν βάση των εξορμήσεών τους στη Μέση Ανατολή και στη Βόρειο Αφρική.
Στη διάρκεια της τετράχρονης κατοχής, η Κρήτη γνώρισε το βάρβαρο πρόσωπο του κατακτητή. Δεκάδες χωριά αφού πρώτα λεηλατήθηκαν, στη συνέχεια πυρπολήθηκαν και καταστράφηκαν, (Κάντανος, Φλώρια, Ανώγεια, Γερακάρι, χωριά της Βιάννου κ.ά.).
Δεκάδες ήταν οι ομαδικές εκτελέσεις αμάχων, καθώς και γυναικών, παιδιών και ηλικιωμένων. Συχνά πραγματοποιούνταν συλλήψεις και εκτοπίσεις πατριωτών σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και εργασίας του Ράιχ. Η λεηλασίες των αγροτικών και κτηνοτροφικών προϊόντων ήταν καθημερινότητα.
Καθορίζονταν απαγορευμένες ορεινές ζώνες που καταδίκαζαν τους κτηνοτρόφους στην πείνα και οδηγούσαν στην εξαθλίωση τις οικογένειές τους. Επιβάλλονταν τακτικά χρηματικά πρόστιμα στο δόγμα της συλλογικής ευθύνης. Χιλιάδες οι νεκροί.
Η Κρήτη σ’όλα αυτά τα δεινά, προέταξε πρώτη την Αντίσταση στον κατακτητή. Αμέσως μετά την κατάληψη του νησιού, ιδρύθηκαν οι πρώτες αντιστασιακές οργανώνεις. Οι δάσκαλοι του Ηρακλείου μετείχαν στο κάλεσμα των Αρχηγών της ενωμένης Εθνικής Αντίστασης. Υπήρξαν και δάσκαλοι επιλήσμονες του καθήκοντός τους. Αυτοί τιμωρήθηκαν μετά την απελευθέρωση.
Ενδεικτικά, παρουσιάζουμε εφτά δασκάλους της Κρήτης που έδωσαν το αίμα τους για τη λευτεριά, διδάσκοντας με το παράδειγμά τους ήθος και σεβασμό στις πανανθρώπινες αξίες.
- Ανδρουλάκης Θεόδωρος του παπά Εμμανουήλ (1921 – 1945)
Ο δάσκαλος Θεόδωρος Ανδρουλάκης ήταν γιος του δασκάλου και παπά Εμμανουήλ Ανδρουλάκη από τις Βολιώνες Αμαρίου. Γεννήθηκε το 1921 και δολοφονήθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Μαουτχάουζεν στις 15 Φεβρουαρίου 1945. Μετά τη σύλληψη του Θεόδωρου, ο πατέρας του παπά Μανόλης πιάστηκε κι αυτός από τον κατοχικό στρατό στο Ρέθυμνο και στάλθηκε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης του Γ΄ Ράιχ στη Σερβία.
Η αδερφή του Θεόδωρου Ανδρουλάκη, μας απέστειλε ένα κείμενο για τον αδερφό και τον πατέρα της με τίτλο “Η λήθη του κακού είναι άδεια για την επανάληψή του”. Με σεβασμό στη μνήμη του παπά Μανόλη και του γιου του Θοδωρή, δημοσιεύουμε αυτούσιο το κείμενο :
Ήταν νέος, μόλις 24 χρόνων, ήταν δάσκαλος, γιός του παπά-δασκάλου Εμμανουήλ Ανδρουλάκη από τις Βολιώνες Αμαρίου. Είχε πολλές ανησυχίες και έφεση για ανώτερες σπουδές. Έπαιζε βιολί και τραγουδούσε : “το αηδονάκι το μικρό θέλω να το ημερώσω”. Δεν το ημέρωσε. Το τρόμαξαν και κρύφτηκε κάτι μαύρα σιδερένια πουλιά που γέμισαν το ουρανό της Κρήτης τον Μάιο του 1941.
Ο Θοδωρής άφησε το βιολί κι άρπαξε το όπλο. Έτρεξε και έλαβε μέρος στην παραδοξότερη μάχη όλων των εποχών, στη Μάχη της Κρήτης. Όταν η Κρήτη μετά από τιτάνιο αγώνα έπεσε, ο Θοδωρής εντάχθηκε στην Εθνική Αντίσταση Εσωτερικού του νομού Ρεθύμνης όπου έδρασε ποικιλοτρόπως.
Περιέθαλψε, συνέδραμε και απέκρυψε Άγγλους και Νεοζηλανδούς στρατιώτες που είχαν απομείνει στο νησί και συγκέντρωνε πληροφορίες εις βάρος των γερμανικών στρατευμάτων κατοχής υπέρ του συμμαχικού αγώνα κλπ.
Είχε εγγραφεί στη φυσικομαθηματική σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και την 1η Μαΐου 1943 θέλοντας να λάβει μέρος στις εξετάσεις του εξαμήνου επιβιβάστηκε σε ιστιοφόρο καΐκι για να μεταβεί από το Ρέθυμνο στην Αθήνα. Μέσα στο ιστιοφόρο τον συνέλαβαν 3 γερμανοί της Γκεστάπο και άρχισαν να τον ανακρίνουν.
Απ’ ότι φαινόταν ήταν καλά πληροφορημένοι για την δράση του. Στο τέλος δε δεν δίστασαν να τον φέρουν σε αντιπαράθεση με τον προδότη Γιάννη Λ… από τα Πλατάνια Αμαρίου που είχε παντρευτεί στις Βολιώνες και είχε διοριστεί από την Καμαντατούρ ως πρόεδρος του χωριού, αφού ήταν δοσίλογος.
Ο παπά Μανώλης μόλις πληροφορήθηκε τη σύλληψη του Θοδωρή μεταβαίνει στο Ρέθυμνο για να μάθει για τον γιο του, όπου και συλλαμβάνεται. Μαζί μεταφέρονται στις φυλακές της Αγυιάς και από κει σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Σερβία. Εκεί έμεινε κρατούμενος ο παπά Μανώλης μέχρι το τέλος του πολέμου.
Ο Θοδωρής μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Μαουτχάουζεν (Mauthausen) της Αυστρίας με αριθμό κρατουμένου 38227 όπου και δολοφονήθηκε στα κρεματόρια των Ναζί, στις 15 Φεβρουαρίου 1945.
Ο παπά Μανώλης επέστρεψε από την ομηρία σωστό ράκος. Ο καημός του γιου, έτρωγε τα σπλάχνα του ώσπου έφυγε από τη ζωή στις 8 Νοεμβρίου του 1953 με το όνομα του Θοδωρή στα χείλη του.
Εγώ, η αδελφή του Θοδωρή δεν έπαψα ποτέ να πονώ για τον απάνθρωπο και σκληρό θάνατο του αδελφού μου. Σήμερα πονώ περισσότερο, γιατί υπάρχουν “Έλληνες” που με προκλητικό τρόπο προβαίνουν σε παραχάραξη της ιστορίας και αρνούνται τα Μαουτχάουζεν, τα Νταχάου, τα Άουσβιτς.
Αρνούνται τα ολοκαυτώματα χιλιάδων Ελλήνων και Εβραίων στα κρεματόρια των Ναζί. Αρνούνται το ολοκαύτωμα των χωριών του Κέντρου Γερακάρι, Άνω Μέρος, Χορδάκι κλπ. Αρνούνται το ολοκαύτωμα του Διστόμου με τους 228 νεκρούς από τους οποίους 53 ήταν παιδιά. Δίδουν άλλοθι στους «φίλους μας» Γερμανούς για τις γερμανικές αποζημιώσεις, για να μείνουν ατιμώρητα τα μεγαλύτερα εγκλήματα πολέμου”.
- Μπαμπουνάκης Εμμανουήλ του Γεωργίου (1906 – 1944)
Ο δάσκαλος Μανόλης Μπαμπουνάκης του Γεωργίου δολοφονήθηκε στη μεγάλη εκτέλεση του χωριού Μαλάθυρος Κισσάμου Χανίων, στις 28 Αυγούστου 1944. Στην εκτέλεση αυτή, έπεσαν από τα φονικά βόλια του τακτικού φασιστικού και ναζιστικού γερμανικού στρατού 60 παλικάρια του χωριού.
Ο γιος του Γεώργιος Μπαμπουνάκης, στις 21 Αυγούστου 2018, μας απέστειλε σύντομο βιογραφικό σημείωμα του πατέρα του και αναφέρει γι’αυτόν τα εξής :
«Ο Μανόλης Μπαμπουνάκης γεννήθηκε το έτος 1906 στη Μαλάθυρο Κισσάμου Χανίων. Ως μαθητής συμμετείχε σε αθλητικούς αγώνες και είχε πάρει χάλκινο μετάλλιο. Ήταν αυτοδημιούργητος και έχαιρε σεβασμού και εκτιμήσεως. Ήταν ουσιαστικά ο μορφωμένος αρχηγός της οικογενείας του πατέρα του, η οποία είχε δυο κόρες και τέσσερα αγόρια. Για να πάρει το πτυχίο του δασκάλου, τα απαιτούμενα χρήματα τα έβγαζε από την κατασκευή πηγαδιών ύδρευσης.
Πήρε το πτυχίο του ιεροδιδασκάλου από το Παγκύπριο Ιεροδιδασκαλείο, στη Λάρνακα της Κύπρου, στις 31 Μαΐου 1930, με βαθμό 8 (λίαν καλώς).
Το Παγκύπριο Ιεροδιδασκαλείο ήταν ισόβαθμο της Ριζαρείου Σχολής. Περίπου τέσσερις φορές εκλήθη στον στρατό. Πολέμησε στην Αλβανία ως αξιωματικός και επέστρεψε υγιής, αλλά τον σκότωσαν οι γερμανοί στις 28 Αυγούστου 1944, κατά την υποχώρησή τους. Τότε ήταν δάσκαλος στο Δημοτικό Σχολείο Μαλαθύρου.
Η οικογένεια του πατέρα του περιελάμβανε :
-Τον πατέρα του Μαμπουνάκη Γεώργιο, αγρότη.
-Την μητέρα του Ελένη Μπαλαντίνου, αδερφή βουλευτή, του οποίου το άγαλμα βρίσκεται στην κεντρική πλατεία του Μετσόβου των Ιωαννίνων. Πολύ δραστήρια γυναίκα, η μαμή της περιοχής.
-Δύο αδερφές, η Μαρία που ήταν το πρώτο τους παιδί, πολύγλωσση (6 γλώσσες), σύζυγος του βουλευτή Μπρεδάκη.
-Τέσσερα αγόρια, τον Μανόλη, πρώτο αγόρι, διδάσκαλο, τον Στέλιο, χρυσοχόο, τον Γιάννη και τον Αντώνη, ταχυδρόμο.
Ο Διδάσκαλος Μανόλης παντρεύτηκε την Ελένη Σκευάκη του Χαρίτου το 1938, από το διπλανό χωριό Τριαλώνια, αφού έφτιαξε μόνος του την κατοικία του.
Τα δυο παιδιά τους Γιώργος και Μαρία, Χημικοί Μηχανικοί, είχαμε την ατυχία να μην χαρούμε τον πατέρα μας, όμως είχαμε και την ευτυχία α ανατραφούμε από την υπέροχη μητέρα μας Ελένη, την “Δασκάλισσα”, όπως τη φώναζαν».
- Μάντακας Εμμανουήλ (… – 1943)
Για τον δάσκαλο Εμμανουήλ Μάντακα από τους Λάκκους Κυδωνίας Χανίων, αντλήσαμε πληροφορίες από δύο πηγές.
α) Από άρθρο του Ι. Μ. Μανωλικάκη, που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα των Χανίων Κήρυξ στις 17 Φεβρουαρίου 1946 με αριθμό φύλλου 77 και
β) Από το βιβλίο “Η αλίβρεκτος Νέα Χώρα” του +Γεωργίου Πιτσιτάκη, έκδοση Δήμου Χανίων 2012, σελ. 224-225. Συγκεκριμένα για τον Εμμανουήλ Μάντακα διαβάζουμε :
«Δάσκαλος με καταγωγή από το ιστορικό χωριό Λάκκοι Κυδωνίας που κατοικούσε στη συνοικία της Νέας Χώρας η οποία στην Κατοχή ονομάστηκε “Μικρή Μόσχα”. Οργανώθηκε στο Ε.Α.Μ., με δική του ομάδα στην Κατοχή. Στις 24 Αυγούστου 1943 συνελήφθη ύστερα από προδοσία από τους “σουμπερίτες” στα Χανιά, πίσω από το Ορφανοτροφείο (οδός Αποκορώνου) κι εκτελέστηκε επί τόπου, παρόλο που πρόσεχε πολύ γνωρίζοντας πως ήταν στο στόχαστρο των Γερμανών. “
Ο δάσκαλος κάτι υποπτεύθηκε και ακούγοντας τον στρατιώτη πίσω του να ετοιμάζει το αυτόματο, έστρεψε μια στιγμή προς τα πίσω, τον είδε να τον σημαδεύει, έκαμε μια χειρονομία απελπισμένη μα δεν πρόφτασε ούτε καν να μιλήσει. Οι σφαίρες τον ξάπλωσαν νεκρό”.
- Αγγελάκης Γεώργιος του Κωνσταντίνου (1912 – 1944)
-
![]()
Ο δάσκαλος Γεώργιος Αγγελάκης του παπά Κωνσταντίνου (1916-1944), από το χωριό Γερακάρι Ρεθύμνου. Στις 22 Αυγούστου 1944, οι γερμανοί κύκλωσαν το Γερακάρι και αφού λεηλάτησαν τις κατοικίες, εκτέλεσαν 54 κατοίκους. Μεταξύ των εκτελεσμένων ήταν και ο δάσκαλος Γεώργιος Αγγελάκης, σε ηλικία 28 ετών
Ένας ακόμα ηρωικός νεκρός από την εκπαιδευτική κοινότητα ήταν και ο Γεώργιος Κωνσταντίνου Αγγελάκης. Γράφει γι’ αυτόν ο συνάδελφος και συγχωριανός του Κ. Ταταράκης σε ένα σημείωμα που δημοσιεύτηκε από την έγκριτη δημοσιογράφο και ιστορική ερευνήτρια Εύα Λαδιά στην εφημερίδα Ρεθεμνιώτικα Νέα, στις 25 Αυγούστου 2021 :
«Ο δάσκαλος Γεώργιος Κων/νου Αγγελάκης που εκτελέστηκε από τους Γερμανούς τον Αύγουστο του 1944, γεννήθηκε στο Γερακάρι το έτος 1912. Ο πατέρας του ήταν ιερέας. Στο Δημοτικό Σχολείο του χωριού του έμαθε τα πρώτα γράμματα. Φοίτησε στο γυμνάσιο Ρεθύμνου και έλαβε απολυτήριο με άριστα.
Γράφτηκε στην ιερατική σχολή Χανίων και πήρε πτυχίο ιεροδιδασκάλου. Πήγε στρατιώτης και υπηρέτησε ως γραφέας στο στρατολογικό γραφείου Ρεθύμνου. Διορίσθηκε δάσκαλος στις Καρίνες. Υπηρέτησε και στο σχολείο της Πατσού. Κατά τα τελευταία χρόνια της κατοχής 1942-44 μετατέθηκε στο σχολείο των Ελενών. Όταν δολοφονήθηκε είχε συνολική σχολική υπηρεσία 12 έτη.
Υπήρξε σπουδαίο στέλεχος της Εθνικής Αντίστασης σε όλη την περίοδο της κατοχής, γι’ αυτό και καταδιώκετo από τους Γερμανούς. Τα ξημερώματα της 22ας Αυγούστου 1944 ειδοποιήθηκε για την άφιξη των Γερμανών στο χωριό. Σηκώθηκε αμέσως και έφυγε προς το χωριό Μεσονήσια. Όταν όμως έφτανε στη “Χαλέπα” συνελήφθη από τους φρουρούς Γερμανούς και οδηγήθηκε και κλείστηκε στο σπίτι των μελλοθάνατων. Το απόγευμα της ίδιας μέρας εκτελέσθηκε μαζί με 48 παλληκάρια.
Το Μάιο του 1945 παραδόθηκε στις αδελφές του το υπ’ αριθ. R/2 πιστοποιητικό πατριώτου δια του ο οποίο ο Στρατάρχης Αλεξάντερ τον ευχαριστούσε “Εν ονόματι των Κυβερνήσεων και Λαών των Ηνωμένων Εθνών για τας υπηρεσίας τας οποίας προσέφερεν εις τον Αγώνα για την ελευθερίαν”.
Άξια σημειώσεως είναι τα λόγια που είπε στον πατέρα του όταν εκείνος παρακάλεσε τους Γερμανούς να κρατήσουν αυτόν και να αφήσουν το παιδί του, γιατί δεν έχει άλλο. “Πατέρα μη στεναχωριέσαι. Μια μέρα θα πεθαίναμε. Έτυχε αυτή η μέρα να είναι η σημερινή. Στους άλλους κρατούμενους έδινε θάρρος και τους έλεγε: «ο Θάνατος για την πατρίδα, θάνατος δεν είναι, μαθετέ το από μένα, το δάσκαλο”.
5-6 Το στρατόπεδο συγκέντρωσης Νταχάου και οι δάσκαλοι
Μανουσάκης Αντώνιος του Γεωργίου (1921 – 1945) και Κριάρης Θεόδωρος του Γεωργίου (1889 – 1944)
Σφραγίδα του ναζισμού του Γ΄ Ράιχ, ήταν τα στρατόπεδα συγκέντρωσης που βρίσκονταν στη Γερμανία, στην Πολωνία, στην Αυστρία. Δεν μπορούν να περιγραφούν με λόγια οι βαρβαρότητες και τα εγκλήματα που διαπράχτηκαν μέσα σ’αυτά. Άουσβιτς-Μπιρκενάου, Μάουτχαουζεν, Νταχάου, Μπέργκεν – Μπέλσεν, Μπούχελβαντ, ήταν οι ονομασίες κάποιων απ’αυτών των στρατοπέδων.
Το στρατόπεδο συγκέντρωσης Νταχάου ιδρύθηκε το 1933 στη Γερμανία. Ήταν το πρώτο στρατόπεδο συγκέντρωσης του φασιστικού και ναζιστικού καθεστώτος. Σ’αυτό κλείστηκαν, μαρτύρησαν, έγιναν πειραματόζωα και δολοφονήθηκαν χιλιάδες κρατούμενοι. Δύο δάσκαλοι από την επαρχία Σελίνου, ήταν ανάμεσα σ’αυτούς που έδωσαν τη ζωή τους στα χρόνια της λαίλαπας του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Νταχάου. Δυο παλικάρια, ο Αντώνης Μανουσάκης και ο Θοδωρής Κριάρης.
Ο Αντώνιος Μανουσάκης του Γεωργίου γεννήθηκε το έτος 1921 στο χωριό Βληθιάς Σελίνου, της πρώην Κοινότητας Παλαιόχωρας του νομού Χανίων. Ήταν σπουδαστής της Παιδαγωγικής Ακαδημίας όταν “έπεσε” στα χέρια των Γερμανών. Στάλθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Νταχάου και δολοφονήθηκε με τον πιο σκληρό τρόπο στις 27 Απριλίου 1945 σε ηλικία 24 χρονών.
Δύο ημέρες μετά τον θάνατό του, στις 29 Αυγούστου 1945, αμερικανοί στρατιώτες της Μεραρχίας “Ουράνιο Τόξο” της 7ης Στρατιάς των ΗΠΑ, απελευθέρωσαν τους κρατούμενους του στρατοπέδου.
Ο Θεόδωρος Κριάρης του Γεωργίου γεννήθηκε το έτος 1889 στο χωριό Αζωγυρέ Σελίνου, της πρώην Κοινότητας Παλαιόχωρας του νομού Χανίων. Ήταν δάσκαλος και ασκούσε το λειτούργημά του με ζήλο, μεταδίδοντας τα ιδανικά της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας στους μικρούς μαθητές του. Τα κατοχικά χρόνια αιχμαλωτίστηκε από τον κατοχικό στρατό και στάλθηκε ως όμηρος στο στρατόπεδο συγκέντρωσης στο Νταχάου. Εκεί, στις 28 Αυγούστου 1944, άφησε και την τελευταία του πνοή.
- Πολιουδάκης Παναγιώτης του Γεωργίου (1859 – 1941)
Ο Πολιουδάκης Παναγιώτης του Γεωργίου γεννήθηκε στο Αστέρι Ρεθύμνου το έτος 1859. Ήταν Αναγνώστης και δάσκαλος. Στις 3 Ιουνίου 1941, η γυναίκα του Ευαγγελία Πολιουδάκη, έβραζε στάρι για το τριήμερο μνημόσυνο του γιου της Γιώργη που οι γερμανοί είχαν εκτελέσει την πρώτη του μήνα, μαζί με δυο πρωτοξαδέλφια του με το ίδιο ονοματεπώνυμο.
Δυο αλεξιπτωτιστές μπήκαν στην αυλή του σπιτιού της και εκείνη άρπαξε έναν αναμμένο δαυλό και κατάφερε ένα γερό χτύπημα στο κεφάλι του ενός αλεξιπτωτιστή και συγχρόνως πιάστηκαν στα χέρια. Ενώ πάλευαν, ο σύντροφός του τη γάζωσε με το ταχυβόλο του. Στην πάλη έτρεξε βοηθός ο άντρας της Παναγιώτης. Τον πρόλαβε ο γερμανός με το ταχυβόλο του και τον έριξε νεκρό στα σκαλιά της αυλής. Οι γερμανοί έκαψαν το σπίτι και φεύγοντας σκότωσαν και τον σκύλο που τους γαύγιζε.