Την Κυριακή 29 Μαρτίου 2026, στον ιερό ναό του Αγίου Τίτου στο Ηράκλειο, τελείται το τεσσαρακονθήμερο μνημόσυνο της Αγγλίας Ιωάννου Δραμουντάνη, (1943 – 2026). Η Αγγλία Δραμουντάνη – Παπαδάκη, ήταν το έκτο (6ο) παιδί του Αρχηγού των Ανωγείων και του Άνω Μυλοποτάμου Γιάννη Δραμουντάνη – Στεφανογιάννη και της Χαρίκλειας (Σταυρακάκη). Τα άλλα παιδιά της οικογένειας ήταν ο Ζαχαρίας και ο Γιώργης από τα αγόρια, η Ριρίκα, η Στέλλα και η Μαρίκα από τα κορίτσια.
Η Ριρίκα Δραμουντάνη – Παπαδάκη γεννήθηκε τον χειμώνα του 1943 και στις αρχές της άνοιξης βαφτίστηκε στα Ανώγεια από τον Βρετανό Αξιωματικό Σύνδεσμο Πάτρικ Λη Φέρμορ. Τη βάφτιση της τελευταίας κόρης του Στεφανογιάννη που της δόθηκε το όνομα Αγγλία, περιγράφει ο νονός της Πάτρικ Λη Φέρμορ με λεπτομέρειες σε κείμενο που εκφώνησε για τα Ανώγεια στον Φιλολογικό Σύνδεσμο “Παρνασσός” το 1946.
Τον επόμενο χρόνο 1944, (13 Φεβρουαρίου), σε μία “τυλιξά” των Ανωγείων, ο Αρχηγός Στεφανογιάννης έπεφτε νεκρός, χτυπημένος πισώπλατα από τα βόλια των στρατιωτών της Βέρμαχτ, στρατιωτών που ανήκαν στον ναζιστικό και φασιστικό κατοχικό στρατό.
Τον είχαν συλλάβει στην προσπάθειά του να διαφύγει από τον κλοιό και τον έδεσαν πισθάγκωνα όταν αντιλήφθηκαν ότι πρόκειται για τον Αρχηγό των Ανωγείων. Αμέσως τον οδήγησαν στον αύλειο χώρο του σχολείου του χωριού, όπου είχαν συγκεντρώσει όλους τους κατοίκους. Του ανακοίνωσαν ότι θα εκτελεστεί και ο Στεφανογιάννης ζήτησε να το κάνουν μακριά από τους συγχωριανούς του.
Ο Γερμανός αξιωματικός το δέχτηκε και οδηγώντας τον στον τόπο της εκτέλεσης, ο Στεφανογιάννης προσπάθησε να διαφύγει. Στην προσπάθειά του, πυροβολήθηκε από τους στρατιώτες που τον συνόδευαν και έτσι ο Στεφανογιάννης έπεφτε νεκρός, δίνοντας το αίμα του για τη λευτεριά της πατρίδας.
Η Ριρίκα με τα αδέρφια της έχασαν τον πατέρα τους κι έμειναν ορφανά, έχοντας μοναδικό στήριγμα τη μητέρα τους Χαρίκλεια. Ο δρόμος ήταν ανηφορικός και δύσκολος, γιατί μετά τον πατέρα τους, έχασαν και το σπίτι τους στα Ανώγεια, όταν ο κατοχικός στρατός πυρπόλησε και κατέστρεψε το χωριό τον Αύγουστο του 1944.
……………………..
Στις 13 Ιουλίου 2004, τιμήθηκε η 60η επέτειος του ολοκαυτώματος των Ανωγείων. Για πρώτη φορά μετά από 60 χρόνια, μεταφέρθηκε η ημερομηνία του εορτασμού κατά ένα μήνα, κι αυτό έγινε γιατί τον Αύγουστο του 2004, η χώρα μας διοργάνωνε τους Ολυμπιακούς Αγώνες.
Σύμφωνα με τις εντολές και τις οδηγίες της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής ΔΟΕ, κανένα άλλο γεγονός δεν θα γίνονταν τον Αύγουστο, εκτός από την έναρξη και τη διεξαγωγή των Ολυμπιακών Αγώνων.
Στο μνημόσυνο της λεηλασίας, της πυρπόλησης, της καταστροφής και των δολοφονιών που ακολούθησαν τον Αύγουστο του 1944 στα Ανώγεια, στην πλατεία στον τόπο των εκδηλώσεων, τον πανηγυρικό της ημέρας ανέλαβε να εκφωνήσει η Αγγλία Δραμουντάνη-Παπαδάκη, η στερνή κόρη του Αρχηγού των Ανωγείων Γιάννη Δραμουντάνη – Στεφανογιάννη.
Η Αγγλία Δραμουντάνη, επέλεξε να διαβάσει ένα γραπτό κείμενο του Άγγλου αξιωματικού Συνδέσμου και νονού της Πάτρικ Λη Φέρμορ ή Μιχάλη ή Φιλεντέμ, που ήταν γνώστης όσο κανείς άλλος της Κρητικής Αντίστασης. Το κείμενο-ομιλία του Πάτρικ Λη Φέρμορ είχε εκφωνηθεί από τον ίδιο στον Φιλολογικό Σύνδεσμο “Παρνασσός”, δυο χρόνια μετά το Ολοκαύτωμα των Ανωγείων, το έτος 1946.
Το κείμενο αυτό, με ιδιόχειρη αφιέρωση παρέδωσε ο Πάτρικ Λη Φέρμορ στη βαφτισιμιά του Αγγλία και σήμερα βρίσκεται στο αρχείο του Ζαχαρία Ιωάννου Δραμουντάνη. Συγκεκριμένα, η Αγγλία Δραμουντάνη- Παπαδάκη στην επέτειο των 60 χρόνων του Ολοκαυτώματος των Ανωγείων, ανέφερε τα εξής :
«Δυσκολεύομαι να βρω αρκετά έντονες λέξεις για να σας εκφράσω τη μεγάλη τιμή που αισθάνθηκα όταν μου έγινε η παράκληση και μου δίνεται η ευκαιρία να σας μιλήσω για τ’Ανώγεια. Κι ακόμα να σας πω πόσο ευτυχής είμαι που εκ μέρους των Βρετανών αξιωματικών και στρατιωτών που γνώρισαν τη γενναία συνεργασία των κατοίκων του όταν ήταν κάτω από τον γερμανικό ζυγό, τη φιλοξενία τους και την εγκάρδια φιλία τους, να σας εκδηλώσω με επίσημο τρόπο τη βαθιά ευγνωμοσύνη που τρέφουμε για το ηρωικό αυτό χωριό και στην αδελφική συμπόνια μας για την τραγική καταστροφή που το έπληξε, για τον αλύγιστο πατριωτισμό και τη νομιμοφροσύνη που έδειξε.
Τ’Ανώγεια έπαιξαν πάντα περήφανο ρόλο στην πολυτάραχη και δοξασμένη ιστορία της Κρήτης και στάθηκαν υψηλό και δύσκολο παράδειγμα στους σημερινούς απογόνους μεγάλων προγόνων – των ατρόμητων εκείνων καπεταναίων, πολεμάρχων και παλικαριών – των περασμένων χρόνων.
Μα οι σύγχρονοι Ανωγειανοί μπορεί να είναι υπερήφανοι και ευτυχείς γιατί φάνηκαν με το παραπάνω αντάξιοι των μεγάλων παραδόσεων που κληρονόμησαν από τους προγόνους των και γιατί τα δικά τους παιδιά θα αντλήσουν την ίδια έμπνευση από τη γενναία διαγωγή των πατέρων τους στον πόλεμο ενάντια στους Γερμανούς βαρβάρους, όπως αντλούν και οι σημερινοί κάτοικοι του μαχητικού χωριού απ’την ανδρεία και την αποφασιστικότητα των γονιών των στην πάλη ενάντια στους Πασάδες, τους Μπέηδες και τους Γενίτσαρους των τουρκικών χρόνων.
Στα χρόνια που έρχουνται, τα χαλάσματα και τα σημάδια των πυρκαϊών, (που ακόμα κι όταν τα καμένα χωριά της Κρήτης ξαναγίνουν και πάλι ευήμερες και ευτυχισμένες κοινότητες, θα μαρτυρούν πάντα για τα δεινά και την γενναιότητα του παλιού καιρού), θα θεωρούνται σαν περήφανες πληγές και σαν αστραφτερά διάσημα. Μα η μέρα αυτή δεν έχει φτάσει, ακόμα και σήμερα τα σκεπάζει ο πόνος, η φτώχεια, η πείνα, το κρύο κι οι αρρώστιες.
Για τον άντρα που με τη γυναίκα του και τα παιδιά του ζει πάνω σε μια παγερή βουνοπλαγιά, στην καρδιά του χειμώνα χωρίς στέγη, χωρίς κουβέρτες για να σκεπάσει τα παιδιά του και χωρίς τροφή, το συναίσθημα πως η καταστροφή αυτή τον βρήκε γιατί έκανε το καθήκον του δεν είναι πάντα τέλεια παρηγοριά.
Γι’ αυτό θεωρώ τόσο ευτυχή τον εαυτό μου που μπορώ να προσφέρω την ταπεινή μου συμβολή στη σημερινή συνάθροιση για να ανταποδώσω-δυστυχώς όχι με πράξεις μα με λόγια – ένα ελάχιστο μέρος του χρέους που εμείς οι Άγγλοι, οι οποίοι δουλέψαμε στην Κρήτη στο διάστημα της κατοχής, οφείλουμε στ’Ανώγεια και στ’άλλα ηρωικά χωριά της Κρήτης που πλήρωσαν τόσο ακριβά για τον πατριωτισμό και την πίστη τους στο συμμαχικό αγώνα.
Ήταν χάρις στην αλύγιστη αυτή πίστη και αληθινή φιλία που μπορέσαμε να κρατηθούμε στη ζωή και που έγινε η ιστορία της γερμανικής κατοχής στην Κρήτη τέτοιο λαμπρό παράδειγμα αρμονικής και έμπιστης συνεργασίας μεταξύ συμμάχων. Κι ακόμα που έκανε την Κρήτη μια ισχυρή και ενωμένη οικογένεια στην αντιμετώπιση του κοινού εχθρού.
Εκφράζοντας τις ευχαριστίες μου στ’Ανώγεια, το μεγαλύτερο χωριό της Κρήτης, για την πιστή φιλία του στους συμμάχους του, επιθυμώ με ένα ακόμα πιο ταπεινό τρόπο να ευχαριστήσω συμβολικά από το μέρος των συναδέλφων μου Άγγλων αξιωματικών και στρατιωτών όλα τα υπέροχα χωριά της μεγαλονήσου που πλήρωσαν την ίδια φοβερή τιμή.
Πολλά απ’τα ονόματα που δόξασαν την ιστορία των Ανωγείων στα παλιά χρόνια ξανάζησαν στον τελευταίο αγώνα και έδωκαν νέα δύναμη στις παραδόσεις του χωριού-ονόματα σαν του Σκουλά, Δραμουντάνη, Ξυλούρη, Χαιρέτη, Σταυρακάκη, Σμπώκου, Κεφαλογιάννη, Μανουρά, Καλλέργη και Βρέντζο-για να μη μιλήσω παρά μόνο για όσους μου έρχονται τώρα στο νου.
Η σκληρή και πολεμόχαρη αυτή ορεινή ράτσα υποβοηθήθηκε σ’όλη την ιστορία της απ’τη γεωγραφική της θέση. Είναι ένα μεγάλο χωριό, ριζωμένο σαν μεσαιωνικό κάστρο πάνω στις βορινές πλαγιές του Ψηλορείτη, απροσπέλαστο και απόμερο, και ευτυχώς ως τα χτες χωρίς δημόσιο δρόμο να φέρνει προς τα εκεί.
Το πρώτο πράμα που σου κάνει εντύπωση ύστερα από τη γεωγραφική του θέση, είναι η ατομικότητά του. Δημιουργήθηκε και μεγάλωσε με τη δικιά του παράδοση, με δυναμική προσωπικότητα που το έκανε πασίγνωστο πιο πέρα κι απ’τα όρια της επαρχίας, κι ακόμα του νησιού.
Δεν ήταν ποτέ πλούσιο, γιατί είναι χτισμένο ανάμεσα στα ξερά μα βροχερά βουνά του Μυλοποτάμου, όπου οι βοσκές είναι ο μόνος πόρος ζωής. Για τον λόγο αυτό πολλοί Ανωγειανοί, έμπειροι βοσκοί και τυροποιοί, συναντιούνται σ’όλη την κεντρική Κρήτη, ως τις βραχώδεις νότιες ακτές της Μεσσαράς και του Μονοφατσίου.
Κάθε φορά που φτάναμε σε στάνη Ανωγειανού, ήμασταν βέβαιοι πως θα είχαμε καλή υποδοχή και βοήθεια, γιατί ο βοσκός τύχαινε να είναι πάντα ή ο αδελφός, ξάδελφος, συμπέθερος ή σύντεκνος κανενός φίλου μου στο πατρικό χωριό. Και γι’αυτό τον λόγο, καθώς και για την έκταση και την προσωπικότητα του χωριού, ο Ανωγειανός έχει μεγάλη επίδραση.
Στα άγρια βουνά των Ανωγείων όλες οι αρετές και οι αδυναμίες της ζωής των κρητικών βουνών, φτάνουν στο ανώτατο σημείο : η περηφάνια και ο πατριωτισμός, το θάρρος, το χιούμορ, τα τραγούδια και οι μαντινάδες, οι θρύλοι και οι παραδόσεις καθώς και τα βουνίσια έθιμα της ζωοκλοπής, της αρπαγής κοριτσιών όπως στα παλιά χρόνια και της βεντέτας.
Η λατρεία των όπλων είναι φανερή παντού και οι βοσκοί είτε ανήκαν σε μια ομάδα, είτε όχι, έφερναν πάντα μαζί τους κανένα τουφέκι, πιστόλι ή χαντζάρι, όπως σε καμιά άλλη περιοχή της Κρήτης ! Είναι άριστοι σκοπευτές και γεννημένοι στρατιώτες, όπως τρανά φανερώνουν η φήμη τους στην Αλβανία, οι αγώνες τους ενάντια στους Γερμανούς αλεξιπτωτιστές στο Ηράκλειο και στο Ρέθυμνο, στο διάστημα της κατοχής.
Η περηφάνια για το χωριό τους και για την ιστορία τους είναι απέραντη και διηγούνται πολλές ιστορίες για τον εγωισμό των Ανωγειανών που και οι ίδιοι κοροϊδεύουν. Έχουν πολλά χαρακτηριστικά που τους ξεχωρίζουν απόλυτα και τους χαρίζουν την ατομικότητά τους-την παράξενη βουνίσια διάλεκτό τους, τα ηλιοκαμένα πρόσωπά τους, την περήφανη κορμοστασιά τους, τα κροσσάτα μαύρα σαρίκια τους και τα μαύρα πουκάμισα, καθώς και την κρητική λεβεντιά.
Είναι εξαιρετικά μερακλήδες και πολλοί μένουν ακόμα πιστοί στην παλιά κρητική φορεσιά. Είναι πιθανό πως τ’Ανώγεια είναι το μόνο χωριό στον κόσμο που έχει παπά ο οποίος είναι συνάμα και αλεξιπτωτιστήςτον πάτερ Ιωάννη Σκουλά.
Οι γυναίκες φορούν ακόμα κάπου-κάπου τις παλιές χαριτωμένες φορεσιές τους και φτιάχνουν ωραιότατο μετάξι. Το Ανωγειανό σακούλι, με τα πλούσια και φανταχτερά κεντήματά του, το χρυσωμένο σύρμα και τις φούντες, είναι αριστούργημα χωριάτικης τέχνης.
Αν και το χωριό είναι φτωχικό, τα σπίτια στα Ανώγεια άστραφταν πάντα από καθαριότητα και η ατμόσφαιρα, παρά τη φρίκη και τις ταλαιπωρίες της κατοχής, ήταν πάντα γεμάτη γέλιο και χαρά. Η κρητική φιλοξενία και το χουβαρδαλίκι είναι πασίγνωστα και τα Ανώγεια αποτελούν ένα φωτεινό παράδειγμα.
Η εξυπνάδα, η καλοσύνη και το χιούμορ καθώς και το κέφι των χωρικών, έκαμαν τ’Ανώγεια πάντα έναν τόπο ευχάριστης διαμονής, ακόμα κι αν στα γειτονικά σπίτια έμεναν Γερμανοί. Οι βραδιές εκείνες γύρω απ’τη φωτιά, όταν πίναμε κρασί και τσικουδιά, τραγουδούσαμε μαντινάδες με τον ιδιαίτερο Ανωγειανό σκοπό, λέγαμε ιστορίες ή αστεία ή ακούγαμε επεισόδια των τουρκικών πολέμων απ’τους πρεσβύτερους, θα μείνουν αξέχαστες.
Είναι τραγικό να σκέπτεται κανείς πως οι κάτασπρες εκείνες κάμαρες με τ’αναμμένα τζάκια δεν είναι τώρα παρά μόνο μαυρισμένα ερείπια και τόσοι από τους συντρόφους που κάθονταν γύρω είναι τώρα νεκροί. Τα Ανώγεια οργανώθηκαν ευθύς απ’την αρχή και ως το τέλος έμειναν ένας από τους στυλοβάτες της Εθνικής Οργάνωσης Κρήτης, του πολιτικώς αχρωμάτιστου εκείνου συστήματος που συνέβαλε τόσο πολύ για να διατηρηθεί η ενότητα και η ολόψυχη αφοσίωση στην κοινή υπόθεση μέσα σ’όλο το νησί.
Όπως και σ’όλα τα άλλα μέρη, όλοι ανήκαν στην κίνηση – οι γέροι, οι παπάδες, οι γιατροί, οι αξιωματικοί και οι στρατιώτες, καθώς και οι βοσκοί και η αστυνομία – που την αντιπροσώπευε ο υπολοχαγός Κίππης απ’την Κόρινθο, αξιαγάπητος και ευπρόσδεκτος ξένος. Ο καθένας εργαζόταν ακούραστα κατά το δικό του τρόπο για την ελευθερία του νησιού και της πατρίδας του.
Σε οργάνωση, παροχή πληροφοριών, προπαγάνδα, επιχειρήσεις, απόκρυψη Άγγλων, μεταβίβαση πληροφοριών, μακρινές πορείες για τη μεταφορά βαριών φορτίων μέσα από άγρια βουνά, σε όλα αυτά τα Ανώγεια στάθηκαν πραγματικός αντιπρόσωπος του πνεύματος αντιστάσεως σ’όλη την Κρήτη, τίποτα δεν ήταν πάνω απ’τις δυνάμεις του και τίποτα δεν ήταν αναξιοπρεπές.
Για ένα μακρύ διάστημα τα Ανώγεια απέκρυψε και συντήρησε ένα τμήμα της βρετανικής αποστολής και του σταθμού ασυρμάτου της στα μητάτα και τις σπηλιές του Ψηλορείτη, και βορειότερα κοντά στο Γενί Γκαβέ. Για πολύ καιρό τα Μύθια, πάνω απ’την πηγή του Ζώμινθο – όπου ένας θρυλικός Μανουράς είχε σκοτώσει στα παλιά χρόνια ένα δράκοντα – (έτσι τουλάχιστο διηγούνται), ήταν το σπίτι μας και πάλι τα Πετροδολάκια.
Και εκεί σχηματίστηκε η αντάρτικη ομάδα των Ανωγείων με πρώτο καπετάνιο το σύντεκνό μου Στεφανογιάννη ή Δραμουντάνη και μετά τον ηρωικό θάνατό του με αρχηγό το γενναίο και συνετό Μιχαήλ Ξυλούρη. Οι Ανωγειανοί ήταν πάντα πρόθυμοι να βοηθήσουν σε οποιαδήποτε αποστολή, όσο επικίνδυνη κι αν ήταν, ή οσοδήποτε λίγες πιθανότητες επιτυχίας και αν είχε. Παραδείγματος χάριν, χωρίς τη γενναιόδωρη βοήθειά τους δεν θα πετύχαινε η επιχείρηση που είχε για αποτέλεσμα την αιχμαλωσία του Στρατηγού Κράιπε.
Δεν θα ξεχάσω ποτέ ένα ορισμένο επεισόδιο στην Κρήτη. Δύο Βρετανοί λοχαγοί, καμιά δεκαριά φίλοι Ανωγειανοί και’γω βαπτίσαμε μυστικά την κόρη του Στεφανογιάννη Δραμουντάνη, ενός από τους πιο δραστήριους οργανωτές της Αντίστασης, τη νύχτα στην εκκλησία του πάτερ Μανόλη.
Την βγάλαμε Αγγλία. Όταν γυρίσαμε σπίτι και την παραδώσαμε στη νέα συντέκνισσά μας Χαρίκλεια, καθίσαμε όλοι να φάμε, να πιούμε και να τραγουδήσουμε ως τα ξημερώματα. Είχαμε βάλει καραούλια και έτσι δεν διατρέχαμε κίνδυνο. Ξαφνικά είδαμε να χαράζει η αυγή, και πήγαμε πάνω στο δώμα.
Καθώς θωρούσαμε τον ήλιο ν’ανατέλλει και να χρυσώνει τις κορφές του Ψηλορείτη και του όρους Κουλούκουνας και τον καπνό να βγαίνει από τις καμινάδες των σπιτιών, πήραμε άλλο θάρρος. Στην έρημο ξέραμε πως η 8η στρατιά προέλαυνε, η οργάνωση και ο εξοπλισμός σημείωναν ικανοποιητική πρόοδο, ήταν το μέσο του καλοκαιριού και μόλις προ ολίγου είχαμε βαφτίσει την κόρη του.
Αρχίσαμε να μιλούμε για τα ευτυχισμένα χρόνια μετά τον πόλεμο όταν θα τέλειωναν όλα τα βάσανα. Πως μπορούσαμε να ξέρουμε πως ένα χρόνο αργότερα θα’βρισκε γενναίο θάνατο στους δρόμους του χωριού του από γερμανικές σφαίρες και πως το ίδιο το ωραίο χωριό θα γινόταν στάχτη. Χαιρετίζοντας τη μνήμη του, ας χαιρετίσουμε και τη μνήμη όλων των ηρωικών νεκρών των Ανωγείων και όλης της ηρωικής Μεγαλονήσου που τόσο αληθινά αντιπροσωπεύει.
Θα ήθελα να τελειώσω πάνω σ’ένα μήνυμα ελπίδας και αισιοδοξίας : όσο μαύρα και αποθαρρυντικά και αν φαίνονται όλα σήμερα, και μολονότι η γερμανική δυναμίτιδα κατάστρεψε κάθε σπίτι στα καμένα χωριά της Κρήτης, δεν κατόρθωσε όμως να φθείρει την ψυχή και το πνεύμα τους.
Αυτά είναι άφθαρτα, και ένας λαός που έχει το θάρρος, την αποφασιστικότητα, την πίστη και τη ζωτικότητα των κατοίκων των Ανωγείων, δεν ξέρει τι θα πει ήττα, και παρ’όλα όσα έγιναν, τα Ανώγεια και τα άλλα κατεστραμμένα χωριά της Κρήτης θα ξαναχτιστούν και πάλι και θα εξακολουθήσουν μέσα από τους αιώνες να είναι παράδειγμα και να προσθέτουν νέα δόξα και νέες δάφνες στην ιστορία της ηρωικής νήσου των και ολόκληρης της πατρίδας των.
Πάτρικ Λη Φέρμορ, 1946».
Ο Γεώργιος Α. Καλογεράκης είναι Δρ. Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Διευθυντής Δημοτικού Σχολείου Καστελλίου Πεδιάδος