Ο Γεώργιος Σφακιανάκης είναι ψυχολόγος-ψυχοθεραπευτής, πτυχιούχος του Πανεπιστημίου Κρήτης & κάτοχος του μεταπτυχιακού τίτλου «Συνθετική Ψυχοθεραπεία & Συμβουλευτική» από το Mediterranean College. Έχει εμπειρία από ευρεία γκάμα πλαισίων και τα τελευταία τρία χρόνια εργάζεται σαν ψυχοθεραπευτής στο ιδιωτικό του γραφείο, στο κέντρο του Ηρακλείου, ακολουθώντας τη Συνθετική Προσέγγιση (συνδυασμό προσωποκεντρικής, ψυχαναλυτικής & γνωσιακής-συμπεριφοριστικής).
Στο εξής θα συνεργάζεται με την εφημερίδα μας, ξεκινώντας μια στήλη όπου θα απαντάει σε ερωτήματα αναγνωστών μας σχετικά με θέματα ψυχολογίας.
«Αγαπητοί αναγνώστες,
Η καθημερινότητα όλων μας είναι γεμάτη σκέψεις, συναισθήματα, δυσκολίες, αλλά και αναζητήσεις. Συχνά έχουμε ερωτήματα που αφορούν τις σχέσεις μας, την οικογένεια, τα παιδιά, το άγχος, την αυτοεκτίμηση ή τις προκλήσεις της σύγχρονης ζωής.
Μέσα από αυτή τη στήλη θα έχουμε την ευκαιρία να συζητούμε μαζί, με εχεμύθεια, σεβασμό και επιστημονική τεκμηρίωση, θέματα που μας απασχολούν. Στόχος δεν είναι να δώσουμε «έτοιμες λύσεις», αλλά να προσφέρουμε κατανόηση, γνώση και χρήσιμες κατευθύνσεις που μπορούν να βοηθήσουν στην προσωπική μας πορεία.
Σας προσκαλώ να μοιραστείτε τις σκέψεις και τους προβληματισμούς σας. Κάθε ερώτημα αξίζει προσοχής, γιατί πίσω από κάθε ερώτηση υπάρχει ένας άνθρωπος.
Όποιος επιθυμεί, μπορεί να του στέλνει στο mail του, [email protected], ερωτήματα (αναφέροντας σαν «Θέμα» του mail: «Ερώτηση για την εφημερίδα “Πατρίς” ή το patris.gr»), με τις ερωτήσεις-απαντήσεις να δημοσιεύονται στην επόμενη κυκλοφορία της εφημερίδας. Εννοείται υπάρχει σεβασμός στο απόρρητο & θα διατηρείται η ανωνυμία του κάθε ατόμου.
Εδώ έχω μερικά ερωτήματα που μας έστειλαν αναγνώστες με τις απαντήσεις τους.
- «Καλησπέρα. Έχασα τον άντρα μου πριν από περίπου 6 μήνες και από τότε νιώθω ότι δεν μπορώ να βρω τον εαυτό μου. Τις πρώτες εβδομάδες όλοι ήταν δίπλα μου, τώρα όμως ο καθένας έχει επιστρέψει στη ζωή του κι εγώ μένω μόνη με όλο αυτό. Έχω συνέχεια ένα σφίξιμο στο στομάχι και στο στήθος, δεν κοιμάμαι καλά και κάποιες φορές με πιάνει έντονο άγχος χωρίς λόγο. Μου λένε “ο χρόνος τα γιατρεύει”, αλλά εγώ φοβάμαι ότι δεν θα ξαναγίνω ποτέ όπως πριν. Τι μπορώ να κάνω;»
Καλησπέρα σας. Η απώλεια του ανθρώπου με τον οποίο μοιραστήκατε τη ζωή σας μπορεί να αλλάξει βαθιά την καθημερινότητα, την αίσθηση ασφάλειας, ακόμη και την εικόνα που έχετε για τον εαυτό σας. Και ίσως είναι ιδιαίτερα δύσκολο το γεγονός ότι, ενώ στην αρχή υπήρχε γύρω σας αρκετή στήριξη, τώρα που οι άλλοι έχουν επιστρέψει στις καθημερινότητές τους, εσείς καλείστε να συνεχίσετε να ζείτε με μια απουσία που παραμένει.
Το πένθος δεν ακολουθεί ένα συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα ούτε σημαίνει ότι κάποια στιγμή θα επιστρέψετε ακριβώς στον άνθρωπο που ήσασταν πριν. Συχνά πρόκειται περισσότερο για μια σταδιακή προσαρμογή σε μια νέα πραγματικότητα, μέσα στην οποία η σχέση και η απώλεια βρίσκουν με τον χρόνο μια διαφορετική θέση.
Το άγχος, η δυσκολία στον ύπνο και οι σωματικές ενοχλήσεις μπορούν να εμφανιστούν σε αυτή τη διαδικασία, ιδιαίτερα όταν υπάρχει έντονη συναισθηματική πίεση. Ωστόσο, επειδή το σφίξιμο στο στήθος μπορεί να έχει και σωματικές αιτίες, καλό είναι να μην αποδίδεται αυτόματα μόνο στο άγχος και να αξιολογηθεί από γιατρό, ιδιαίτερα αν είναι έντονο ή επίμονο.
Αυτό που ίσως χρειάζεστε αυτή την περίοδο δεν είναι να πιέσετε τον εαυτό σας να «προχωρήσει», αλλά να έχετε έναν χώρο όπου όσα βιώνετε μπορούν να εκφραστούν και να επεξεργαστούν με ασφάλεια. Η υποστήριξη από έναν ειδικό ψυχικής υγείας μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά σε αυτή τη διαδικασία. Δεν χρειάζεται να το αντιμετωπίσετε μόνη σας.
- «Είμαι 34 και είμαι με τον σύντροφό μου σχεδόν 8 χρόνια. Δεν έχουμε κάποιο σοβαρό πρόβλημα. Είναι καλός άνθρωπος, με στηρίζει και ξέρω ότι με αγαπάει. Όμως εδώ και αρκετό καιρό πιάνω τον εαυτό μου να σκέφτεται πώς θα ήταν η ζωή μου αν ήμουν μόνη μου. Μετά νιώθω τύψεις γιατί σκέφτομαι “τι άλλο θέλω πια;”. Πώς καταλαβαίνουμε αν απλώς περνάμε μια δύσκολη φάση στη σχέση ή αν μέσα μας έχουμε ήδη φύγει;»
Καλησπέρα σας. Το ότι αναρωτιέστε πώς θα ήταν η ζωή σας χωρίς τη σχέση σας δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχετε ήδη απομακρυνθεί συναισθηματικά ή ότι υπάρχει κάτι «λάθος» στη σχέση. Σε μια μακροχρόνια σχέση είναι αρκετά φυσικό, κατά περιόδους, να εμφανίζονται σκέψεις γύρω από το «πώς θα ήταν αν…». Άλλο όμως μια σκέψη που περνά από το μυαλό μας και άλλο μια σταθερή εσωτερική αίσθηση ότι δεν θέλουμε πλέον να βρισκόμαστε σε αυτή τη σχέση.
Ίσως, επομένως, να είναι πιο χρήσιμο να μην προσπαθήσετε να απαντήσετε αμέσως στο «μένω ή φεύγω», αλλά να παρατηρήσετε τι ακριβώς βρίσκεται πίσω από την ανάγκη να φανταστείτε μια διαφορετική ζωή. Όταν σκέφτεστε ότι είστε μόνη, τι είναι αυτό που σας ελκύει περισσότερο; Η ελευθερία, η ανεξαρτησία, η αίσθηση ότι μπορείτε να επαναπροσδιορίσετε τον εαυτό σας ή μήπως η απουσία κάποιων πραγμάτων που σήμερα σας λείπουν μέσα στη σχέση;
Οι ενοχές επίσης αξίζει να εξεταστούν. Το «είναι καλός άνθρωπος και με αγαπάει, άρα δεν δικαιούμαι να αμφιβάλλω» μπορεί να σας δυσκολεύει να ακούσετε τις δικές σας ανάγκες. Μια σχέση δεν αξιολογείται μόνο από την απουσία σοβαρών προβλημάτων, αλλά και από το αν μέσα σε αυτήν νιώθουμε ότι μπορούμε να είμαστε ο εαυτός μας και να εξελισσόμαστε.
Αν αυτή η αμφιβολία επιμένει, η συζήτηση με έναν ψυχολόγο μπορεί να σας βοηθήσει να κατανοήσετε τι πραγματικά σας συμβαίνει, χωρίς να χρειάζεται να πάρετε βιαστικά κάποια απόφαση.
- «Μπορεί να ακούγεται χαζό, αλλά θέλω τη γνώμη σας. Μιλάω με έναν άνθρωπο εδώ και περίπου δύο μήνες και έχουμε βγει 4-5 φορές. Χθες του έστειλα μήνυμα και δεν μου απάντησε όλη μέρα. Μέχρι το βράδυ είχα πείσει τον εαυτό μου ότι βαρέθηκε, ότι γνώρισε κάποια άλλη, ότι έκανα κάτι λάθος κ.τ.λ. Τελικά μου απάντησε κανονικά σήμερα το πρωί, σαν να μην έγινε τίποτα. Γιατί το μυαλό μου πηγαίνει πάντα κατευθείαν στο χειρότερο;»
Καλησπέρα σας. Δεν ακούγεται καθόλου χαζό. Όταν μας ενδιαφέρει ένας άνθρωπος, η αβεβαιότητα γύρω από το ενδιαφέρον ή τη διαθεσιμότητά του μπορεί να μας επηρεάσει πολύ περισσότερο απ’ όσο θα περιμέναμε. Και τότε το μυαλό συχνά προσπαθεί να καλύψει τα κενά με ένα σενάριο -όχι απαραίτητα με το πιο πιθανό, αλλά με αυτό που φοβόμαστε περισσότερο.
Αυτό που περιγράφετε μοιάζει με έναν κύκλο που συναντάμε συχνά στο άγχος: υπάρχει ένα γεγονός («δεν απάντησε για αρκετές ώρες»), εμφανίζεται μια αυτόματη ερμηνεία («βαρέθηκε», «γνώρισε κάποια άλλη», «έκανα κάτι λάθος») και στη συνέχεια το σώμα και το συναίσθημα αντιδρούν σαν αυτή η ερμηνεία να είναι ήδη γεγονός. Όσο περισσότερο αναζητάτε αποδείξεις ή ξαναδιαβάζετε τη συνομιλία, τόσο περισσότερο μπορεί να ενισχύεται η αγωνία.
Αξίζει λοιπόν να προσπαθείτε να ξεχωρίζετε το γεγονός από την ιστορία που δημιουργεί το μυαλό γύρω από αυτό. Μπορείτε να ρωτάτε τον εαυτό σας: «Τι ξέρω πραγματικά αυτή τη στιγμή και τι υποθέτω; Υπάρχουν άλλες, εξίσου πιθανές εξηγήσεις;». Αυτό δεν σημαίνει να αγνοείτε το ένστικτό σας, αλλά να μην του παραχωρείτε αυτόματα τον ρόλο της απόλυτης αλήθειας.
Και ίσως υπάρχει κάτι βαθύτερο που αξίζει να διερευνηθεί: τι σημαίνει για εσάς η πιθανότητα ένας άνθρωπος να απομακρυνθεί; Αν τέτοιες σκέψεις επαναλαμβάνονται στις σχέσεις σας, η συζήτηση με έναν ειδικό μπορεί να βοηθήσει να κατανοήσετε από πού ξεκινά αυτός ο φόβος και πώς μπορείτε σταδιακά να νιώθετε περισσότερη ασφάλεια μέσα στην αβεβαιότητα.
- «Καλησπέρα σας. Έχω ένα πρόβλημα που με έχει κουράσει πάρα πολύ. Δεν μπορώ να λέω όχι. Στη δουλειά φορτώνομαι πράγματα που δεν προλαβαίνω, στους φίλους μου κάνω συνέχεια χάρες, στην οικογένειά μου είμαι πάντα διαθέσιμη. Το αστείο είναι ότι μετά θυμώνω με όλους, ενώ στην πραγματικότητα κανείς δεν με ανάγκασε. Γιατί μου είναι τόσο δύσκολο να πω απλά “δεν μπορώ”;»
Καλησπέρα σας. Αυτό που περιγράφετε είναι πολύ πιο συνηθισμένο απ’ όσο ίσως φαντάζεστε, και το γεγονός ότι στο τέλος θυμώνετε με τους άλλους δεν σημαίνει ότι είστε άδικη ή αχάριστη. Συχνά ο θυμός εμφανίζεται όταν για αρκετό καιρό παραμερίζουμε τις δικές μας ανάγκες και λέμε «ναι», ενώ στην πραγματικότητα θέλουμε να πούμε «όχι».
Για κάποιους ανθρώπους, το «δεν μπορώ» δεν βιώνεται απλώς ως μια ουδέτερη απάντηση. Μπορεί να συνοδεύεται από φόβο ότι θα απογοητεύσουν τον άλλον, ότι θα θεωρηθούν εγωιστές ή ότι θα δημιουργήσουν ένταση στη σχέση. Έτσι, το «ναι» προσφέρει στιγμιαία ανακούφιση -αποφεύγεται η πιθανή σύγκρουση ή η ενοχή- αλλά αργότερα έρχεται η εξάντληση και ο θυμός.
Αξίζει επίσης να παρατηρήσετε τι λέτε στον εαυτό σας τη στιγμή που θέλετε να αρνηθείτε. Ίσως υπάρχει μια εσωτερική πεποίθηση όπως «πρέπει να είμαι διαθέσιμη» ή «αν αγαπώ κάποιον, πρέπει να τον βοηθάω». Το να θέσετε ένα όριο δεν σημαίνει ότι παύετε να νοιάζεστε. Σημαίνει ότι αναγνωρίζετε πως και οι δικές σας ανάγκες έχουν θέση στις σχέσεις σας.
Μπορείτε να ξεκινήσετε με μικρές αρνήσεις, χωρίς πολλές εξηγήσεις ή δικαιολογίες, και να παρατηρήσετε τι αισθάνεστε μετά. Η ενοχή που μπορεί να εμφανιστεί δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάνατε κάτι λάθος· πολλές φορές είναι απλώς το συναίσθημα που συνοδεύει μια καινούργια συμπεριφορά.
Αν αυτή η δυσκολία υπάρχει εδώ και χρόνια, η ψυχοθεραπεία μπορεί να σας βοηθήσει να κατανοήσετε τι φοβάστε ότι θα συμβεί όταν θέτετε όρια και να μάθετε σταδιακά να προστατεύετε τον εαυτό σας χωρίς να απομακρύνεστε από τους άλλους.
- «Έχω δύο παιδιά, 7 και 10 ετών. Τα λατρεύω, αλλά νιώθω ότι τα τελευταία χρόνια έχω γίνει μόνο “η μαμά”. Δεν θυμάμαι πότε ήταν η τελευταία φορά που έκανα κάτι επειδή το ήθελα εγώ. Και ντρέπομαι λίγο που το λέω, γιατί ξέρω ότι είμαι τυχερή που έχω τα παιδιά μου. Είναι φυσιολογικό να μου λείπει η ζωή που είχα πριν γίνω μητέρα;»
Καλησπέρα σας. Ναι, είναι απολύτως δυνατό να λατρεύετε τα παιδιά σας και ταυτόχρονα να σας λείπει ένα κομμάτι της ζωής που είχατε πριν γίνετε μητέρα. Τα δύο αυτά συναισθήματα δεν αλληλοαναιρούνται. Η μητρότητα μπορεί να είναι μια πολύ σημαντική και όμορφη πλευρά της ταυτότητάς σας, δεν χρειάζεται όμως να είναι ολόκληρη η ταυτότητά σας.
Πολλές μητέρες, ιδιαίτερα όταν για χρόνια οι ανάγκες των παιδιών προηγούνται σταθερά των δικών τους, μπορεί σταδιακά να χάσουν την επαφή με το τι θέλουν οι ίδιες. Όταν όλη η καθημερινότητα οργανώνεται γύρω από το «τι χρειάζονται τα παιδιά;», το ερώτημα «τι χρειάζομαι εγώ;» μπορεί να γίνει σχεδόν ξένο. Και τότε η νοσταλγία για την προηγούμενη ζωή δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θέλετε να επιστρέψετε σε αυτήν· μπορεί να σημαίνει ότι σας λείπουν κάποια κομμάτια του εαυτού σας που είχαν περισσότερο χώρο τότε.
Ίσως, λοιπόν, αντί να κατηγορείτε τον εαυτό σας επειδή νιώθετε έτσι, να δοκιμάσετε να ακούσετε αυτό το συναίσθημα σαν ένα μήνυμα. Τι ακριβώς σας λείπει; Η ελευθερία, η κοινωνική ζωή, η δημιουργικότητα, η ξεκούραση ή η αίσθηση ότι είστε κάτι περισσότερο από «η μαμά»;
Η φροντίδα του εαυτού δεν είναι αντίθετη με τη φροντίδα των παιδιών. Μπορεί μάλιστα να αποτελέσει έναν τρόπο να ξανασυναντήσετε πλευρές του εαυτού σας που έχουν μείνει στην άκρη. Αν δυσκολεύεστε να βρείτε αυτόν τον χώρο ή σας κατακλύζουν ενοχές, η συζήτηση με έναν ειδικό μπορεί να σας βοηθήσει να τον διεκδικήσετε χωρίς να αισθάνεστε ότι εγκαταλείπετε τον ρόλο σας ως μητέρα.
- «Είμαι 41 ετών, έχω μια καλή δουλειά, οικογένεια, φίλους και γενικά δεν μου λείπει κάτι σημαντικό. Παρ’ όλα αυτά αισθάνομαι συνεχώς ότι δεν είμαι αρκετός. Αν πάρω μια προαγωγή, χαίρομαι για λίγο και μετά σκέφτομαι ποιος είναι ο επόμενος στόχος. Αν κάνω ένα λάθος στη δουλειά, μπορεί να το σκέφτομαι για μέρες. Οι άλλοι με θεωρούν πολύ σίγουρο άνθρωπο, αλλά μέσα μου δεν αισθάνομαι καθόλου έτσι. Γιατί υπάρχει αυτή η διαφορά;»
Καλησπέρα σας. Αυτό που περιγράφετε δεν είναι τόσο αντιφατικό όσο μπορεί να φαίνεται. Μπορεί ένας άνθρωπος να είναι λειτουργικός, επιτυχημένος και να δείχνει μεγάλη αυτοπεποίθηση προς τα έξω, ενώ μέσα του να κουβαλά μια επίμονη αίσθηση ότι «δεν είναι αρκετός». Η εξωτερική εικόνα και ο τρόπος με τον οποίο αισθανόμαστε για τον εαυτό μας δεν είναι πάντα το ίδιο πράγμα.
Μερικές φορές η αξία που δίνουμε στον εαυτό μας συνδέεται, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, με την επίτευξη: «είμαι αρκετός όταν τα καταφέρνω». Έτσι, μια προαγωγή ή μια επιτυχία μπορεί να φέρει χαρά και ανακούφιση, αλλά για λίγο. Στη συνέχεια εμφανίζεται ο επόμενος στόχος, σαν να χρειάζεται διαρκώς μια νέα απόδειξη ότι αξίζουμε. Αντίστοιχα, ένα λάθος μπορεί να βιωθεί όχι απλώς ως κάτι που κάναμε, αλλά σαν κάτι που λέει κάτι για το ποιοι είμαστε.
Αυτό μπορεί να δημιουργήσει έναν φαύλο κύκλο: υψηλές απαιτήσεις, προσπάθεια, επίτευξη, προσωρινή ικανοποίηση και ξανά αμφιβολία. Και όσο περισσότερο βασίζεται η αυτοεκτίμηση στην απόδοση, τόσο δυσκολότερο γίνεται να αισθανθούμε επαρκείς χωρίς να αποδεικνύουμε συνεχώς την αξία μας.
Ίσως, λοιπόν, το ερώτημα δεν είναι μόνο «πώς θα αποκτήσω περισσότερη αυτοπεποίθηση;», αλλά «με ποιους όρους επιτρέπω στον εαυτό μου να αισθάνεται αρκετός;». Η διερεύνηση αυτής της εσωτερικής απαίτησης μπορεί να είναι ιδιαίτερα σημαντική, γιατί συχνά έχει ρίζες σε παλαιότερες εμπειρίες και στον τρόπο με τον οποίο μάθαμε να αξιολογούμε τον εαυτό μας.
Αν αισθάνεστε ότι αυτή η ανάγκη για διαρκή επιβεβαίωση σας κουράζει, η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει έναν ασφαλή χώρο για να κατανοήσετε αυτό το μοτίβο και να καλλιεργήσετε μια πιο σταθερή αίσθηση προσωπικής αξίας, που δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το πόσο καλά τα καταφέρνετε.
- «Η κολλητή μου παντρεύτηκε πριν από έναν χρόνο και πρόσφατα απέκτησε και παιδί. Χαίρομαι πραγματικά για εκείνη, αλλά νιώθω ότι απομακρυνθήκαμε πολύ. Δεν θέλω να της γίνω βάρος ούτε να της ζητάω συνέχεια χρόνο. Από την άλλη, όταν βλέπω ότι δεν έχει πια χώρο για μένα, στενοχωριέμαι και μετά αισθάνομαι ενοχές επειδή “θα έπρεπε να χαίρομαι για εκείνη”. Μπορούν να αλλάξουν οι φιλίες χωρίς να σημαίνει ότι τελείωσαν;»
Καλησπέρα σας. Ναι, οι φιλίες μπορούν να αλλάξουν σημαντικά χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι τελείωσαν. Μια μεγάλη αλλαγή στη ζωή, όπως η δημιουργία οικογένειας και η απόκτηση ενός παιδιού, συχνά αλλάζει τον διαθέσιμο χρόνο, τις προτεραιότητες και τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε με τους ανθρώπους γύρω μας. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αλλάζει κατ’ ανάγκη και η συναισθηματική αξία μιας φιλίας.
Ακούγεται μάλιστα πως βρίσκεστε ανάμεσα σε δύο αληθινά συναισθήματα: χαίρεστε για τη φίλη σας και ταυτόχρονα πονάτε επειδή σας λείπει η σχέση που είχατε. Δεν χρειάζεται να επιλέξετε ποιο από τα δύο «επιτρέπεται» να αισθάνεστε. Η στενοχώρια σας δεν ακυρώνει τη χαρά σας για εκείνη.
Ίσως αξίζει επίσης να προσέξετε την ενοχή που εμφανίζεται όταν σκέφτεστε τις δικές σας ανάγκες. Το «δεν θέλω να της γίνω βάρος» μπορεί να σας προστατεύει από τον φόβο της απόρριψης, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να σας κάνει να απομακρύνεστε χωρίς να έχετε δώσει στη φίλη σας την ευκαιρία να γνωρίζει πώς αισθάνεστε. Οι σχέσεις χρειάζονται χώρο και για τις δύο πλευρές: και για τις αλλαγές του ενός ανθρώπου και για τις ανάγκες του άλλου.
Ίσως, λοιπόν, αντί να προσπαθήσετε να διατηρήσετε τη φιλία ακριβώς όπως ήταν, να αναζητήσετε μαζί έναν νέο τρόπο να υπάρχει. Μια ειλικρινής, απλή συζήτηση, χωρίς κατηγορία, μπορεί να βοηθήσει.
Και αν παρατηρείτε ότι αυτή η δυσκολία να εκφράζετε τις ανάγκες σας εμφανίζεται συχνά στις σχέσεις σας, η συζήτηση με έναν ειδικό ψυχικής υγείας μπορεί να σας βοηθήσει να κατανοήσετε καλύτερα τι φοβάστε όταν ζητάτε χώρο για τον εαυτό σας.