Η φυματίωση είναι μια από τις αρχαιότερες ασθένειες της ανθρωπότητας και παραμένει ένα σοβαρό θέμα της δημόσιας υγείας, αφού σκοτώνει 3 εκατομμύρια ανθρώπους ετησίως, ιδίως στις χώρες της υποσαχάριας Αφρικής, της Ασίας και της Ανατολικής Ευρώπης.
Για τη νόσο που ο Ιπποκράτης ονόμασε «φθίση» (από το ρήμα φθίνω = λιώνω, αδυνατίζω), μιλά σήμερα στην «Π» η Eιρήνη Βασαρμίδη, επίκουρη καθηγήτρια Πνευμονολογίας στο Τμήμα Ιατρικής του Πανεπιστημίου Κρήτης.
Σύμφωνα με την κυρία Βαρσαμίδη, η φυματίωση αποτελεί την πρώτη θανατηφόρο μολυσματική νόσο στους ενήλικες, σε παγκόσμιο επίπεδο.
400 κρούσματα στην Ελλάδα
Η Ελλάδα κατατάσσεται στις χώρες χαμηλής επίπτωσης του νοσήματος, σύμφωνα με τον ορισμό του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Η φυματίωση είναι υποχρεωτικώς δηλούμενο νόσημα, κι έτσι τα στοιχεία του ΕΟΔΥ δείχνουν ότι το έτος 2024 καταγράφηκαν συνολικά 400 περιστατικά ενεργού φυματίωσης, δηλαδή 3,82 ανά 100.000 πληθυσμού.
Η πλειοψηφία (81%) των δηλωθέντων περιστατικών το 2024 είχαν πνευμονική φυματίωση, η οποία αποτελεί και τη συχνότερη εντόπιση.
Με απλά λόγια, η φυματίωση είναι μια λοίμωξη που προκαλείται από διάφορα στελέχη μυκοβακτηριδίων, τα οποία ανήκουν στο σύμπλεγμα Mycobacterium Tuberculosis (μυκοβακτήριο της φυματίωσης).
Προσβάλλει κυρίως τους πνεύμονες, αν και μπορεί να επηρεάσει και άλλα όργανα του σώματος.
Μετάδοση
Το βασικό που θα πρέπει να γνωρίζουμε για να προστατεύσουμε τον εαυτό μας και τους γύρω μας είναι πώς η φυματίωση μεταδίδεται μέσω του αέρα. Όταν ένας ασθενής με ενεργό φυματίωση εμφανίζει βήχα, πταρμό, ή όταν μιλάει έντονα, απελευθερώνει μικροσκοπικά σταγονίδια που περιέχουν το βακτήριο.
Αξίζει να σημειώσουμε ότι δεν μεταδίδεται με το άγγιγμα, τα ρούχα ή τα σκεύη φαγητού. Χρειάζεται συνήθως στενή και παρατεταμένη επαφή με κάποιον που νοσεί.
Είναι πολύ σημαντικό, επίσης, να γνωρίζουμε ότι η φυματίωση θεραπεύεται πλήρως, ιδίως αν εντοπιστεί νωρίς.
Τα συμπτώματα
Τα κύρια συμπτώματα που πρέπει να μας υποψιάσουν είναι:
- Επίμονος βήχας (που διαρκεί πάνω από 3 εβδομάδες), συνήθως με απόχρεμψη (πτύελα), και πιθανά με εμφάνιση αίματος στα πτύελα (αιμόπτυση)
- Πόνος ή βάρος στο στήθος ή δυσκολία στην αναπνοή (δύσπνοια)
- Απώλεια βάρους και απώλεια όρεξης χωρίς προφανή λόγο
- Δέκατα ή πυρετός (συχνά τις απογευματινές ώρες)
- Νυχτερινές εφιδρώσεις
Πώς γίνεται η διάγνωση
Η διάγνωση της ενεργού φυματίωσης είναι κλινική και τίθεται από το συνδυασμό των εργαστηριακών, ακτινολογικών και κλινικών χαρακτηριστικών του ασθενή, κατόπιν εκτίμησης από ειδικό πνευμονολόγο. Η τελική επιβεβαίωση της φυματίωσης γίνεται με την απομόνωση του μυκοβακτηριδίου σε καλλιέργεια, από ασθενή με συμβατή κλινική και ακτινολογική εικόνα.
Με τη σημαντική πρόοδο που έχει επιτευχθεί τα τελευταία χρόνια και την ένταξη νεότερων μοριακών μεθόδων στη διαγνωστική προσέγγιση της φυματίωσης, η πιθανότητα αποτυχίας για τη διάγνωση είναι ελάχιστη.
Πιο συγκεκριμένα, έχουν αναπτυχθεί μοριακές δοκιμασίες ενίσχυσης του νουκλεϊκού οξέος του M. Tuberculosis, με ή χωρίς ανίχνευση αντοχής στα αντιφυματικά φάρμακα, οι οποίες έχουν εξαιρετικά υψηλή ευαισθησία και ειδικότητα, και τα αποτελέσματα έρχονται σε λίγες ώρες.
Στις περιπτώσεις μη διαθέσιμης μοριακής μεθόδου, εξετάζονται 3 διαδοχικά δείγματα πτυέλων από 3 συνεχείς ημέρες, ή, εναλλακτικά, λαμβάνονται 3 δείγματα ανά 8ωρο (ένα τουλάχιστον να είναι πρωινό).
Ο ασθενής θα πρέπει να έχει υπόψιν του πως ένα καλό δείγμα πτυέλων θα πρέπει να έχει όγκο τουλάχιστον 3-5 ml και να προέρχεται από βαθύ βήχα, ώστε να αποφεύγονται δείγματα σάλιου.
Εκτός από την ενεργό νόσο, υπάρχει και η λανθάνουσα φυματίωση ή, όπως προτείνεται πλέον να ονομάζεται, «φυματική λοίμωξη». Σε αυτή την περίπτωση, το βακτήριο βρίσκεται στο σώμα αλλά είναι «κοιμισμένο».
Ο άνθρωπος δεν έχει συμπτώματα και δεν μεταδίδει τη νόσο, αλλά μπορεί να χρειαστεί προληπτική αγωγή για να μην εκδηλωθεί η ασθένεια στο μέλλον. Κρίνεται σκόπιμο να γίνεται έλεγχος λανθάνουσας φυματίωσης σε ανοσοκατεσταλμένους ασθενείς ή σε εκείνους που πρόκειται να λάβουν ανοσοκατασταλτική αγωγή.
Με βάση τα επιδημιολογικά δεδομένα της χώρας μας, προτείνεται στην Ελλάδα συστηματικός έλεγχος λανθάνουσας φυματίωσης και σε φυλακισμένους και μετανάστες που προέρχονται από χώρες υψηλής επίπτωσης.
Ο έλεγχος αυτός περιλαμβάνει ακτινογραφία θώρακος, δερμοαντίδραση Mantoux και Quantiferon test (ειδική εξέταση αίματος που ανιχνεύει αν έχουμε έρθει σε επαφή με το μυκοβακτηρίδιο).
Οριστική θεραπεία με αντιβιοτικά
Η ενεργός φυματίωση θεραπεύεται οριστικά με τη χρήση ειδικών αντιβιοτικών. Αξίζει να τονιστεί ότι τα μυκοβακτηρίδια δεν σκοτώνονται από τα κοινά αντιβιοτικά που είναι δραστικά εναντίον των περισσοτέρων μικροβίων (π.χ. εναντίον της κοινής πνευμονίας ή άλλων λοιμώξεων). Απαιτείται ειδική θεραπεία, η οποία έχει 2 βασικά χαρακτηριστικά για να επιτευχθεί ίαση:
Μακρά διάρκεια: Η θεραπεία είναι μακροχρόνια (συνήθως 6 μήνες ή και περισσότερο).
Συνέπεια: Είναι κρίσιμο ο ασθενής να παίρνει τα φάρμακά του καθημερινά, χωρίς να παραλείπει δόσεις, ακόμα κι αν νιώσει σύντομα καλύτερα. Αν διακόψει τη θεραπεία νωρίτερα, το μυκοβακτηρίδιο μπορεί να γίνει ανθεκτικό και η νόσος να επιστρέψει πολύ πιο επιθετική.
Υπάρχει ακόμα σε ολόκληρο τον κόσμο
Η φυματίωση υπάρχει ακόμα σε ολόκληρο τον κόσμο κι έτσι το ενδιαφέρον του ιατρικού κλάδου παραμένει αμείωτο, με συνεχείς έρευνες και προσπάθειες για την ανεύρεση νέων, πιο σύγχρονων εργαστηριακών τεχνικών για εγκυρότερη και ταχύτερη διάγνωση της νόσου.
Επιπλέον, η επιστημονική κοινότητα έχει στραφεί προς καινούργια θεραπευτικά σχήματα σχετικά με τη λανθάνουσα φυματίωση, καθώς επίσης και νεότερα φάρμακα με συνδυασμούς βραχύτερης διάρκειας τόσο για την πολυανθεκτική μορφή όσο και για τα ευαίσθητα στελέχη της νόσου.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει αναπτύξει μια στρατηγική που ονομάζεται “End TB” σε μια προσπάθεια να πετύχει έναν κόσμο ελεύθερο από φυματίωση. Στόχος της είναι να μειώσει το αριθμό των πασχόντων από φυματίωση σε όλο τον κόσμο μέχρι το 2035.
Η πρόληψη βασίζεται σε τρεις πυλώνες
Εμβολιασμός: Το εμβόλιο BCG χορηγείται σε παιδιά σε πολλές χώρες (και στην Ελλάδα υπό συγκεκριμένες ενδείξεις) για την πρόληψη σοβαρών μορφών της νόσου.
Ατομική Υγιεινή: Καλός αερισμός των χώρων και κάλυψη του στόματος κατά τον βήχα.
Έλεγχος επαφών: Αν κάποιος στο περιβάλλον μας διαγνωστεί με φυματίωση, πρέπει όλοι οι οικείοι του να κάνουν την εξέταση Mantoux ή μια ειδική εξέταση αίματος που ονομάζεται Quantiferon Test.
Κατά τον έλεγχο του περιβάλλοντος ασθενών με ενεργό φυματίωση, φαίνεται ότι περίπου το 1% των επαφών θα έχει ενεργή νόσο, και περίπου το ένα τέταρτο θα έχει λανθάνουσα φυματίωση. Οι στενές επαφές που χρήζουν απαραίτητα έλεγχο είναι οι άνθρωποι που ζουν στο ίδιο σπίτι, και οι άνθρωποι που έχουν κοινή παρουσία στον ίδιο κλειστό χώρο με τον πάσχοντα, για διάστημα μεγαλύτερο των 4 ωρών εβδομαδιαίως (συνάδελφοι, κοινωνικές συναναστροφές κλπ.) μέχρι και 3 μήνες πριν τη διάγνωση.
Προληπτική θεραπεία σε ανθρώπους με λανθάνουσα φυματίωση, με αγωγή ενός ή δύο αντιφυματικών φαρμάκων για τουλάχιστον 3 μήνες (ανάλογα με το σχήμα και τις οδηγίες του πνευμονολόγου).