Η δολοφονία του 21χρονου Νικήτα, συγκλόνισε όχι μόνο την Κρήτη αλλά και όλη την Ελλάδα. Ο θάνατος ενός παιδιού, που δεν γνωρίσαμε και δεν προλάβαμε να γνωρίσουμε, άγγιξε βαθιά την κοινή γνώμη. Ένα παιδί με όνειρα για το μέλλον, που δεν πρόλαβε να τα εκπληρώσει καθώς το νήμα της ζωής του, κόπηκε ξαφνικά και βίαια.
Η απώλεια ενός νέου ανθρώπου, δεν αφορά μόνο τους συγγενείς και τους φίλους αλλά αγγίζει ολόκληρη την κοινωνία, υπενθυμίζοντας με τον πιο σκληρό τρόπο πόσο εύθραυστη είναι η ανθρώπινη ζωή.
Στο patris.gr μίλησε η ψυχολόγος, Φανή Πασπαράκη, η οποία εξήγησε για το πως μια τόσο τραγική απώλεια επηρεάζει την ψυχολογία των ανθρώπων και πως μπορεί να διαχειριστεί κανείς το πένθος.
-Πως επηρεάζει ψυχολογικά έναν γονιό η απώλεια ενός παιδιού και ποιες είναι οι πρώτες αντιδράσεις στο πένθος;
-Μερικές φορές, η ζωή αλλάζει μέσα σε μια μόνο στιγμή. Σε ένα τηλεφώνημα που κόβει τον χρόνο στα δύο και αφήνει την ψυχή να περιπλανιέται ανάμεσα σε όσα χάθηκαν και σε όσα δεν θα είναι ποτέ ξανά ίδια.
Η απώλεια ενός παιδιού δεν είναι μια εμπειρία που περιγράφεται εύκολα με λέξεις. Είναι ένα ρήγμα βαθύ, σχεδόν αόρατο στους άλλους, που όμως αλλάζει για πάντα τον τρόπο που ένας γονιός αναπνέει, σκέφτεται, ξυπνά και κοιμάται.
Από τη στιγμή εκείνη, ο χρόνος μοιάζει να σταματά. Το σπίτι αλλάζει ήχο. Οι φωτογραφίες αποκτούν βάρος. Η καθημερινότητα συνεχίζεται μηχανικά, αλλά μέσα στον άνθρωπο κάτι έχει παγώσει. Το πένθος δεν είναι μόνο θλίψη. Είναι θυμός, ενοχή, μοναξιά, αδυναμία να αποδεχτεί μια πραγματικότητα που μοιάζει αφύσικη. Είναι η ανάγκη να ξανακούσει μια φωνή που δεν θα ακουστεί ποτέ ξανά.
Είναι η μάχη του μυαλού να καταλάβει αυτό που η καρδιά αρνείται να δεχτεί. Κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει πραγματικά πώς βιώνει ένας γονιός την απώλεια του παιδιού του. Αυτός ο πόνος δεν «ξεπερνιέται» ποτέ· απλώς αλλάζει μορφή. Υπάρχουν μέρες που o πόνος γίνεται σιωπή και άλλες που μετατρέπεται σε θυμό, απόγνωση ή βαθιά ψυχική εξάντληση.
Και ίσως εκεί βρίσκεται η πιο δύσκολη αλήθεια γύρω από το πένθος: ότι όταν ο ανθρώπινος πόνος μένει για χρόνια αβοήθητος, μπορεί να σκοτεινιάσει την ψυχή, να αλλοιώσει τη σκέψη και να οδηγήσει έναν άνθρωπο σε εσωτερικά μονοπάτια που ούτε ο ίδιος φανταζόταν ποτέ ότι θα περπατούσε.
Γιατί η απώλεια δεν αλλάζει μόνο τη ζωή ενός ανθρώπου. Αλλάζει και τον ίδιο τον άνθρωπο. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η μεγάλη δυσκολία. Γιατί όταν μιλάμε για γονείς που έχουν χάσει το παιδί τους, δεν μιλάμε για έναν «συνηθισμένο» πόνο. Μιλάμε για μια εμπειρία που πολλοί ψυχολόγοι περιγράφουν ως τη βαθύτερη μορφή ψυχικού τραύματος. Το πένθος δεν περιορίζεται στη θλίψη.
Σύμφωνα με τη σύγχρονη κλινική ψυχολογία, πρόκειται για μια πολυπαραγοντική ψυχική διεργασία που περιλαμβάνει έντονο θυμό, ενοχή, συναισθηματική απορρύθμιση, αίσθημα αβοηθησίας, μοναξιά και συχνά δυσκολία αποδοχής της πραγματικότητας (Worden, 2018). Ο πενθών βιώνει μια εσωτερική σύγκρουση ανάμεσα στη γνωστική κατανόηση της απώλειας και στη συναισθηματική αδυναμία αποδοχής της.
– Τι συμβαίνει ψυχολογικά για έναν γονιό η απώλεια ενός παιδιού;
-Η απώλεια ενός παιδιού διαλύει τον φυσικό κύκλο της ζωής. Οι γονείς μεγαλώνουν έχοντας μέσα τους μια άρρητη βεβαιότητα: ότι θα φύγουν εκείνοι πρώτοι. Όταν συμβαίνει το αντίθετο, καταρρέει όχι μόνο η καθημερινότητα αλλά και η ίδια η αίσθηση νοήματος.
Η απώλεια παιδιού θεωρείται τραυματικό γεγονός υψηλού κινδύνου για την ανάπτυξη σύνθετων μορφών πένθους, αγχωδών διαταραχών και καταθλιπτικής συμπτωματολογίας (Shear, 2015). Οι γονείς συχνά βιώνουν αυτό που στην τραυματολογία περιγράφεται ως «ρήξη νοήματος» — την κατάρρευση δηλαδή των βασικών πεποιθήσεων για τη ζωή, τη δικαιοσύνη και τη φυσική τάξη των πραγμάτων.
Πολλοί γονείς που βιώνουν μια τέτοια απώλεια περιγράφουν ότι από εκείνη τη στιγμή ο χρόνος «παγώνει». Το μυαλό εγκλωβίζεται σε εικόνες, σκέψεις, ενοχές, θυμό, αναζήτηση ευθυνών. Συχνά εμφανίζεται ένα επίμονο ερώτημα: «Γιατί;». Ένα ερώτημα που συνήθως δεν βρίσκει ποτέ απάντηση. Το πένθος δεν είναι μια γραμμική διαδικασία. Δεν υπάρχει συγκεκριμένος χρόνος για να «ξεπεραστεί».
Υπάρχουν άνθρωποι που μαθαίνουν να ζουν με την απώλεια, χωρίς ποτέ να την αποδέχονται πλήρως. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου ο πόνος μετατρέπεται σε εμμονή. Η ψυχοδυναμική θεωρία περιγράφει πως σε συνθήκες ακραίου ψυχικού πόνου ο ανθρώπινος ψυχισμός συχνά αναζητά ένα «αντικείμενο» πάνω στο οποίο θα προβάλει την οργή και την εσωτερική του σύγκρουση (Freud, 1917).
Αυτό φυσικά δεν δικαιολογεί καμία καταστροφική ή βίαιη συμπεριφορά. Παρέχει όμως ένα ψυχολογικό πλαίσιο κατανόησης του τρόπου με τον οποίο το ανεπεξέργαστο τραύμα μπορεί να επηρεάσει βαθιά την ανθρώπινη συμπεριφορά. Ειδικά όταν ο θάνατος συνδέεται —δίκαια ή άδικα— με κάποιο πρόσωπο, τότε το πένθος μπορεί να «ντυθεί» με θυμό και ανάγκη απόδοσης δικαιοσύνης. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος, όταν βρίσκεται σε ακραίο ψυχικό πόνο, αναζητά έναν στόχο πάνω στον οποίο θα τοποθετήσει την οργή του. Είναι ένας μηχανισμός που πολλές φορές λειτουργεί ασυνείδητα.
-Γιατί κάποιες φορές το πένθος μετατρέπεται σε θυμό ή οργή;
Ο πόνος, όταν παραμένει για χρόνια αβοήθητος και ανεπεξέργαστος, μπορεί να αλλάξει σταδιακά τον τρόπο που ο άνθρωπος σκέφτεται, αισθάνεται και βλέπει τους άλλους γύρω του. Η θλίψη δεν εκφράζεται πάντα με δάκρυα ή σιωπή. Υπάρχουν φορές που μετατρέπεται σε ένταση, οργή, εσωτερική σύγκρουση ή βαθιά ψυχική απομόνωση. Σε ανθρώπους που κουβαλούν έντονο τραύμα, παρατηρούμε συχνά μια διαρκή ανακύκλωση σκέψεων γύρω από την απώλεια, μια αίσθηση ότι η ζωή σταμάτησε σε μια συγκεκριμένη στιγμή και μια δυσκολία να βρουν ξανά νόημα ή εσωτερική ηρεμία. Ο ψυχικός πόνος κυριαρχεί, με αποτέλεσμα πολλές φορές να επισκιάζει κάθε άλλη συναισθηματική λειτουργία.
Όταν ένας άνθρωπος ζει για μεγάλο χρονικό διάστημα μέσα στον θυμό, την ενοχή ή την αίσθηση αδικίας, υπάρχει ο κίνδυνος να εγκλωβιστεί σε έναν κόσμο όπου ο πόνος καθορίζει πλέον την αντίληψή του για την πραγματικότητα. Και τότε, σταδιακά, η ψυχή κουράζεται. Η σκέψη σκοτεινιάζει. Η ενσυναίσθηση μειώνεται. Ο άνθρωπος παύει να λειτουργεί με καθαρότητα και αρχίζει να αντιδρά περισσότερο μέσα από το τραύμα του παρά μέσα από τη λογική του. Οι ακραίες ανθρώπινες συμπεριφορές δεν εμφανίζονται ξαφνικά. Συνήθως προηγείται μια μακρά εσωτερική διαδρομή σιωπηλού πόνου, ψυχικής φθοράς και συναισθηματικής απομόνωσης.
Γι’ αυτό και το πένθος που μένει χωρίς υποστήριξη μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να γίνει όχι μόνο βάρος αλλά και επικίνδυνη εσωτερική δύναμη.
Το πένθος που δεν βρίσκει διέξοδο
Στην κοινωνία μας, συχνά περιμένουμε από τους ανθρώπους που πενθούν να «σταθούν όρθιοι», να συνεχίσουν, να επιστρέψουν στην κανονικότητα.
Όμως η ψυχή δεν λειτουργεί με κοινωνικά χρονοδιαγράμματα.
-Τι λέει η ψυχιατρική για το παρατεταμένο πένθος;
Στη σύγχρονη ψυχιατρική, η κατάσταση αυτή περιγράφεται ως «Παρατεταμένη Διαταραχή Πένθους» (Prolonged Grief Disorder), η οποία έχει πλέον συμπεριληφθεί στα διεθνή διαγνωστικά εγχειρίδια DSM-5-TR και ICD-11. Πρόκειται για μια κατάσταση κατά την οποία το άτομο παραμένει επίμονα εγκλωβισμένο στο τραυματικό γεγονός, παρουσιάζοντας έντονη νοσταλγία, συναισθηματικό πόνο, δυσκολία αποδοχής της απώλειας και σημαντική έκπτωση στη λειτουργικότητά του (American Psychiatric Association, 2022).Το άτομο δεν ζει πραγματικά στο παρόν. Ζει συνεχώς μέσα στη στιγμή της απώλειας.
Ο θυμός γίνεται κυρίαρχο συναίσθημα. Η ανάγκη να αποδοθούν ευθύνες αποκτά σχεδόν υπαρξιακή σημασία. Και όταν δεν υπάρχει ψυχική υποστήριξη, θεραπεία ή ουσιαστικό κοινωνικό δίκτυο, ο άνθρωπος μπορεί να απομονωθεί μέσα στις πιο σκοτεινές σκέψεις του. Αυτό δεν αφορά μόνο τον δράστη μιας τραγωδίας. Συχνά ολόκληρη η οικογένεια βυθίζεται σε έναν κοινό ψυχικό πόνο. Ο ένας συντηρεί τον θυμό του άλλου. Η θλίψη μετατρέπεται σε συλλογικό τραύμα. Το τραύμα αυτό συχνά δεν αφορά μόνο ένα άτομο αλλά ολόκληρο το οικογενειακό σύστημα. Η οικογένεια μπορεί να λειτουργήσει ως «κλειστό κύκλωμα πένθους», μέσα στο οποίο ο θυμός, η θλίψη και η απόγνωση ανατροφοδοτούνται συνεχώς, δημιουργώντας ένα συλλογικό τραυματικό βίωμα.
Τι χρειάζονται τελικά οι άνθρωποι που βιώνουν μια τόσο βαριά απώλεια;
Όταν ένα ζευγάρι χάνει το παιδί του, δεν πενθούν πάντα με τον ίδιο τρόπο. Άλλοι κλείνονται στον εαυτό τους. Άλλοι εκρήγνυνται συναισθηματικά. Άλλοι αναζητούν νόημα μέσα από τη θρησκεία, την εργασία, τον αθλητισμό ή την απομόνωση. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου το ζευγάρι «ενώνεται» γύρω από τον θυμό. Ο κοινός πόνος δημιουργεί μια ψυχική συμμαχία απέναντι σε αυτό που θεωρούν πηγή της δυστυχίας τους. Η απώλεια αλλάζει ριζικά τη δομή μιας οικογένειας. Πολλά ζευγάρια απομακρύνονται. Άλλα μένουν μαζί μόνο επειδή μοιράζονται το ίδιο τραύμα. Και κάποιες φορές, δυστυχώς, η κοινή θλίψη μπορεί να οδηγήσει και σε κοινές καταστροφικές αποφάσεις.
Η κοινωνία απέναντι στον πόνο
Όταν συμβαίνουν τέτοιου είδους τραγωδίες, η κοινωνία αναζητά γρήγορες απαντήσεις. Θέλει να εξηγήσει, να καταδικάσει, να βάλει τάξη στο χάος.
Όμως υπάρχουν ανθρώπινα δράματα που δεν χωρούν σε απλοϊκές ερμηνείες. Τίποτα δεν μπορεί να δικαιολογήσει την αφαίρεση μιας ανθρώπινης ζωής. Και ταυτόχρονα, τίποτα δεν μπορεί να περιγράψει πλήρως το ψυχικό βάρος ενός γονιού που χάνει το παιδί του.
Αυτές οι δύο αλήθειες συνυπάρχουν.
Ο πόνος που χρειάζεται χώρο και βοήθεια
Μας υπενθυμίζετε με τον πιο σκληρό τρόπο κάτι που συχνά ξεχνάμε: ότι το ανεπεξέργαστο τραύμα μπορεί να γίνει επικίνδυνο. Η ψυχολογική υποστήριξη μετά από μια μεγάλη απώλεια δεν είναι πολυτέλεια. Είναι ανάγκη.
Οι άνθρωποι που πενθούν χρειάζονται χώρο να μιλήσουν. Να ακουστούν. Να θρηνήσουν χωρίς να πιέζονται να «συνεχίσουν». Χρειάζονται υποστήριξη πριν ο πόνος γίνει μόνιμη οργή.Γιατί όταν ο άνθρωπος μείνει μόνος με το τραύμα του για πολύ καιρό, το τραύμα αρχίζει να αλλάζει τον τρόπο που βλέπει τον κόσμο.
Και τότε, κάποιες φορές, ο πόνος παύει να αναζητά παρηγοριά.
Αρχίζει να αναζητά διέξοδο.