Κάθε χρόνο, λίγες ημέρες πριν από την 28η Οκτωβρίου, η ίδια ερώτηση επανέρχεται σε πολλά ελληνικά σπίτια: τρώμε μπακαλιάρο σκορδαλιά και σε αυτή την εθνική επέτειο; Η απάντηση είναι όχι, τουλάχιστον όχι ως παράδοση.
Ο τηγανητός μπακαλιάρος με τη σκορδαλιά έχει συνδεθεί τόσο στενά με την έννοια της «εθνικής γιορτής», που πολλοί θεωρούν αυτονόητο ότι συνοδεύει και τις δύο μεγάλες επετείους της χρονιάς. Στην πραγματικότητα, όμως, το πιάτο δεν έχει καμία σχέση ούτε με την Επανάσταση του 1821 ούτε με το έπος του 1940.
Η καταγωγή του είναι καθαρά θρησκευτική και διατροφική, και βρίσκεται στο ημερολόγιο της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Πρόκειται για μια παρεξήγηση που, με τα χρόνια, μετατράπηκε σε μία από τις πιο αγαπημένες γαστρονομικές συνήθειες των Ελλήνων.
Παρακάτω εξηγούμε γιατί ο μπακαλιάρος «ανήκει» στην 25η Μαρτίου, πώς η σύμπτωση μιας εκκλησιαστικής γιορτής με την εθνική επέτειο δημιούργησε την παράδοση και τι συνηθίζεται τελικά να μπαίνει στο τραπέζι την ημέρα του «Όχι».
Η παρεξήγηση: ο μπακαλιάρος δεν γιορτάζει την Επανάσταση
Ο μπακαλιάρος σκορδαλιά δεν τρώγεται την 25η Μαρτίου επειδή είναι εθνική επέτειος, αλλά επειδή την ίδια ημέρα η Εκκλησία γιορτάζει τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου. Η γιορτή πέφτει πάντα μέσα στη Μεγάλη Σαρακοστή, την περίοδο νηστείας πριν από το Πάσχα, και είναι μία από τις λίγες ημέρες της Σαρακοστής κατά τις οποίες επιτρέπεται η κατανάλωση ψαριού. Με άλλα λόγια, η παράδοση γεννήθηκε από την καταλυσιμότητα της ημέρας και όχι από τον εορτασμό της Ελληνικής Επανάστασης.
Το γεγονός ότι η Επανάσταση του 1821 συνδέθηκε συμβολικά με τον Ευαγγελισμό έκανε τις δύο γιορτές να «συγχωνευθούν» στη συνείδηση του κόσμου. Έτσι, ο μπακαλιάρος έγινε σταδιακά το πιάτο της «εθνικής γιορτής», παρότι στην ουσία είναι το πιάτο μιας θρησκευτικής εορτής.
Γιατί μπακαλιάρος και όχι φρέσκο ψάρι
Η επιλογή του παστού μπακαλιάρου είχε πρακτικούς λόγους. Το φρέσκο ψάρι ήταν δυσεύρετο και ακριβό, ειδικά για όσους ζούσαν μακριά από τη θάλασσα, στα ορεινά χωριά και στην ενδοχώρα. Ο αλατισμένος μπακαλιάρος, αντίθετα, διατηρούνταν για μεγάλο διάστημα, μεταφερόταν εύκολα και κόστιζε λίγα. Ήταν το «ψάρι του φτωχού», προσιτό σε κάθε νοικοκυριό. Η σκορδαλιά, φτιαγμένη από απλά υλικά όπως σκόρδο, ψωμί ή πατάτα και λάδι, συμπλήρωνε το πιάτο με τον πιο οικονομικό τρόπο.
Γιατί δεν ισχύει το ίδιο για την 28η Οκτωβρίου
Η 28η Οκτωβρίου δεν πέφτει μέσα σε κάποια μεγάλη περίοδο νηστείας, όπως η Σαρακοστή. Δεν υπάρχει, επομένως, ο λόγος που έκανε τον μπακαλιάρο «υποχρεωτικό» στο τραπέζι της 25ης Μαρτίου. Επιπλέον, η επέτειος του 1940 είναι ένα πολύ πιο πρόσφατο ιστορικό γεγονός, που δεν πρόλαβε να αποκτήσει δικά του, παγιωμένα γαστρονομικά έθιμα με τον τρόπο που συνέβη με τις θρησκευτικές γιορτές.
Αξίζει να σημειωθεί ότι την ίδια ημέρα η Εκκλησία της Ελλάδος γιορτάζει την Αγία Σκέπη, εορτή που μεταφέρθηκε στην 28η Οκτωβρίου το 1952 σε ανάμνηση της προστασίας της Θεοτόκου προς τους Έλληνες στρατιώτες κατά τον πόλεμο του 1940. Η γιορτή αυτή, ωστόσο, δεν συνδέθηκε με κάποιο συγκεκριμένο φαγητό.
Τι τρώμε τελικά την 28η Οκτωβρίου
Η απάντηση είναι απλή: δεν υπάρχει ένα παραδοσιακό πιάτο για την επέτειο του «Όχι». Η ημέρα είναι αργία και κάθε οικογένεια στρώνει το τραπέζι με τον δικό της τρόπο. Σε πολλά σπίτια μαγειρεύεται κάποιο γιορτινό φαγητό της εποχής, όπως ψητό στο φούρνο, κοκκινιστό ή κοτόπουλο με πατάτες, ενώ άλλοι προτιμούν να βγουν έξω μετά τις παρελάσεις.
Υπάρχουν βέβαια και εκείνοι που επιλέγουν να φτιάξουν μπακαλιάρο σκορδαλιά, ακριβώς επειδή έχουν συνδέσει το πιάτο με τις εθνικές γιορτές. Και δεν υπάρχει τίποτα λάθος σε αυτό. Απλώς, πλέον γνωρίζεις ότι πίσω από τη συνήθεια βρίσκεται μια όμορφη παρεξήγηση και όχι κάποιο έθιμο της επετείου του 1940.