Η Ελλάδα, εδώ και πάνω από μία δεκαετία, είναι πέρασμα και προορισμός για πολυάριθμους μεταναστευτικούς πληθυσμούς.
Στη διαδρομή αυτή έχουν καταγραφεί εκατοντάδες θάνατοι, ιδίως στα νερά της Μεσογείου, μιας θάλασσας που πολλοί αποκαλούν «θάλασσα των ανώνυμων νεκρών», καθώς αμέτρητα σώματα παραμένουν χωρίς ταυτότητα.
Ωστόσο, πίσω από κάθε απώλεια κρύβεται μια οικογένεια που αναζητά απαντήσεις. Πρόκειται για ανθρώπους που βιώνουν την αβεβαιότητα, ζουν με την αγωνία για την τύχη των δικών τους ανθρώπων και την αδυναμία να θρηνήσουν ουσιαστικά μια απώλεια που φοβούνται, αλλά δεν έχουν επιβεβαιώσει.
Μεταξύ των ετών 2015-2016, το νησί της Λέσβου δέχθηκε εισροές χιλιάδων προσφύγων και μεταναστών, με εκατοντάδες ανθρώπους να καταφθάνουν (ή να πεθαίνουν) καθημερινά. Από αυτούς, πολλοί, αν όχι οι περισσότεροι, είναι μέχρι και σήμερα άγνωστοι.
Το Κοιμητήριο του Κάτω Τρίτου
Το 2015, σε μία προσπάθεια του νησιού να ανταποκριθεί στην επείγουσα ανάγκη πολλαπλών ταφών, εν απουσία χώρου στο Νεκροτομείο της περιοχής και εξαιτίας της υπερπλήρωσης των τοπικών κοιμητηρίων, διαμορφώθηκε ο χώρος του Κοιμητηρίου του Κάτω Τρίτου.
Το Κοιμητήριο Κάτω Τρίτου, το οποίο εντοπίζεται σε απόσταση λίγων χιλιομέτρων από την πόλη της Μυτιλήνης, εγκαταστάθηκε σε χώρο που παραχωρήθηκε από τον Δήμο στον οποίο και υπάγεται ως Δημοτικό Κοιμητήριο.
Στον χώρο βρίσκονται ενταφιασμένοι πάνω από 200 πρόσφυγες και μετανάστες που έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια του ταξιδιού, αλλά και μετά την άφιξη τους στο νησί.
Δυστυχώς, δεν υπάρχει συστηματική και ακριβής καταγραφή των θέσεων ενταφιασμού των αταυτοποίητων σωμάτων, ιδιαίτερα κατά τα πρώτα χρόνια λειτουργείας του, ενώ ακόμα και ταυτοποιημένα θύματα ενταφιάστηκαν χωρίς να τοποθετηθεί ορθή, μόνιμη σήμανση στον αντίστοιχο τάφο.
Μέχρι και σήμερα, λίγο περισσότεροι από το 50% των θανόντων βρίσκονται ενταφιασμένοι ως σώματα «Αγνώστων Στοιχείων», είτε γιατί δεν ταυτοποιήθηκαν ποτέ είτε γιατί δεν τοποθετήθηκε ποτέ σωστή σήμανση επί των μνημάτων, με αποτέλεσμα η αρχική συσχέτιση μεταξύ σώματος και θέσης ενταφιασμού να έχει χαθεί.
Ποιοι συμμετέχουν
Από το 2025, μία ερευνητική ομάδα αποτελούμενη από ιατροδικαστές, δικαστικούς και κοινωνικούς ανθρωπολόγους από τη Μονάδα Ιατροδικαστικής του Πανεπιστημίου Κρήτης (Έλενα Κρανιώτη, αναπληρώτρια καθηγήτρια Ιατροδικαστικής, Δέσποινα Φλουρή, υποψήφια διδάκτωρ Παν. Κρήτης και ειδικευόμενη ιατροδικαστικής, Julieta Gomez Garcia-Donas, δικαστική ανθρωπολόγος και διδακτικό προσωπικό Παν. Κρήτης), το Forensic Anthropology Center του Texas State University, Η.Π.Α. (Sophia Mavroudas, υποδιευθύντρια Κέντρου Ιατροδικαστικής Ανθρωπολογίας, Nicholas Hermann, καθηγητής Ιατροδικαστικής Ανθρωπολογίας Παν. Texas State) και από το Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης (Anja Simonsen, αναπληρώτρια καθηγήτρια Κοινωνικής Ανθρωπολογίας) εκτελεί εργασίες χαρτογράφησης και καταγραφής των θέσεων ενταφιασμού στο Κοιμητήριο Κάτω Τρίτου και συλλογής πληροφορίων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ταυτοποίηση των ανώνυμων νεκρών.
Μετά από την υπογραφή Μνημονίου Συνεργασίας μεταξύ του Δήμου Μυτιλήνης και του Πανεπιστημίου Κρήτης και με άδεια της Εισαγγελίας Πρωτοδικών Μυτιλήνης, από τον Ιούλιο του 2026 διενεργούνται συστηματικές εκταφές στο Κοιμητήριο υπό την επιστημονική επίβλεψη της Μονάδας Ιατροδικαστικής του Πανεπιστημίου Κρήτης, με την υποστήριξη του MDVI – COST Action (CA22106)
Πώς ταυτοποιούν τους ανθρώπους που χάθηκαν
Στόχος των εργασιών είναι η εξέταση σκελετικών υπολειμμάτων αγνώστων στοιχείων με σκοπό την ταυτοποίηση τους με τη χρήση νέων μεθόδων που εφαρμόζονται από τα μέλη της ομάδας.
Ταυτοχρόνως, σε συντονισμό με τον Δήμο Μυτιλήνης και την Εισαγγελία Μυτιλήνης γίνεται προσπάθεια ικανοποίησης αιτημάτων συγγενών που αναζητούν τους δικούς τους ανθρώπους, αλλά δεν γνωρίζουν που βρίσκονται ενταφιασμένοι.
Η ταυτοποίηση ενός ατόμου στις Ιατροδικαστικές Επιστήμες αποτελεί μια περίπλοκη, πολυδιάστατη συγκριτική διαδικασία μεταξύ «προθανάτιων – AM» και «μεταθανάτιων – PM» δεδομένων.
Παραδοσιακά, οι πιο διαδεδομένες τεχνικές είναι η γενετική ανάλυση (εξέταση DNA) και η ανάλυση των δακτυλικών αποτυπωμάτων. Παρότι συχνά οι δύο αυτές μέθοδοι αντιμετωπίζονται ως «Πανάκεια» στο πρόβλημα των αταυτοποίητων σωμάτων, στην πραγματικότητα, ιδιαίτερα στην περίπτωση προσφύγων και μεταναστών, συχνά δεν αποδίδουν, κι αυτό γιατί υλικό για σύγκριση (π.χ. δείγμα DNA από μέλος της οικογένειας) πολύ συχνά είναι αδύνατο να αποκτηθεί.
Σε τέτοιες περιπτώσεις, η αξιοποίηση λιγότερο διαδεδομένων δεικτών και μεθόδων Δικαστικής Ανθρωπολογίας, μπορεί να αποδειχθεί εξίσου, αν όχι περισσότερο χρήσιμη στην τελική ταυτοποίηση του θανόντα.
Πώς μπορεί να βοηθήσει μια χαμογελαστή φωτογραφία
Για παράδειγμα, η μορφολογία της οδοντοστοιχίας όπως αυτή απεικονίζεται σε φωτογραφικό υλικό (π.χ. χαμογελαστή selfie φωτογραφία) μπορεί να συγκριθεί και να προβληθεί σε μεταθανάτιο υλικό. Ουλές, τατουάζ, σπίλοι, χειρουργικές/οδοντιατρικές επεμβάσεις, σε συνδυασμό με άλλα χαρακτηριστικά, μπορεί επίσης να οδηγήσουν σε ταυτοποίηση.
Η συγκεκριμένη προσέγγιση, μάλιστα, αποδείχθηκε εξαιρετικά χρήσιμη και αξιόπιστη σε πρόσφατα περιστατικά θανάτων μεταναστών στη θαλάσσια περιοχή της Κρήτης, τα οποία επιλήφθηκε με επιτυχία η Μονάδα Ιατροδικαστικής του ΠΚ.
Ε. Κρανιώτη: Το πανανθρώπινο δικαίωμα διατήρησης της ταυτότητας του ανθρώπου ακόμη και μετά θάνατον
«Σκοπός της ομάδας μας», είπε στην «Π» η Έλενα Κρανιώτη, αναπληρώτρια καθηγήτρια Ιατροδικαστικής, διευθύντρια του Τμήματος, είναι η αξιοποίηση της τεχνογνωσίας και της συλλογικής εμπειρίας για την ταυτοποίηση των ανώνυμων νεκρών, με τον μεγαλύτερο σεβασμό προς τα ίδια τα θύματα, αλλά και τις οικογένειες τους, που ζουν στην αβεβαιότητα».
«Ιδιαίτερα, σε μια εποχή που η Ιατροδικαστική στην Ελλάδα βάλλεται εκ των έξω αλλά και εκ των έσω, οφείλουμε να υπενθυμίσουμε στους εαυτούς μας, αλλά και στην κοινωνία, ποιο πραγματικά οφείλει να είναι το έργο μας:
O σεβασμός σε κάθε νεκρό, η προάσπιση του αναφαίρετου και πανανθρώπινου δικαιώματος διατήρησης της ταυτότητάς του ακόμη και μετά θάνατον και η αδιάβλητη και ενδελεχής διερεύνηση των συνθηκών θανάτου του», υπογραμμίζει η κυρία Κρανιώτη και συμπληρώνει:
«Για οικογένειες οι οποίες ψάχνουν τους δικούς τους ανθρώπους στη Λέσβο ή χρειάζονται τη βοήθεια μας, μπορούν να επικοινωνήσουν μαζί μας στο e-mail [email protected].
Καμία πληροφορία δεν είναι ασήμαντη, κάθε τι μπορεί να βοηθήσει στο έργο μας: φωτογραφίες, μαρτυρίες, περιγραφές».
Το Project Μυτιλήνη είναι ανθρωπιστικό και έχει εθελοντικό χαρακτήρα. Κανείς από τους συμμετέχοντες δεν λαμβάνει αμοιβή για τη συμβολή του.