Για πολλά χρόνια, η χαμηλή επίδοση ενός παιδιού στα μαθηματικά αντιμετωπιζόταν ως κάτι «φυσιολογικό», ήταν σχεδόν αναμενόμενη. Η φράση «δεν το έχει με τους αριθμούς» και σήμερα ακούγεται συχνά με την ίδια ευκολία που λέγεται ότι ένα παιδί «δεν αγαπάει τη γυμναστική» ή «δεν του αρέσει η ιστορία». Πίσω όμως από αυτή τη γενίκευση κρύβεται μια επιστημονικά τεκμηριωμένη μαθησιακή δυσκολία: η δυσαριθμησία, η οποία – σε αντίθεση με τη δυσλεξία, που έχει αναγνωριστεί ευρέως τόσο από το εκπαιδευτικό σύστημα όσο και από την κοινωνία – παραμένει … στη σκιά.
Η δυσαριθμησία είναι μια ειδική μαθησιακή διαταραχή, που σχετίζεται με τον τρόπο που ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τους αριθμούς και τις ποσοτικές σχέσεις, χαρακτηρίζεται, δηλαδή, από επίμονες και σοβαρές δυσκολίες στην κατανόηση των αριθμών. Δεν σχετίζεται με χαμηλή νοημοσύνη, αισθητηριακά προβλήματα ή ανεπαρκή σχολική εκπαίδευση – αν και συχνά, συγχέεται με όλα τα παραπάνω. Παρ’ όλα αυτά, παραμένει υποδιαγνωσμένη, οδηγώντας χιλιάδες παιδιά σε χρόνια σχολική αποτυχία, άγχος και χαμηλή αυτοεκτίμηση.
Σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία, περίπου το 3% έως 7% των παιδιών με φυσιολογική νοημοσύνη παρουσιάζουν δυσαριθμησία, με αγόρια και κορίτσια να επηρεάζονται εξίσου. Ωστόσο, στην Ελλάδα, τα επίσημα ποσοστά διάγνωσης είναι εξαιρετικά χαμηλά. Όπως επισημαίνει ο Δρ. Γιάννης Καραγιαννάκης, Μαθηματικός, Ιδρυτής & Επιστημονικός Διευθυντής MathPro Education, «στην Ελλάδα η δυσαριθμησία σπάνια διαγιγνώσκεται. Πολύ συχνά απλώς λέμε ότι το παιδί έχει δυσλεξία, ότι ‘τεμπελιάζει’ ή απλώς ότι “δεν τα πάει καλά στα μαθηματικά”».
Τι είναι η δυσαριθμησία – και τι δεν είναι
Η δυσαριθμησία αφορά δυσκολίες σε θεμελιώδεις αριθμητικές έννοιες: στην κατανόηση της ποσότητας, στη σύγκριση μεγεθών, στην εκτίμηση αριθμών, στην απομνημόνευση βασικών αριθμητικών γεγονότων, αλλά και στην εφαρμογή μαθηματικών διαδικασιών.
Ένα παιδί με δυσαριθμησία μπορεί να δυσκολεύεται να καταλάβει τι σημαίνει ο αριθμός «8» ως ποσότητα, να μπερδεύει το μεγαλύτερο με το μικρότερο ή να αδυνατεί να εκτελέσει απλούς υπολογισμούς με συνέπεια. «Στην καθαρή δυσαριθμησία, ο αριθμός δεν έχει νόημα», εξηγεί ο Δρ. Καραγιαννάκης. «Το παιδί βλέπει το 5 όπως θα έβλεπε ένα τυχαίο σύμβολο, ένα γράμμα στο αλφάβητο. Δεν αντιστοιχεί σε ποσότητα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το πρόβλημα εντοπίζεται στον πυρήνα της αριθμητικής γνωστικής λειτουργίας και αφορά αυτό που οι ειδικοί ονομάζουν ‘πρωτογενή δυσαριθμησία’».
Ωστόσο, υπάρχουν και παιδιά που δυσκολεύονται στα μαθηματικά για άλλους λόγους. Η λεγόμενη «δευτερογενής δυσαριθμησία» σχετίζεται με γενικότερα γνωστικά ελλείμματα, όπως η μνήμη εργασίας, οι επιτελικές λειτουργίες, η οπτικο-χωρική επεξεργασία ή οι γλωσσικές δεξιότητες. Ένα παιδί μπορεί να κατανοεί τους αριθμούς, αλλά να αδυνατεί να συγκρατήσει τα βήματα ενός προβλήματος ή να ανακαλέσει την προπαίδεια.
Συννοσηρότητες και σύνθετα μαθησιακά προφίλ
Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της δυσαριθμησίας είναι ότι σπάνια εμφανίζεται μόνη της. Εκτιμάται ότι περίπου το 80% των παιδιών με δυσαριθμησία παρουσιάζουν και κάποια άλλη μαθησιακή ή αναπτυξιακή δυσκολία – η δυσλεξία συνυπάρχει σχεδόν στις μισές περιπτώσεις. «Δεν υπάρχει ένα και μοναδικό προφίλ δυσαριθμησίας», σημειώνει ο Δρ. Καραγιαννάκης. «Υπάρχουν πολλά διαφορετικά μαθηματικά προφίλ, και αυτό είναι κάτι που το εκπαιδευτικό σύστημα συχνά αγνοεί».
Ιδιαίτερη αναφορά κάνει στα παιδιά που χαρακτηρίζονται ως “double exceptional”, δηλαδή παιδιά με μαθησιακή δυσκολία και ταυτόχρονα υψηλό ή πολύ υψηλό νοητικό δυναμικό. «Αυτά τα παιδιά συχνά χάνονται», τονίζει. «Βλέπουμε μόνο τη δυσκολία και όχι τις εξαιρετικές τους ικανότητες».
Πώς επηρεάζεται η καθημερινή ζωή
Η δυσαριθμησία δεν περιορίζεται στη σχολική αίθουσα. Παιδιά και έφηβοι μπορεί να δυσκολεύονται να διαβάσουν την ώρα, να υπολογίσουν ρέστα, να οργανώσουν τον χρόνο τους ή να εκτιμήσουν αποστάσεις. Μπερδεύουν αριθμητικά σύμβολα, ξεχνούν βήματα σε σύνθετα προβλήματα, δεν κατανοούν έννοιες όπως τα κλάσματα, τα ποσοστά ή οι αναλογίες. Στην εφηβεία και στην ενήλικη ζωή, οι δυσκολίες αυτές μπορεί να επηρεάσουν την αυτονομία, την επαγγελματική επιλογή και την αυτοπεποίθηση.
«Τα μαθηματικά συνοδεύονται από έντονο άγχος, φοβία», αναφέρει ο Δρ. Καραγιαννάκης. «Και υπάρχει ένα κοινωνικό στερεότυπο που λέει ότι αν δεν είσαι καλός στα μαθηματικά, δεν είσαι έξυπνος. Αυτό είναι απολύτως λανθασμένο αλλά βαθιά ριζωμένο».
Το εκπαιδευτικό παράδοξο των χαμηλών επιδόσεων
Σύμφωνα με διεθνείς αξιολογήσεις όπως η διεθνής έρευνα PISA, περίπου το 40% των Ελλήνων μαθητών παρουσιάζουν χαμηλή επίδοση στα μαθηματικά. Ωστόσο, αυτό το ποσοστό δεν σημαίνει ότι όλοι αυτοί οι μαθητές έχουν δυσαριθμησία.
«Τα παιδιά με πραγματική ειδική μαθησιακή δυσκολία, δυσαριθμησία, είναι περίπου
7–8%», εξηγεί ο Δρ. Καραγιαννάκης. «Το υπόλοιπο ποσοστό αφορά προβλήματα διδασκαλίας, έλλειψη κινήτρων ή κατανόησης της ύλης, άγχος, ή συσσωρευμένα κενά από προηγούμενες τάξεις».
Το αποτέλεσμα είναι είτε η υπερδιάγνωση είτε —συχνότερα— η πλήρης απουσία διάγνωσης. «Δεν μπορεί όλα τα παιδιά να έχουν μαθησιακή δυσκολία», υπογραμμίζει. «Η πρόληψη πρέπει να γίνεται σε επίπεδο τάξης».
Το πρόγραμμα MathPro: μια διαφορετική προσέγγιση
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αναπτύχθηκε το πρόγραμμα MathPro Education, μια ολοκληρωμένη πλατφόρμα που βασίζεται σε τρία διακριτά στάδια: ανίχνευση (screening), διάγνωση και παρέμβαση στα μαθηματικά. Πρόκειται για μία σύγχρονη και καινοτόμο εκπαιδευτική προσέγγιση στη διδασκαλία των Μαθηματικών, βασισμένη στα διαφορετικά μαθησιακά προφίλ των παιδιών στα μαθηματικά.
Στον πυρήνα του προγράμματος βρίσκεται η αρχή ότι κάθε παιδί μπορεί να μάθει και να αγαπήσει τα μαθηματικά, αρκεί να τα διδάσκεται με τον τρόπο που του ταιριάζει, δηλαδή με τον τρόπο που τα κατανοεί καλύτερα. Η μέθοδος προτείνει εναλλακτικές στρατηγικές για τη διδασκαλία των μαθηματικών εννοιών και διαδικασίες μέσα από έναν βιωματικό τρόπο. Επιπλέον, προτείνει διαφορετικούς τρόπους επίλυσης μαθηματικών ασκήσεων και προβλημάτων, απομυθοποιώντας τη ‘μία και μοναδική μέθοδο διδασκαλίας’ καθώς έτσι συχνά τα παιδιά αποθαρρύνονται, όταν δυσκολεύονται να ακολουθήσουν πρακτικές που δεν ταιριάζουν στο προφίλ τους και συχνά δεν καταλαβαίνουν.
Το πρώτο στάδιο είναι το MathPro Test, ένα σύντομο ανιχνευτικό εργαλείο διάρκειας περίπου 15 λεπτών. Το τεστ μπορεί να χορηγηθεί σε όλους τους μαθητές μιας τάξης ή σχολείου και είναι πλήρως αυτοματοποιημένο. «Το παιδί κάθεται στον υπολογιστή, φοράει ακουστικά, λαμβάνει οδηγίες μέσω animation και ακούει οδηγίες», εξηγεί ο Δρ. Καραγιαννάκης. «Δεν χρειάζεται εκπαίδευση του δασκάλου και δεν υπάρχει υποκειμενική παρέμβαση. Τα αποτελέσματα έρχονται αυτόματα. Ο δάσκαλος βλέπει αν έχει παιδιά στο κόκκινο, στο πορτοκαλί, στον μέσο όρο ή στο υψηλό. Κατά μέσο όρο, μόνο ένα έως τρία παιδιά ανά τάξη εντοπίζονται στο «κόκκινο», προσθέτει.
Αυτά τα παιδιά προχωρούν στο επόμενο στάδιο: το διαγνωστικό τεστ.
Από την ανίχνευση στη διάγνωση
Τα παιδιά που εντοπίζονται στο «κόκκινο» προχωρούν στο δεύτερο στάδιο:
το MathPro Diagnostic Test. Πρόκειται για μια αναλυτική αξιολόγηση διάρκειας περίπου μίας ώρας, η οποία εξετάζει πέντε βασικούς τομείς των μαθηματικών δεξιοτήτων.
«Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς ένας βαθμός», τονίζει ο Δρ. Καραγιαννάκης. «Είναι ένα πλήρες και αναλυτικό μαθηματικό προφίλ, που δείχνει λεπτομερώς τη δυσκολία – Δεν λέμε απλώς ότι το παιδί δυσκολεύεται στα μαθηματικά αλλά εντοπίζουμε που ακριβώς είναι το πρόβλημα: στην αίσθηση του αριθμού, στη μνήμη, στη γεωμετρία, στην ανάκληση αριθμητικών γεγονότων»», τονίζει ο εμπνευστής του προγράμματος.
Το προφίλ αυτό επιτρέπει τη διάκριση μεταξύ πρωτογενούς και δευτερογενούς δυσαριθμησίας, αλλά και την κατανόηση των επιμέρους ελλειμμάτων. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, καθώς τα μαθηματικά είναι ιεραρχικό αντικείμενο: αν δεν κατακτηθούν οι βασικές έννοιες, τα κενά διευρύνονται, οι δυσκολίες συσσωρεύονται. «Αν αφήσουμε ένα παιδί με αδυναμία στην προπαίδεια χωρίς παρέμβαση, το πρόβλημα θα γίνει τεράστιο», σημειώνει.
Στοχευμένη παρέμβαση με το MathPro E–Learning
Το τρίτο στάδιο του προγράμματος είναι η παρέμβαση μέσω του MathPro E-Learning. Με βάση το διαγνωστικό προφίλ, το σύστημα δημιουργεί ένα εξατομικευμένο πρόγραμμα ασκήσεων, το οποίο προσαρμόζεται δυναμικά στην πρόοδο του παιδιού. «Μιλάμε για 10 έως 15 λεπτά την ημέρα», αναφέρει ο Δρ. Καραγιαννάκης. «Συστηματική, στοχευμένη δουλειά, χωρίς υπερφόρτωση». Το πρόγραμμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί από το ίδιο το παιδί, από ειδικούς παιδαγωγούς καθώς και σχολικά περιβάλλοντα χωρίς εξειδικευμένο προσωπικό. Αν κριθεί απαραίτητο, ο εκπαιδευτικός μπορεί να παρέμβει ενεργά και να καθορίσει το περιεχόμενο. Σε κάθε περίπτωση, το σύστημα δεν υποκαθιστά τον εκπαιδευτικό», υπογραμμίζει. «Τον υποστηρίζει».
Πότε μιλάμε για δυσαριθμησία
Ένα κρίσιμο στοιχείο της προσέγγισης του MathPro είναι ότι η διάγνωση δεν προηγείται της παρέμβασης. Αν το παιδί ανταποκριθεί θετικά στα κατάλληλα ερεθίσματα μέσα σε ένα διάστημα περίπου 12 εβδομάδων, τότε πιθανότατα δεν πρόκειται για δυσαριθμησία αλλά για μαθησιακό κενό. Στη φιλοσοφία του MathPro εντάσσεται η έννοια του ‘response to intervention”: αν, δηλαδή, ένα παιδί ανταποκριθεί θετικά μέσα σε 12 εβδομάδες, τότε είναι πιθανό να μην έχει δυσαριθμησία, αλλά μια παροδική μαθησιακή δυσκολία. Αν όμως η δυσκολία επιμένει, τότε το παιδί παραπέμπεται για πλήρη αξιολόγηση στα ΚΕΔΑΣΥ ή σε διεπιστημονικό κέντρο.
Μόνο αφού αποκλειστούν άλλες αιτίες —όπως νοητική υστέρηση, νευρολογικά προβλήματα ή διαταραχές αυτιστικού φάσματος— μπορεί να τεθεί επίσημη διάγνωση δυσαριθμησίας. «Δεν βιαζόμαστε να βάλουμε ταμπέλες», σημειώνει ο Δρ. Καραγιαννάκης. «Μας ενδιαφέρει να βοηθήσουμε το παιδί».
Ευρωπαϊκή διάσταση και εφαρμογή στην Ελλάδα
Το MathPro έχει ήδη μεταφραστεί και προσαρμοστεί σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες και αποτελεί τη βάση για νέο πρωτόκολλο, που δημοσιεύεται από την European Dyslexia Association. Στην Ελλάδα, το Υπουργείο Παιδείας έχει υιοθετήσει το MathPro Test ως βασικό εργαλείο ανίχνευσης στα ΚΕΔΑΣΥ. «Για πρώτη φορά υπάρχει ένα κοινό, ενιαίο και σύγχρονο εργαλείο», σημειώνει ο Δρ. Καραγιαννάκης. «Μέχρι πρόσφατα, η αξιολόγηση στα μαθηματικά γινόταν συχνά με εργαλεία 20ετίας ή την αξιολόγηση μπορούσε να την κάνει ακόμα και κάποιος χωρίς εξειδίκευση στο αντικείμενο».
Ένα ζήτημα εκπαιδευτικής ισότητας
Η δυσαριθμησία δεν είναι απλώς ένα ατομικό πρόβλημα. Αφορά την ισότητα ευκαιριών, την ψυχική υγεία των παιδιών και την ποιότητα της εκπαίδευσης. Η έγκαιρη ανίχνευση και η στοχευμένη παρέμβαση και η αποδόμηση των στερεοτύπων μπορούν να αποτρέψουν τη σχολική αποτυχία και να αλλάξουν ριζικά την εκπαιδευτική πορεία χιλιάδων μαθητών. Όπως συνοψίζει δε ο Δρ. Καραγιαννάκης, «ο στόχος δεν είναι απλώς να διαγνώσουμε τη δυσαριθμησία. Είναι να δώσουμε στα παιδιά τα εργαλεία για να κατανοήσουν τα μαθηματικά και να πιστέψουν ξανά στις δυνατότητές τους, στον εαυτό τους».
protothema.gr