Μαθήματα από το παρελθόν, προετοιμασία για το μέλλον

Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΗΣ ΠΑΝΔΗΜΙΑΣ

297

Από την εποχή  εμφάνισης  ανθρώπινης ζωής, περίπου πριν 2,5 εκατομμύρια χρόνια, ο άνθρωπος μοιράζεται τον πλανήτη  με πολλές άλλες μορφές ζωής, όπως βακτηρίδια και ιούς. Η συμβίωση αυτή συνήθως είναι αρμονική και ισορροπημένη αλλά μερικές φορές  διαταράσσεται όταν  μορφές ζωής υπερπολλαπλασιαζονται σε βάρος της ανθρώπινης. Τις καταστάσεις αυτές  ονομάζουμε Επιδημίες ή Πανδημίες (ελληνικοί όροι με διεθνή απήχηση: Epidemic, Pandemic), όταν ξεπερνούν σύνορα και γεωγραφικά όρια.

Η ιστορία  από το 165 μ.Χ.  μέχρι σήμερα έχει καταγράψει τουλάχιστον 20 σημαντικές πανδημίες που κόστισαν  τη ζωή περισσότερων από 400 εκατομμύρια ανθρώπων.

Η πρώτη γνωστή πανδημία ήταν αυτή της Αθηναϊκής Πανώλης του 430-426 π.χ. που εκδηλώθηκε στη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου και καταγράφηκε από τον Θουκυδίδη ο οποίος μάλιστα αν και αρρώστησε από τη νόσο, επιβίωσε. Η Πανώλη αφάνισε το 25% του πληθυσμού της Αθήνας, μεταξύ των οποίων και  τον Περικλή τον αρχηγό των Αθηναίων και ιδρυτή της Δημοκρατίας, και επηρέασε σημαντικά την έκβαση του πολέμου.

Στη συνέχεια καταγράφηκε ένας μεγάλος αριθμός πανδημιών Πανώλης που κυριάρχησαν μέχρι το 1885. Στο σύνολο τους  οι  πανδημίες αυτές ήταν οι πιο θανατηφόρες και  για το λόγο αυτό πήραν και το όνομα  «Μαύρος Θάνατος»  Νωρίς στις επιδημίες διαπιστώθηκε ο τρόπος μετάδοσης της νόσου και πάρθηκαν τα πρώτα μέτρα προστασίας όπως η καραντίνα,   οι μάσκες και ο περιορισμός των ταξιδιών.

Η καραντίνα, το σημερινό lockdown, εφαρμόσθηκε πρώτη φορά το 1377 στο Ντουμπρόβνικ και ήταν αποτέλεσμα της παρατήρησης των Γιατρών, ότι υπάρχει ένα χρονικό διάστημα από την επαφή με  μολυσμένο άρρωστο μέχρι την εμφάνιση των συμπτωμάτων της νόσου. Με τον τρόπο αυτό της απομόνωσης  της καραντίνας, οι γιατροί κατάφεραν να περιορίσουν τη διασπορά της νόσου. Αρχικά η καραντίνα είχε διάρκεια 30 ημέρων αλλά αργότερα αυξήθηκε στις 40μερες εξου και το όνομα της (quarantine)

Η εφαρμογή της Μάσκας ήταν επίσης μια μέθοδος περιορισμού της Πανώλης και έμεινε στην ιστορία η τρομακτική μάσκα που φορούσαν οι γιατροί της Ιταλίας γύρω στα 1348.  Παράλληλα στη διάρκεια αυτών των Πανδημιών εφαρμόσθηκε και ο περιορισμός των ταξιδιών από πόλη σε πόλη.

Με την εφαρμογή αυτών των απλών μέσων προστασίας  που ισχύουν και μέχρι σήμερα, 700 χρόνια μετα, επιτεύχθηκε σημαντική μείωση της μετάδοσης της Πανώλης, η οποία με την έλευση των αντιβιοτικών έγινε μια σπάνια  και θεραπεύσιμη ασθένεια.

Με την ανακάλυψη των αντιβιοτικών μια άλλη σοβαρή νόσος  της οποίας η πανδημία  κόστισε τη ζωή   σε ένα εκατομμύριο ανθρώπους, η Χολέρα, έγινε πλέον  μια σχετικά ευκολά αντιμετωπίσιμη ασθένεια.

Επίσης, μια άλλη  μεγάλη επιτυχία της ιατρικής είναι αυτή της Ευλογιάς (smallpox). Η νόσος οφείλεται σε  ιό, ήταν η αιτία του θανάτου 56 εκατομμυρίων ανθρώπων στο Νέο Κόσμο το 1520. Στη διάρκεια της πανδημίας της ευλογιάς έγιναν και οι πρώτες προσπάθειες  ενίσχυσης του αμυντικού, ανοσοποιητικού  συστήματος με την μέθοδο της  Ευλογιασης (Variolation) το 1720.

Σύμφωνα με αυτήν,  υλικό από φλύκταινες πασχοντων εισάγονταν μέσω μικρών τομών (σκαριφισμούς) του δέρματος σε άτομα που ήθελαν  να προφυλαχθούν από τη νόσο. Προφανώς η μέθοδος αυτή ήταν η πρόδρομος τεχνική  που άνοιξε το δρόμο  των εμβολίων.

Το πρώτο εμβόλιο  αναπτύχθηκε το 1796 και ήταν αυτό κατά της Ευλογιάς. Με μαζικό εμβολιασμό σε παγκόσμιο επίπεδο και με βάση τις οδηγίες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) η Ευλογιά είναι  η πρώτη νόσος που εξαφανίσθηκε τελείως από προσώπου γης.

Τον 20ο αιώνα η πιο σημαντική Πανδημία ήταν αυτή της Ισπανικής Γρίπης  το 1918-1920  κατά τη διάρκεια του 1ου Παγκόσμιου Πολέμου. Υπολογίζεται μάλιστα, ότι σκότωσε πολύ περισσοτέρους ανθρώπους από ό,τι ο πόλεμος.

(50-100 εκ. η γρίπη έναντι 17 εκ. ο πόλεμος). Ανακαλύφθηκε ότι την νόσο προκάλεσε ο ιός Η1Ν1, ο οποίος μάλιστα παρουσίασε μετάλλαξη (mutation) και έγινε πιο επιθετικός και πιο θανατηφόρος,  κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Ήταν η πρώτη φορά που διαπιστωθήκαν οι σοβαρές και μακροχρόνιες επιπτώσεις μιας πανδημίας στην κοινωνία.

Σαν αποτέλεσμα είχαμε την καλύτερη οργάνωση των συστημάτων Υγείας, την ανάγκη επιδημιολογικών μελετών   ιχνηλατησης των κρουσμάτων και κυρίως άρχισε να γίνεται αντιληπτό ότι για την αντιμετώπιση μιας πανδημίας αναγκαίες είναι παγκόσμιες συντονισμένες προσπάθειες. Επίσης τεκμηριώθηκε η αξία του αερισμού των κλειστών χώρων (ανοικτά παράθυρα), η αποφυγή του συγχρωτισμού καθώς και το κλείσιμο των διαφόρων αιθουσών π.χ. των θεάτρων.

Την Ισπανική γρίπη ακολουθήσαν η Ασιατική το 1957-8 με 1.1 εκατ. θανάτους και η γρίπη του Hong Kong το 1968-70 με  1.0 εκαι θανάτους. Ήταν η εποχή που  η ιατρική στράφηκε στην μαζική παραγωγή εμβολίων  σαν το βασικό όπλο καταπολέμησης αυτών των πανδημιών, αναγνωρίζοντας ότι  φάρμακα κατά των ιογενών λοιμώξεων  ήταν πολύ δύσκολο να ανακαλυφθούν, κάτι που ισχύει  μέχρι και σήμερα. Επομένως η πρόληψη  έγινε ο στόχος της ιατρικής  επιστήμης  μέσω των εμβολίων που  χορηγήθηκαν στο γενικό πληθυσμό  γύρω  στο 1950.

Μια άλλη μεγάλη νίκη της ιατρικής επιστήμης ήταν αυτή κατά της Ιλαράς, ιογενούς λοιμώδους νόσου  μεγάλης μεταδοτικότητας που τα τελευταία 150 χρονιά σκότωσε περίπου 200 εκατομμύρια ανθρώπους. Με την ανακάλυψη του εμβολίου στις αρχές του 1960 η Ιλαρά έγινε μια σπάνια νόσος πχ στις ΗΠΑ αναφερθήκαν  τελευταία μόνο 118 περιπτώσεις,  εκ των οποίων το 85% δεν είχε εμβολιαστεί. Δυστυχώς όμως το κίνημα κατά των εμβολίων επανάφερε τον κίνδυνο της Ιλαράς και ερεύνα έδειξε ότι στη Γαλλία καταγράφηκαν 17000 κρούσματα με 8  θανάτους  μέσα σε δυο χρονια.

Η μεγαλύτερη ίσως πρόοδος της ιατρικής, κυρίως όσον αφορά το αναπνευστικό σύστημα,  συνέβη κατά τη διάρκεια της πανδημίας της Πολιομυελίτιδας στη Δανία τη δεκαετία του 1950. Η πολιομυελίτιδα,  που οφείλεται και αυτή σε ιό, προσβάλει το νευρικό σύστημα  προκαλώντας διάφορες παραλύσεις. Συχνά εντοπίζεται στο νευρικό σύστημα του αναπνευστικού προκαλώντας αναπνευστική παράλυση, δηλαδή αδυναμία του αρρώστου να αναπνεύσει.

Η πρώτη απάντηση της επιστήμης ήταν  η χρήση του Σιδηρού Πνεύμονα (Iron Lung) που είχε εφευρεθεί το 1928 και που με την δημιουργία αρνητικής πίεσης  προκαλεί εκπτύξη του θώρακα και έτσι είσοδο του αέρα στον πνεύμονα. Δυστυχώς, επειδή  δεν υπήρχαν αρκετές συσκευές Σιδηρού πνεύμονα,  200 φοιτητές της ιατρικής κρατούσαν ζωντανούς τους αρρώστους αερίζοντας τους με ειδικούς ασκούς (ambu).

Η σημαντικότερη όμως ανακάλυψη έγινε από τον  Δανό  γιατρό Bjorn Ibsen που εφάρμοσε,  για πρώτη φορά σε άρρωστο τη μέθοδο της θετικής πίεσης των σημερινών αναπνευστήρων. Παράλληλα έγινε  και επανάσταση γνώσεων γύρω από τη λειτουργία του αναπνευστικού συστήματος όπως τα αέρια -αίματος, η οξεοβασικη ισορροπία, οι νόμοι της ανταλλαγής των αέριων, μεταξύ πολλών άλλων.

Επίσης την εποχή αυτή,  γεννήθηκε και η ιδέα  της Μονάδας Εντατικής Θεραπείας (ΜΕΘ),  αφού έγινε φανερό ότι με τους αναπνευστήρες και την συχνή και επιμελημένη παρακολούθηση των αρρώστων,  ήταν δυνατή η επιβίωση τους για βδομάδες ή και μήνες! Η πρώτη ΜΕΘ στη χώρα μας δημιουργήθηκε από την αείμνηστη Σαπφώ Μαγκριώτη στο Νοσοκομείο Σωτηρία αρχές του 1960 . Μετα την ανακάλυψη του εμβολίου  από τους Sulk και  Sabin,  o  μαζικός εμβολιασμός  πραγματοποίησε την ολική εξάλειψη της  Πολιομυελίτιδας.

Οι σημερινές ΜΕΘ δεν μοιάζουν καθόλου με τις ΜΕΘ του 50 και του 60, διαθέτουν πολύ εξελιγμένους αναπνευστήρες, υψηλής τεχνολογίας μηχανήματα παρακολούθησης και καταγραφής των διαφόρων ζωτικών παραμέτρων του αρρώστου και πλαισιώνονται από  ειδικά εκπαιδευμένους Γιατρούς, κυρίως Πνευμονολόγους. και  εξειδικευμένο νοσηλευτικό προσωπικό.

Πρόσφατα, καταγράφηκαν τουλάχιστον  7 επιδημίες/πανδημίες  που όλες είχαν σαν αίτιο ιογενείς λοιμώξεις το AIDS (1981), το SARS  (2002), η Γρίπη των πτηνών ( 2009), EBOLA  (2014), ZIKA (2015)και σήμερα ο COVID-19.

Κατά τη διάρκεια των επιδημιών αυτών η επιστήμη έκανε τεράστια άλματα κυρίως γύρω από την απάντηση του ανοσοποιητικού συστήματος στην εισβολή των ιων. Κατανοήθηκαν    βασικοί κυτταρικοί – μοριακοί μηχανισμοί πχ του Συνδρόμου Αναπνευστικής Δυσχέρειας των Ενήλικων (ARDS).  Αποκαλύφθηκε  το σύνδρομο του “κατακλυσμού των κυτταροκινων” (cytokine storm) και πρόσφατα  γονίδια που  εξήγησαν γιατί σε μερικούς αρρώστους με COVID η  νόσος ξαφνικά επιδεινώνεται ταχύτατα.

Καθώς η πανδημία  βρίσκεται σε εξέλιξη, τεράστιος αριθμός πληροφοριών που αφορούν επιδημιολογικά, παθογενετικα, κλινικά, και  θεραπευτικά στοιχεία της νόσου συγκεντρώνονται και επεξεργάζονται από ειδικούς αλγορίθμους τεχνητής νοημοσύνης  με σκοπό την κατανόηση της πανδημίας και την καλύτερη αντιμετώπιση της.

Ευτυχώς, όπως έγινε και με τις προηγούμενες πανδημίες έτσι και με τη σημερινή η ανακάλυψη του εμβολίου αναμένεται να γίνει η βασική ασπίδα κατά της πανδημίας . Από την εποχή του1950 μέχρι σήμερα, ο τρόπος  ανακάλυψης και παραγωγής των εμβολίων έχει βελτιωθεί πολύ σημαντικά με νέες μοριακές τεχνικές που ταχύτερα εξασφαλίζουν  την επιβεβαίωση της αποτελεσματικότητας και της ασφάλειας τους.

Η παρούσα πανδημία έφερε σε ρεκόρ χρόνου αρκετό αριθμό εμβολίων που παράχθηκαν με διαφορετικές τεχνικές και πιθανόν να  αλληλοσυμπληρώνονται.  Όμως λόγω της παραπληροφόρησης και της συνωμοσιολογίας, η επιστήμη έχει να  δώσει ακόμη μια σημαντική μάχη,  να κερδίσει την εμπιστοσύνη του απλού κόσμου για να πραγματοποιηθεί ο μαζικός εμβολιασμός,   ο τόσο απαραίτητος για την τελική αντιμετώπιση της Πανδημίας που κόστισε μέχρι σήμερα 1.5 εκατομμύρια ζωές και που αν δεν γίνει θα είναι το  μεγαλύτερο  λάθος της ανθρωπότητας  που θα κοστίσει εκατομμύρια  περισσότερες  ζωές.

Συμπερασματικά

Η ανθρωπότητα έχει αντιμετωπίσει επιτυχώς πολλές πανδημίες στο παρελθόν, που  είχαν σημαντικές και μακροχρόνιες επιπτώσεις στην κοινωνία,   αλλά χωρίς εφησυχασμό, θα πρέπει να προετοιμαζόμαστε και  για τις επόμενες.

Η ιστορία έδειξε ότι, όπως στον πόλεμο υπήρξε επιτάχυνση της τεχνολογίας,έτσι και στη διάρκεια των πανδημιών η Βιοιατρική επιστήμη,  και όχι μόνο, έκανε τεράστια άλματα όπως  πχ η εξαφάνιση νοσημάτων μέσω των εμβολίων!

Τέλος,  σαν βασικό συμπέρασμα μπορούμε να πούμε,   ότι λόγω του σημερινού τρόπου ζωής οι πανδημίες εξαπλώνονται σε όλο τον πλανήτη πολύ γρήγορα, και επομένως χρειάζεται μια οικουμενική και συντονισμένη επιστημονική προσπάθεια πέρα από σύνορα και κράτη.

Μόνο με την επιστήμη  η ανθρωπότητα επιβίωσε και  προόδευσε!.

*Ο Νίκος Σιαφάκας είναι  ομότιμος καθηγητής Πνευμονολογίας, Πανεπιστήμιου Κρήτης

 

Μπορεί επίσης να σας αρέσει