Οι αιτίες και ο μηχανισμός των κρίσεων στον καπιταλισμόΤου Δημήτρη Σουλιωτάκη Οταν στις αρχές του περυσινού καλοκαιριού ξεσπούσε η παγκόσμια καπιταλιστική κρίση, πολλοί αστοί οικονομολόγοι (Νεοκεϋνσιαστές, Σχολής του Σικάγου, Πωλ Κρούγκμαν κ.λ.π.) και κάθε λογής οπορτουνιστές, τη χαρακτήρισαν σαν κρίση του «ακραίου καπιταλισμού», του «καζίνο- καπιταλισμού», του «ανήθικου καπιταλισμού», του «τουρμπο-καπιταλισμού» του «χρηματοπιστωτικού συστήματος» των bonus των «golden boys» κ.λ.π.. Με αυτό τον τρόπο προσπάθησαν να κρύψουν την πραγματική αλήθεια. Ότι δηλαδή μπροστά μας βρίσκεται σε εξέλιξη μια ακόμα οικονομική κρίση του καπιταλιστικού συστήματος και το βαπόρι που κλυδωνίζεται δεν είναι ένα συγκεκριμένο μοντέλο διαχείρισης του συστήματος, (Νεοφιλελευθερισμός ή Σοσιαλδημοκρατία) αλλά ο ίδιος ο καπιταλισμός. ΑπΆ αυτή την οικονομική κρίση εκείνο που θα μείνει τουλάχιστον θετικό, είναι ένας επιστημονικός όρος εξορισμένος, δαιμονοποιημένος και εξοστρακισμένος από την πολιτική αντιπαράθεση, που πήρε τη θέση ενός συστήματος που διακήρυττε το «Τέλος της Ιστορίας και των ιδεολογιών», ένας όρος γυμνός και αποφλοιωμένος που βαφτίστηκε «ελεύθερη αγορά», «οικονομία της αγοράς», «ελεύθερη οικονομία» κ.λ.π.), επανέρχεται στα χείλη όλων: Ο όρος «καπιταλισμός». Έχουν περάσει ογδόντα χρόνια από το κραχ του 1929, και κανένας δεν αμφισβητεί πλέον ότι ο παγκόσμιος καπιταλισμός βιώνει τη μεγαλύτερη μεταπολεμική κρίση του. Βέβαια αυτή η κρίση δεν είναι ακόμα τόσο αισθητή στον τόπο μας. Θα κορυφωθεί μετά το τέλος του τρέχοντος καλοκαιριού, και οι συνέπειες για τους εργαζόμενους - αν δεν αντισταθούν και δεν αντεπιτεθούν - θα είναι επώδυνες. Αρκεί να αναφέρουμε ορισμένα μόνο ενδεικτικά στοιχεία από την αρχή του καλοκαιριού μέχρι τα τέλη του 2008 για να καταλάβουμε τι θα γίνει: • Τα κεφάλαια που «εξανεμίστηκαν», λόγω της καθίζησης των χρηματιστηρίων ξεπερνούν τα 30 τρις δολάρια, ποσό που είναι διπλάσιο του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕΠ) των ΗΠΑ, ξεπερνά το 43% του παγκόσμιου ΑΕΠ και είναι μεγαλύτερο από το άθροισμα των ΑΕΠ των ΗΠΑ, της Ιαπωνίας, της Γερμανίας και της Κίνας, μαζί. (Ι ) Για να έχουμε ένα συγκριτικό μέγεθος, τα κεφάλαια που χάθηκαν στην κρίση του 1929, ισοδυναμούσαν με το 47% του παγκόσμιου ΑΕΠ. Παρά τα μέτρα που έχουν πάρει τόσο οι ΗΠΑ και η ΕΕ, όσο και διεθνείς μηχανισμοί (Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ), Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ), G7, G20 κλπ.), η κατάσταση κάθε άλλο παρά αναστρέψιμη φαίνεται. Τα «πακέτα» με τα οποία κυβερνήσεις και οργανισμοί τροφοδοτούν τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και τις πολυεθνικές, (28 δις Ευρώ στην Ελλάδα, 700 δισ. Δολάρια στις ΗΠΑ, 500 εκατ. Στερλίνες (540 εκατ. ευρώ) στη Μεγάλη Βρετανία και άλλες 50 δισ. Στερλίνες (54 δισ. ευρώ) σε 8 τράπεζες που κινδυνεύουν με κατάρρευση, αλλά και 1,4 τρις ευρώ συνολικά στην Ε.Ε. που αποτελεί το 12% του Ευρωπαϊκού ΑΕΠ) όχι μόνο δεν δείχνουν σημάδια ανάκαμψης, αλλά μοιάζουν περισσότερο με λίπασμα της κρίσης παρά με «γιατρικό» της. ( ΙΙ) Ο ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ: Να πούμε κατΆ αρχήν ότι καπιταλιστική παραγωγή αναπτύσσεται κυκλικά. Σε τακτικά χρονικά διαστήματα η εξέλιξη της αναπαραγωγής διακόπτεται από την κρίση. Η περίοδος που μεσολαβεί από την μια κρίση μέχρι την άλλη ονομάζεται οικονομικός κύκλος. Ο κύκλος αποτελείται από τέσσερις φάσεις που ακολουθούν η μια την άλλη. Οι φάσεις αυτές είναι: α.- κρίση β.- στασιμότητα (ή αλλιώς ύφεση), γ.- αναζωογόνηση και δ.- άνοδος. Η κρίση είναι η κύρια φάση του κύκλου. Στη φάση αυτή εκδηλώνονται και αποκαθίστανται βίαια οι παραβιασμένες αναλογίες της αναπαραγωγής. Η φάση αυτή της κρίσης χαρακτηρίζεται από υπερπαραγωγή εμπορευμάτων τα οποία δεν μπορούν να πουληθούν. (Στην παρούσα κρίση το χαρακτηριστικό αυτό εκδηλώθηκε με σφοδρότητα στην αυτοκινητοβιομηχανία, αλλά θα ενταθεί στις κατασκευές και τον τουρισμό). Η δυσκολία της κυκλοφορίας των εμπορευμάτων σε ένα τομέα διαταράσσει βαθμιαία όλη την πορεία της κοινωνικής αναπαραγωγής. Ο Φρ. Ένγκελς στο περίφημο έργο του Αντι-Ντίρινγκ πριν από 130 χρόνια έγραφε: «Πραγματικά, από το 1825, οπότε ξέσπασε η πρώτη γενική κρίση και ύστερα, το σύνολο του βιομηχανικού και εμπορικού κόσμου και η παραγωγή και η ανταλλαγή όλων των πολιτισμένων εθνών και των περισσότερο η λιγότερο ανεπτυγμένων και εξαρτημένων απ' αυτούς λαών, ξεχαρβαλώνονται κάθε δέκα χρόνια περίπου. Η κυκλοφορία των εμπορευμάτων σταματάει, οι αγορές έχουν παραγεμίσει, τα προϊόντα συσσωρεύονται κατά μάζες και παραμένουν απούλητα, το χρήμα κρύβεται, οι πιστώσεις σταματούν, τα εργοστάσια κλείνουν, οι εργαζόμενες μάζες δεν έχουν τα μέσα για την συντήρηση τους - γιατί ακριβώς παρήγαγαν πολλά απ' αυτά - η μια χρεοκοπία διαδέχεται την άλλη και ο ένας πλειστηριασμός τον άλλο. Χρόνια διαρκεί το σκάλωμα αυτό».(III ) Θα πρέπει να σημειώσουμε εδω πως η υπερπαραγωγή εμπορευμάτων τον καιρό των κρίσεων δεν είναι απόλυτη αλλά σχετική. Αυτό σημαίνει πως υπάρχει περίσσευμα εμπορευμάτων μόνο σε σύγκριση με την απορροφητική ικανότητα των εργαζομένων, καθόλου όμως σε σύγκριση με τις πραγματικές τους ανάγκες. Ο καπιταλιστής τα εμπορεύματα του οποίου μένουν απούλητα δεν μπορεί να πάρει πίσω το κεφάλαιο του ώστε να το επανεπενδύσει σε μέσα παραγωγής και μίσθωση εργατών για να συνεχίσει έτσι την διαδικασία αναπαραγωγής. Οι τιμές των προϊόντων πέφτουν. Παρατηρείται έλλειψη ρευστότητας και αδυναμία πληρωμών. Στα χρηματιστήρια επικρατεί πανικός, οι τιμές των μετοχών πέφτουν με αποτέλεσμα όχι μόνο την καταστροφή επιχειρήσεων αλλά και «μικροεπενδυτών» που έχουν στρέψει την προσοχή τους στο επιπόλαιο «κέρδος» του τζόγου. Αυξάνει μαζικά και με γρήγορους ρυθμούς η ανεργία και η μερική απασχόληση. Ο χρόνος εργασίας επιμηκύνεται και τα όρια της συνταξιοδότησης αυξάνουν. Η ανισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών διευρύνεται. Οι μισθοί και τα μεροκάματα πέφτουν. Οι εργαζόμενοι είναι αυτοί που βιώνουν στο μέγιστο βαθμό τα αποτελέσματα της κρίσης. Οι εργαζόμενοι στερούνται όλα τα μέσα ύπαρξης ακριβώς γιατί έχουν παράγει αυτά τα μέσα σε πολύ μεγάλη ποσότητα. Με τη χρεοκοπία και τον αφανισμό πλήθους επιχειρήσεων, με την καταστροφή ενός μέρους των παραγωγικών δυνάμεων η κρίση προσαρμόζει βίαια - και μάλιστα σε σύντομο χρονικό διάστημα - τις διαστάσεις παραγωγής, στις διαστάσεις της απορροφητικής ικανότητας της αγοράς. Η συγκέντρωση και συγκεντροποίηση του κεφαλαίου γίνεται πολύ γρήγορα και με πολύ βίαιο τρόπο. Τα μέσα παραγωγής συγκεντρώνονται διαρκώς και σε λιγότερα χέρια. Νέοι μονοπωλιακοί κολοσσοί εμφανίζονται στην αγορά. Ύφεση (ή στασιμότητα) είναι η φάση που διαδέχεται άμεσα την φάση της κρίσης. Χαρακτηριστικό της ύφεσης είναι το γεγονός πως η παραγωγή έπαψε να μειώνεται χωρίς όμως να αυξάνεται. Ελαττώνεται ο αριθμός των χρεοκοπημένων επιχειρήσεων και τραπεζών. Ένα μέρος των εμπορευμάτων οι καπιταλιστές το καταστρέφουν για να συγκρατήσουν τις τιμές, ένα άλλο μέρος το ξεπουλούν με μειωμένες τιμές. Οι καπιταλιστές εντείνουν το βαθμό εκμετάλλευσης της εργατικής τάξης, μειώνουν τους μισθούς και τα μεροκάματα, ανεβάζουν την εντατικότατα της εργασίας εισάγοντας νέες τεχνολογίες στη διαδικασία παραγωγής έτσι ώστε με την ελάττωση των εξόδων παραγωγής να ξεπεράσουν τη στασιμότητα. Το πέρασμα στην τρίτη φάση, την αναζωογόνηση πραγματοποιείται χάρη στην ανανέωση του παγίου κεφαλαίου των επιχειρήσεων που προχωρούν στην εισαγωγή στην παραγωγή νέου τεχνολογικού εξοπλισμού. Αυτό ωφελεί πρώτα τους καπιταλιστές παραγωγής μέσων παραγωγής, οι οποίοι αυξάνουν την παραγωγή μηχανών και τεχνολογικού εξοπλισμού λόγω της ζήτησης. Μειώνεται η ανεργία, η ζήτηση ειδών πλατιάς κατανάλωσης αυξάνεται και το επίπεδο παραγωγής της μεταποίησης και των υπηρεσιών διευρύνεται φτάνοντας σιγά-σιγά στις προηγούμενες διαστάσεις. Οι τιμές ανεβαίνουν, τα κέρδη αυξάνονται. Η αναζωογόνηση δίνει τη θέση της στην τέταρτη φάση του κύκλου την άνοδο. Κατά τη φάση και τη διάρκεια της ανόδου η παραγωγή ξεπερνά το ανώτερο επίπεδο που είχε φτάσει στον προηγούμενο κύκλο, στις παραμονές της κρίσης. Υπάρχει αύξηση των μέσων παραγωγής και των παραγωγικών δυνάμεων. Τα εμπορεύματα κατακλύζουν την αγορά. Οι τιμές αυξάνουν. Το κυνήγι του κέρδους κυριεύει τους καπιταλιστές. Οι τράπεζες παρέχουν άφθονο ρευστό στην αγορά. Αρχίζει η υπερπαραγωγή αλλά είναι ακόμα σε λανθάνουσα κατάσταση. Η διεύρυνση της παραγωγής πραγματοποιείται σε ακόμα μεγαλύτερες διαστάσεις, τέτοιες που στην πορεία ξεπερνούν την απορροφητική ικανότητα της αγοράς, προετοιμάζοντας τους όρους για την επόμενη κρίση. Οι κρίσεις αποτελούν απαραίτητο στοιχείο της καπιταλιστικής αναπαραγωγής. Αποκαθιστούν περιοδικά με βίαιο τρόπο τις αναλογίες της κοινωνικής παραγωγής, οδηγούν στην ανανέωση του πάγιου κεφαλαίου και δημιουργούν τη δυνατότητα μιας νέας ανόδου της παραγωγής. Ωστόσο στην ίδια την κρίση ενυπάρχει κιόλας η αναγκαιότητα του ξεσπάσματος της επόμενης κρίσης ύστερα από μια ορισμένη χρονική περίοδο που είναι προσθετική και πιο βίαιη από την προηγούμενη. Αποκαθιστώντας τις αναλογίες στην οικονομία η κρίση υπερνικάει τις οικονομικές δυσκολίες μόνο προσωρινά, δεν μπορεί όμως να εξαλείψει ούτε μια από τις ανταγωνιστικές αντιθέσεις του καπιταλισμού. Αντίθετα τις οξύνει όλο και περισσότερο. Τον καιρό των κρίσεων συντελείται ακόμα πιο μεγάλη συγκέντρωση του κεφαλαίου στα χεριά των καπιταλιστών και χειροτέρευση της κατάστασης των εργαζομένων. Είδαμε λοιπόν ότι οι κρίσεις αποτελούν την πιο τρανταχτή έκφραση όλων των ανταγωνιστικών αντιθέσεων της καπιταλιστικής κοινωνίας. Ο κοινωνικός χαρακτήρας της παραγωγής απαιτεί συνειδητή ρύθμιση των οικονομικών αναλογιών. Για να πουληθούν όλα τα εμπορεύματα που παράγουν οι καπιταλιστές, είναι αναγκαίο να υπάρχουν αυστηρά καθορισμένες αναλογίες ανάμεσα στην παραγωγή και την κατανάλωση. Όμως στον καπιταλισμό η ατομική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής και στα παραγόμενα εμπορεύματα, αποκλείει την δυνατότητα της σχεδιασμένης ανάπτυξης της οικονομίας, του συγκεντρωτικού καθορισμού των αναλογιών. Στόχος των καπιταλιστών είναι το μέγιστο δυνατό κέρδος. Για να το πετύχουν διευρύνουν συνεχώς την παραγωγή ρίχνοντας στην αγορά ολοένα και μεγαλύτερες ποσότητες εμπορευμάτων, με την προσδοκία ότι αυτά θα πουληθούν. Από τη μια σαν πωλητές εμπορευμάτων τους ενδιαφέρει να διευρύνεται η αγοραστική ικανότητα των εργαζομένων μαζών. Από την άλλη σαν καπιταλιστές στοχεύοντας σε μεγαλύτερα κέρδη επιδιώκουν τον περιορισμό του μισθού εργασίας. Οι εργάτες είναι όμως αυτοί που θα καταναλώσουν τα τελικά προϊόντα της καπιταλιστικής παραγωγής, τα είδη κατανάλωσης. Όσο περιορισμένη είναι λοιπόν η αγοραστική ικανότητα των εργαζομένων τόσο λιγότερα εμπορεύματα μπορούν να πουλήσουν στην αγορά οι καπιταλιστές. Και εδω έχουμε την αντίθεση ανάμεσα στην απεριόριστη επιδίωξη του κεφαλαίου να διευρύνει την παραγωγή και στα στενά πλαίσια της λαϊκής κατανάλωσης. Τόσο η δυσαναλογία ανάμεσα στην παραγωγή και την κατανάλωση όσο και η αναρχία της καπιταλιστικής παραγωγής γεννιούνται από τη βασική αντίθεση της καπιταλιστικής κοινωνίας. Έτσι και η βασική αιτία των οικονομικών κρίσεων έχει τις ρίζες της στην ιδία την ουσία του καπιταλιστικού συστήματος, στην αντίθεση ανάμεσα στον κοινωνικό χαρακτήρα της παραγωγής και στην ατομική καπιταλιστική μορφή ιδιοποίησης. Γίνεται έτσι σαφές, ότι λύση του προβλήματος προς όφελος των εργαζομένων δεν μπορεί να υπάρξει. Η αιτία των κρίσεων θα εξαλειφθεί μόνο όταν η ατομική καπιταλιστική ιδιοκτησία καταργηθεί και η κοινωνική ιδιοποίηση έρθει σε αντιστοιχία με τον κοινό χαρακτήρα της παραγωγής. Οι κρίσεις αποδείχνουν ότι η αστική τάξη, η τάξη των εκμεταλλευτών δεν είναι ικανή να εξασφαλίσει την ομαλή ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Οι κρίσεις αποδεικνύουν τον ιστορικά περιορισμένο χαρακτήρα του καπιταλισμού, την αναγκαιότητα ανατροπής του και αντικατάστασης του από τον σοσιαλισμό. Οι κρίσεις βοηθούν, αν και με σημαντικές απώλειες να αποκαθίστανται οι αναλογίες ανάμεσα στην παραγωγή και την απορροφητική ικανότητα της αγοράς, οδηγούν στην ανανέωση του πάγιου κεφαλαίου και δημιουργούν τη δυνατότητα μιας νέας ανόδου της παραγωγής. Ταυτόχρονα οι οικονομικές κρίσεις οξύνουν τις αντιθέσεις του καπιταλισμού, χειροτερεύουν την κατάσταση των εργαζομένων μαζών, εντείνουν τους ταξικούς ανταγωνισμούς της καπιταλιστικής κοινωνίας. Ωστόσο οι οικονομικές κρίσεις μόνες τους δεν πρόκειται να οδηγήσουν στην αυτόματη κατάρρευση του καπιταλισμού. Σε αντίθεση με όλα τα προηγούμενα κοινωνικοοικονομικά συστήματα όπου οι νέες σχέσεις παραγωγής διαμορφώθηκαν μέσα στα πλαίσια του συστήματος που κατέρρεε, στον καπιταλισμό αυτό το ρόλο καλείται να τον αναλάβει η εργατική τάξη. Και από δω πηγάζει και ο ιστορικός της ρόλος, όπου με τη συνειδητή και οργανωμένη δράση της καλείται να απελευθερώσει τον εαυτό της, απελευθερώνοντας ταυτόχρονα όλη την κοινωνία. (I)Εφημερίδα «Καθημερινή» 1/04/09 http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_economyagor_1_01/01/2009_297903 (II) Βλέπε αποφάσεις στη σύνοδο των G20 στο Λονδίνο (Στις 2 Απρίλη 2009) όπου παρά τους αγεφύρωτους ανταγωνισμούς που έχουν μεταξύ τους οι καπιταλιστές, (μπλοκ ΗΠΑ–Μεγ.Βρετανίας εναντίον μπλοκ Γερμανίας–Γαλλίας κ.λ.π.) εκείνο που συμφώνησαν είναι η ενίσχυση του μονοπωλιακού κεφαλαίου, και η παραπέρα συρρίκνωση των λαϊκών δικαιωμάτων. (III) Φρ. Ένγκελς, ΑΝΤΙ-ΝΤΥΡΙΝΓΚ, μέρος ΙΙΙ, σελ. 427 εκδ. «Σύγχρονη Εποχή» Αθήνα 2006 Έχει διαβαστεί 1 φορές . |