ΠΑΤΡΙΣ :: Κρήτη :: Προεκτάσεις :: Εμφάνιση άρθρου
Τοπικά Νέα Συνεντεύξεις Στήλες Προεκτάσεις Έρευνες
Περιεχόμενα
 Κρήτη
 Ελλάδα/Κόσμος
 Αθλητισμός
 Πολιτισμός & Διασκέδαση
 Επιστήμη & Τεχνολογία
 Εκπαίδευση
 Οικονομία
 Ύπαιθρος
 Προεκτάσεις
 Πληροφορίες
 Υπηρεσίες
 Αφιερώματα
 Pets Life - Κατοικίδια
Ψηφοφορία
Ποια είναι η δημοφιλέστερη περιφερειακή ομάδα της χώρας ;
ΟΦΗ
Λάρισα
Ξάνθη
Γιάννινα
Παναχαϊκή
Ολυμπιακός Β.
Παναιτωλικός

Παραφθορά της κρητικής διαλέκτου

Του Αντώνη Τσιριγωτάκη*

Ακούμε συχνά από ραδιοφωνικές εκπομπές, ή διαβάζομε στον τύπο αποσπάσματα μαντινάδες ή λέξεις της κρητικής διαλέκτου. Καλή η προσπάθεια για τη διάσωση της διαλέκτου, όμως ακούω πολλά λάθη στην εκφώνηση του διαλεκτισμού ή της ερμηνείας που δίδεται, ακόμα και ετυμολογικά λάθη σε επώνυμα διαλεκτικά λεξικά της Κρήτης. Ως ασχολούμενος επί 40ετία και πλέον με την κρητική διάλεκτο νοιώθω ένοχος αν δεν αντισταθώ επισημαίνοντας αυτά τα λάθη.

Διαβάζω στη βιβλιογραφία σε διαλεκτικό κρητικό λεξικό κάποιες δεκάδες βαρύγδουπα ονόματα φιλολόγων, καθηγητών, γλωσσολόγων, διαλεκτολόγων που οι περισσότεροι δεν έχουν σχέση με Κρήτη ακόμα και ξένοι συγγραφείς και δεν γίνεται καν μνεία ενός απλού πραγματικού βιλλάνου της διαλέκτου και της παράδοσης που θα έδιδε το πλήρες νόημα του όποιου διαλεκτισμού όσο δύσκολος ή αρχαιοπρεπής κι αν είναι. Αυτό θα βοηθούσε στη σωστή απόδοση και ερμηνεία του λήμματος από επιστημονικής πλέον πλευράς και παράλληλα θα καθιστούσε πιο γνήσιο το διαλεκτικό λεξικό.

Γι αυτό το λόγο βρίσκω σε λεξικά διαλεκτικές λέξεις σε παραφθορά κατά τη μεταφορά τους στο γραπτό λόγο που οδηγεί σίγουρα σε λανθασμένη απόδοση ετύμου λόγω της στενής σχέσης λήμματος και έννοιας αυτού.

Επίσης βρίσκω ιδιωματισμούς ή λέξεις που προέρχονται από συμφυρμό δυο ή και τριών άλλων λέξεων να ερμηνεύονται κατά λέξη και όχι ιδιωματικά οπότε οδηγείται πάλι σε λανθασμένο έτυμο και ερμηνεία.

Αναφέρω παρακάτω περιπτώσεις τέτοιων λαθών από επίσημα αναγνωρισμένα κρητικά λεξικά.

Οι διαλεκτισμοί ταχιά και αποταχιάς αναλύθηκε στο ερμηνευτικό και ετυμολογικό λεξικό του Δυτικοκρητικού Γλωσσικού Ιδιώματος των Παναπιστημιακών Εκδόσεων ως εξής (αντιγράφω με ακρίβεια τα λήμματα):

1. «ταχιά, επίρρ. = αύριο. «ταχιά-ταχιά ‘ναι αρχιμενιά ταχιά ‘ναι αρχή του χρόνου» (από πρωτοχρονιάτικα κάλαντα). Ο πληθ. του ουδ. του αρχ. επιθ. ταχύς: τα ταχέα > ταχιά. Συνών. ταϊτέρου. Βλ. και αποταχιάς».

Ο λεξικογράφος ισοπέδωσε το ταχιά με το ταχιά-ταχιά, το ταϊτέρου και το αποταχιάς, τρεις διαφορετικές έννοιες. Αυτό συνέβη διότι η επεξεργασία των λημμάτων έγινε με τις στενές εφαρμογές των κανόνων της γραμματικής και ετυμολογικής επεξεργασίας, μη γνωρίζοντας ότι υπάρχουν και οι αυστηροί άγραφοι κανόνες (βιωματικοί) που είναι όλη η ουσία της διαλέκτου. Το λήμμα «ταχιά» το αναλύω μαζί με το αποταχιάς σε όλες τις μορφές που υπάρχει.

2. αποταχιά(ς), επίρρ. = από αύριο. Από+επίρρ. ταχιά (βλ.λ.) κατά τα επιρρ. σε -ας.

Πολύ φτωχή επεξεργασία του λήμματος με λανθασμένη ερμηνεία και έτυμο· διότι αν ρωτήσει κάποιος ένα αγράμματο διαλεκτόφωνο θα επαναστατήσει και θα απαντήσει ότι σημαίνει προλίγου και όχι (από αύριο).

Εδώ το ταχιά δεν έχει τη σημασία ούτε του χρόνου ούτε αύριο πρωί. Ο σύνδεσμος -από- διαφοροποιεί τη στενή έννοια του επιρρήματος -ταχιά- ανάγοντάς το σε παρελθόντα χρόνο και με συμφυρμό έχομε το επίρρημα: αποταχι-άς που σημαίνει προλίγου. Εδώ ο νοήμων γλωσσοπλάστης σκέφθηκε να χρεώσει τον συνομιλητή του, που δεν τον άκουγε όταν του φώναζε σε παρελθόντα χρόνο, δηλ. από το ταχύ της ίδιας ημέρας [από + ταχύ = επίρρ. σε -ας >αποταχ-ιάς]. Σημασίες: 1. αποταχιά(ς), δηλώνει παρελθόντα χρόνο δηλ. προλίγου, προηγουμένως. – Πού στο φούτερο ήσουνε αποταχιάς και δε με ‘γροίκας απου σου φώνιαζα; 2. εάν ο διαλεκτόφωνος λέει: από ταχιά (χωρίς συμφυρμό) εννοεί από τον άλλο χρόνο κι έπειτα. – Μικιός είσ’ ακόμη, από ταχιά κι ύστερα δα βάλεις το μακρύ πατελόνι, 3. όταν λέει: ταχιά, εννοεί τον άλλο χρόνο. –Ταχιά νά ‘μαστενε καλά να πάμε στο γιαλό, 4. όταν λέει: ταχιά-ταχιά εννοεί πρωί-πρωί. – Ταχιά-ταχιά δα σηκωθούμενε για δα πάμε στο θέρος.

Αυτή είναι η γενεαλογική καταγωγή του ιδιωματισμού αποταχιάς όπως τον βίωσα από παιδί και η ετεά ιδιωματική σημασία των εννοιών αποταχιάς, από ταχιά, ταχιά και ταχιά-ταχιά, διότι σε πολλά λεξικά δίδεται κατά λέξη ερμηνεία οπότε χάνεται το έτυμο και η σωστή ερμηνεία, (πρόκειται για λεξικά επεξεργασμένα μεν από ειδικούς φιλολόγους αλλά δεν έχουν βιώσει και ασχοληθεί με εμβρίθεια τη διάλεκτο για να τους αφυπνίζουν οι πτυχές της).

Σ’ αυτή την περίπτωση δε ρωτάμε δάσκαλο, καθηγητή φιλόλογο ή γλωσσολόγο Πανεπιστημίου για να δούμε τι σημαίνει το λήμμα, αλλά ρωτάμε αυτόν που το χρησιμοποιεί έστω και αγράμματο διότι μόνο αυτός ξέρει τους άγραφους βιωματικούς κανόνες της διαλέκτου και μας δίδει την πλήρη ερμηνεία που διευκολύνει μετά τον επιστήμονα, ας είναι κι από τη Ήπειρο, να κάνει ετυμολογική ανάλυση του δεσμού της διαλεκτικής λέξης με το σωστό νόημα και προφορά αυτής ώστε να βγάλει επιστημονικά σωστά συμπεράσματα. Η βιωματική εμπειρία διαφέρει από την επιστημονική γλωσσική γνώση και ανάλυση, πρέπει όμως να συμπορεύονται.

Άλλο σοβαρό λάθος στο ίδιο λεξικό όπως το αντιγράφω:

3. απολειμάροι, οι = οι εναπομείναντες, οι υπολειπόμενοι. «Διάλε τσ’ απολειμάρους μου και δεν τονε καταλύσω!». Από το απομεινάροι με αντιμεταχ. συμφώνων = απονειμάροι, και με τροπή του ν σε λ (ανομοίωση δυο έρρυνων συμφώνων στη λ.) = απολειμάροι (πρβ. μίλιγκας <μίνιγκας, φλέμονας <πνέμονας κ.τ.ό.). Συνών. αποδέλοιποι.

Εύκολα καταλαβαίνει κάποιος διαλεκτόφωνος ότι είναι λάθος εκ θεμελίων δηλ. η ερμηνεία, το έτυμο και κατασκευασμένο παράδειγμα, ούτε γραμματολογικά σχετίζεται με μίλιγκα και φλέμονα, άστοχο δε και το συνων. αποδέλοιποι. Απορίας άξια τέτοια λάθη σε πανεπιστημιακό πόνημα.

Δεν χρειαζόταν τόση δαιδαλώδης πορεία αλλαγών της μορφής του λήμματος για να γίνει από απολλυμάρι απομεινάροι και απο εκεί απονειμάροι για να ξανακαταλήξει απολειμάροι δηλ. του άλλαξαν τελείως τη ρίζα από απολ- σε απομ- κατά παραγγελία και όχι με έρευνα. Ο θυμόσοφος γλωσσοπλάστης ο οποίος μεγαλούργησε στην παγκόσμια λογοτεχνία, τόσο στον έμμετρο όσον και στον πεζό λόγο κατά τον 16ο αι. δεν θα άφηνε ποτέ έκθετα τέτοια μνημεία λόγου για να διορθωθούν σήμερα από αυτούς που ανέχθηκαν την κατάργηση της πανάρχαιας γλώσσας μας και του πολιτισμού μας.

Ποτέ δεν θα έλεγε τους απολλυμάρηδες απονειμάρους ή απομεινάρους και απολειμάρους. Γιατί αντιμεταχ. συμφώνων; Γιατί τροπή του ν σε λ; Πού βρέθηκε το ν; Γιατί ανομοίωση δυο έρρυνων συμφώνων; Γιατί άλλαξε γραμματολογικά από απολλυμ-άρηδες στο λανθασμένο απονειμ-άρηδες; Οι γραμματοσυντακτικοί και ετυμολογικοί κανόνες που εφαρμόσθηκαν δε χρειαζόταν γι αυτό και οδηγήθηκε ο διαλεκτισμός σε λάθος έτυμο με περιττές αντιμεταχωρήσεις, απερρυνοποιήσεις και μετατροπές συμφώνων, ακόμα και φωνολογικό ύφος, όπως θα έλεγε ένας γλωσσολόγος. Αφού το θέμα είναι έτοιμο στο φυσικό του άκουσμα (απόλλυμ)-άρηδες και οδηγεί ασυζητητί στο αρχ. ρ. απόλλυμ-ι. Συναντάται ως: το απολλυμάρι, το απολλυμάρισμα και απολλυμάριδες.

Η σωστή ετυμολογία δίδεται από τη μαντινάδα: «Διάλε τ’ απολλυμάρι ν-του του παλιοθραψανιώτη που κάνει τα σταμνιά βαρά και καταλού’ ν-τη νιότη». Καταλαβαίνομε ότι βρίζει τον ίδιο το Θραψανιώτη αγγειοπλάστη, γιατί αυτός κάνει τα σταμνιά βαρά. Δεν απευθύνεται σε εναπομείναντες, (όπως εσείς λέτε) αλλά κομψά με αμβλυμμένη την έννοια της βαριάς βρισιάς χρησιμοποιεί το αρχαίο ρήμα όλλυμι με τον σύνδεσμο από δηλ. απόλλυμι (σχετικό με θάνατο) το απολλυμάρι (γένους ουδ.) και εννοεί διαλεκτικά το τέλος του δηλ. τον θάνατό του, του ίδιου όχι άλλων.

Δεν ήταν ανάγκη να βρίσει τους συγγενείς του Θραψανιώτη επειδή αυτός έκανε «βαρά τα σταμνιά» (όχι βαριά). Άρα διάλε τ’ απολλυμάρι ή απολλυμάρισμά σου όταν απευθύνεται σε ζώντα και διάλε τσ’ απολλυμάρηδές σου όταν απευθύνεται έμμεσα σε τεθνηκότες (για να κάνω χρήση της ίδιας γλώσσας).

α) «Διάλε τ’ απολλυμάρι σου» (το τέλος σου), β) «Διάλε τ’ απολλυμάρισμά σου» (το θάνατό σου), γ) «Διάλε τ’ απολλυμάρισμα που δα κάμεις» (το θάνατο που θα κάμεις), δ) «Διάλε τς απολλυμάριδέ’ σου» (τους πεθαμένους σου).

Σ’ αυτές τις μορφές συναντάται ο στερεότυπος ιδιωματισμός της Κρητικής διαλέκτου και στηρίζονται όλοι στο αρχ. ρ. όλλυμι και ολλύω ή σύνθετο απόλλυμι και απολλύω που σημαίνει: α) Ως ενεργητικό: καταστρέφω, αφανίζω, σκοτώνω και β) ως μέσο: χάνομαι, πεθαίνω, σκοτώνομαι, καταστρέφομαι, αφανίζομαι.

Παράγωγα: όλεθρος, ολέθριος, απώλεια, πανωλεθρία, παιδολέτωρ: (ο παιδοκτόνος), ολεσίθηρ: (ο κυνηγός) και το διαλεκτικό απολλυμάρι -ηδες.

Το ρήμα χρησιμοποιεί ο θυμόσοφος γλωσσοπλάστης της Κρητικής διαλέκτου για να αμβλύνει την ακουστική έννοια της βαριάς βρισιάς κατά των πεθαμένων, χωρίς να αποκλείεται στην κοινή διάλεκτο και το: «Διάλε τ’ αποθαμένα ν-του»! ή «διάλε το ψυχομάχισμά ν-του» και «γαμ’ διαόλοι τς’ αποθαμένους του».

Αρκετά λεξικά της Κρητικής διαλέκτου που κυκλοφορούν έχουν παραποιήσει πολλά «μνημεία λόγου» είτε ετυμολογικά είτε φραστικά με πρόχειρα κατασκευασμένα και άστοχα παραδείγματα χωρίς τον χαρακτηριστικό επιτονισμό οπότε αλλοιώνουν αν όχι καταστρέφουν αυτόν τον πανάρχαιο θησαυρό που αποτέλεσε τη βάση της ομηρικής γλώσσας.

Ο διαλεκτικός λόγος είναι βασικό ζωντανό στοιχείο ιστορικής σημασίας του λαϊκού πολιτισμού και χρήζει διαφύλαξη, δεν είναι απλώς ένα επιμέρους στοιχείο.

Στο επόμενο φύλλο της Εφημερίδας “ΠΑΤΡΙΣ” θα συνεχίσω με άλλα βασικά λάθη της διαλέκτου μας.

Mail: antonis.pyrgos@gmail.com

* Ο Αντ. Τσιριγωτάκης είναι λεξικογράφος - συγγραφέας, μέλος της Ελληνικής Λαογραφικής και Ονοματολογικής Εταιρείας

Προσοχή! Αυτό το άρθρο έχει συνέχειες ...
Παρακαλώ χρησιμοποιείστε τα παρακάτω links για να τις διαβάσετε.

Παραφθορά της κρητικής διαλέκτου
Η οδύσσεια του ήντα




Στατιστικά Άρθρου
Αρθογράφος:
Πατρίς

Ημερομηνία δημοσίευσης:
16/12/2013

Εκτύπωσε Άρθρου
Εκτύπωση Άρθρου

Αποστολή με email
Αποστολή με email

Προσθήκη στα bookmarks
Προσθήκη στ' Αγαπημένα

ΕλαχιστοποίησηΑναζήτηση
Αναζήτηση στις ειδήσεις του patris.gr


Πνευματικά Δικαιώματα 1998 - 2002 © Εκδόσεις Α. Μυκωνιάτη Α.Ε.Αναφορά Προβλήματος | Όροι Χρήσης | Επικοινωνία | Ταυτότητα
Developed by WISE Advanced Solutions